Кіріспе

Украиналық компания. Украинаның магистральдық табиғи газ құбырлары және жер асты газ сақтау қоймалары жүйесін "Нафтогаз" компаниясының еншілес кәсіпорны "Укртрансгаз" басқарады. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, компанияның 38 200 км жоғары қысымды газ тасымалдау құбыры және 30 миллиард текше метрден астам газ сақтау сыйымдылығы болды. Ресей мен Еуропалық Одақ арасында орналасқан бұл маңызды газ инфрақұрылымы компанияның аймақтық саясаттағы рөлін арттырды. "Нафтогаздың" тағы бір еншілес кәсіпорны – "Газ Украины" жергілікті жылу беру кәсіпорындарына газ таратумен айналысады. "Нафтогаз" – 2018 жылғы мәліметтер бойынша 68 386 қызметкері бар Украинаның ірі жұмыс берушісі. Бұрынғы PwC басқару кеңесшісі Андрей Коболев 2014 жылғы украин төңкерісінен кейін компанияның бас директоры болып тағайындалды, оған елдің ресейлік газға тәуелділігін азайту және компанияның қызметін реформалау міндеті жүктелді. Топ Украинадағы ең ірі салық төлеуші болып табылады. 2018 жылы топтың кірісі 137 миллиард сом салықтар мен дивидендтерден түсті, бұл мемлекеттік бюджеттің жалпы кірісінің шамамен 15% құрайды.

1991-1998: "Укргазпром"

1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін Украинаның мұнай және газ өнеркәсібі "Держнафтогазпром" басқаруында бірнеше өзгерістерге ұшырады. Халықаралық сауда-энергетикалық ресурстар қауымдастығы (ITERA), "Укрзакордоннафтогаз", "Укргазпром", "Мотор Січ" және Донецк облысының зауыттары (кейіннен олар Донбастың өнеркәсіптік одағын құрды). 1990 жылдардың басында "Укргаз" компаниясына қарасты "облгаз" деп аталатын газ таратудың аймақтық желісі жекешелендірілді. 1994 жылдың 6 желтоқсанында тағайындалған Богдан Клюк 1994 жылдың 19 желтоқсанында "Газпром" компаниясымен Украинаға газ тарату жөнінде, елге тиімсіз шарттармен келісімге қол қойды.

1998-2014 жылдар

Компания 1998 жылы бұрын Ukrgazprom деп аталғаннан кейін құрылды. Ол кісі – Украинаның мұнай және газ жөніндегі мемлекеттік комитетінің бірінші орынбасары болған. Бакай да, Диденко да "Нафтогаз" компаниясына дейін "Республика корпорациясы" және "Интергаз" сияқты басқа газ сауда компанияларында жұмыс істеген. Аталған парламент депутаттары – Григорий Омельченко, Анатолий Ермак және Виктор Шишкин. 2008 жылдың 31 желтоқсанында "Нафтогаз" және оның еншілес компанияларында барлығы 172 000 қызметкер жұмыс істеді. 2009-2012 жылдар аралығында "Нафтогаз" газ бағасының реттелуі және қымбат ресейлік энергоресурстардың импорты салдарынан ауыр зиянға ұшырағандықтан, ішкі облигациялар арқылы 6 миллиард доллардан астам субсидия алды. 2009 жылғы Ресей-Украина газ дауы 2010 жылғы Харьков шартымен аяқталды.

2014 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2014 жылдың тамызында Украинаның газ тасымалдау жүйесінің операторы "Укртрансгаз" және оның словакиялық әріптесі "Eustream" компаниясы сәуір айында өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойғаннан кейін Словакиядан Украинаға табиғи газ жеткізуді бастады. Бұл бастама Ресейдің маусым айында Украинаға газ жеткізуді тоқтату шешіміне байланысты болды, себебі Украина Еуропалық Одақпен жақындасуға тырысқан болатын. Кері ағымды іске қосу арқылы Украина ешқандай жеңілдіктерді талап етпейтінін, тек Еуропалық Одақтың аумағында қолданыстағы заңдарды іске асыруды көздейтінін мәлімдеді. Үшінші энергетикалық пакет 2007 жылы Еуропалық комиссия ұсынды және 2009 жылдың шілдесінде Еуропалық парламент пен Еуропалық Одақ Кеңесі бекітті. Бұл заңнама газды басқа тауарлар сияқты саудалауға мүмкіндік береді, бұл саяси қысымға осал емес, тиімді нарық құруға ықпал етеді. 2014 жылдың қазан айында Еуропалық Одақ энергиялық желілерін жақсырақ байланыстыруға міндеттеме берді, елдердің 2030 жылға қарай өндіріс қуатының 15% экспорттауға мүмкіндігі болуы керек екенін айтты. Strategy& консалтингтік фирмасы (бұрынғы Booz & Co) Еуропалық Одақ энергиялық желілерін біріктірсе, 2030 жылға қарай жылына 40 миллиард евро үнемдей алады деп есептейді. Словакия Украинаға қажетті газ көлемінен артық газ бере алады. 2013 жылы Украина 25,8 млрд м³ газ импорттады, ал Словакия Украинаға 30 млрд м³ газ жеткізе алады. Украина Еуропалық Одақтың Украинаға батыстан шығысқа газ экспортын толық қолдауын сұрайды, бұл Ресейдің Украинадағы саяси мақсаттарына жету үшін газды қару ретінде пайдалану мүмкіндігін жояды. Норвегияның "Statoil" энергетикалық компаниясы 2014 жылы Словакиядан шығысқа қарай газ транзитін бастады, ал "Shell" компаниясы 2015 жылы бастады. Кері ағымдарға жауап ретінде Ресей Украинаға экспортты шектеу үшін Орталық және Шығыс Еуропа елдеріне газ жеткізілімдерін қысқартуға тырысты. Қыркүйек айында Венгрия Украинаға газ жеткізуді тоқтатты, бұл Венгрия премьер-министрі Орбан мен "Газпром" бас директорының кездесуінен кейін болды. "Газпром" әртүрлі еуропалық елдерге әртүрлі бағалар белгілейді, көптеген сарапшылардың пікірінше, бұл Ресейдің аймақтағы саяси мақсаттарымен байланысты. 2014 жылдың сәуірінен бастап Украина Еуропалық Одаққа мүше емес, бірақ газ қоймаларындағы көлемін ерікті түрде Еуропалық Газ Сақтау Жүйесі (GIE) ашықтық платформасында жариялайтын жалғыз ел болып табылады. Компания елге келіп, елден шығатын газ көлемі туралы да деректер жариялайды. 2014 жылдың маусым айында Украина екі ел арасындағы өткен борыштарды әділ бағалау және болашақ операциялардың әділ негізін қалыптастыру үшін Стокгольм сауда палатасының төрелік институтына жүгінді. 2014 жылдың қарашасында Украинаның газ тасымалдау жүйесінің операторы "Укртрансгаз" газ тасымалдау жүйелері операторларының еуропалық желісінің (ENTSOG) ақпараттық платформасында күнделікті статистика жариялауды бастады. Сондай-ақ, сол жылы "Нафтогаз" өзінің ашықтық бастамаларын көрсету үшін жаңа веб-сайт іске қосты. 2018 жылдың наурыз айында "Нафтогаз" Стокгольм сауда палатасының төрелік институтында газ жеткізілімдерін қысқарту бойынша ресейлік "Газпромға" қарсы сот процесін жеңіп, 2,56 миллиард доллар таза сома алуға құқылы болды. 2017 жылдың 31 желтоқсанына қарай "Нафтогаз" компаниясында шамамен 72 000 қызметкер жұмыс істеді және оның жылдық кірісі 7,443 миллиард еуроны құрады. Жалпы кірістің 2,908 миллиард еуросы (39,07%) мұнай және газ өндіруден, 2,415 миллиард еуросы (32,45%) мұнай және газ транзитінен, 1,137 миллиард еуросы (15,28%) мұнайды тасымалдаудан және сатудан, ал 817 миллион еуросы (10,98%) газды тасымалдаудан және сатудан түсті. 2019 жылдың сәуірінде Қытайдың Sinosure компаниясы "Нафтогазға" 1 миллиард долларлық сақтандырумен несие беруге келісті. 2019 жылдың қазан айында "Нафтогаз" АҚШ президенті Дональд Трампқа қарсы жүргізілген импичмент процесіне қатысты, себебі президентке және оның жеке адвокаты Руди Джулианиге жақын байланысы бар бизнесмендер тобы "Нафтогаз" басшылығын өзгертуге тырысқандығы белгілі болды. Associated Press агенттігінің хабарлауынша, бизнесмендер Лев Парнас, Игорь Фруман және Гарри Саржант III "Нафтогаз" бас директоры Андрей Коболевті алмастыруға және өздерінің табиғи газын компанияға сату туралы келісімге қол жеткізуге тырысқан. 2022 жылдың бірінші жартысында "Нафтогаз" 1,6 миллиард долларлық тапшылыққа ұшырап, дефолтқа түсті. 2023 жылдың қазан айында "Нафтогаз" басшысы Алексей Чернышов компанияның 2024 жылдың соңында аяқталатын "Газпром" компаниясымен келісімшартты жаңартуды жоспарламайтынын мәлімдеді. Оның сөзіне göre, Украина әлі де ресейлік газды тасымалдауын жалғастыруының жалғыз себебі – еуропалық әріптестердің қажеттіліктері. Оның айтуынша, олар келісімшартты жаңарту қажеттігі туралы ешқандай сигнал бермеген.

Бірінші соғыс

Газпромның мәліметінше, 1993 жылдың ақпан айында Украинаның қарызы 138 миллиард рубльден асып кетті. Сол жылы «Газпром» Варшавада Украинаны Польша аумағы арқылы жалғасып өтетін «Ямал-Еуропа» газ құбырының құрылысы туралы келісімге қол қойды. Тамыз айында Украинаға энергия ресурстарын экспорттау бес күнге тоқтатылды. 1994 жылы газ беру тоқтатылып, Украинаның газ құбырлары мен кәсіпорындарына құқықтарды беру арқылы қарызды өтеудің жаңа талаптары қойылды. 1997 жылы Ресеймен достық, ынтымақтастық және серіктестік туралы келісім, сондай-ақ Қара теңіз флоты бойынша келісімдерге қол қойылды.

Екінші соғыс

2005 жылдың соңында «Газпром» Украинамен газ транзиті және жабсылы туралы келіссөздер жүргізіп жатқанда, газ бағасын мың куб метр үшін 50-80 доллардан 160-170 долларға дейін көтеру туралы шешім қабылдады, бұл оны орташа еуропалық баға деңгейіне жақындастырды. Украина 2006 жылға дейін газ жабсылы шартына қол қоюдан бас тартты. 2009 жылдың 1 қаңтарында Украинаға газ беру тоқтатылды, ал 5 қаңтардан бастап «Газпром» еуропалық тұтынушыларға газ жабсылы көлемін азайтты. 2010 жылдың 21 сәуірінде Харьков қаласында Виктор Янукович пен Дмитрий Медведев газ сатып алу және украиндық газ тасымалдау жүйесі арқылы транзиттеу құны туралы жаңа келісімге қол қойды, онда газ бағасының 30%-ға төмендеуі Севастополь теңіз базасын 25 жылға, 2042 жылға дейін жалға алу шартының күшінде болуымен байланыстырылды.

"Газпром" және "Нафтогаз" бірлестігі

2010 жылдың шілдесінде Украина Премьер-Министрі Николай Азаров Украина Үкіметі Украина, ЕО және Ресей арасында газ тасымалдау консорциумын құру бойынша келіссөздер жүргізіп жатқанын мәлімдеді. 2011 жылдың 25 қаңтарында ЕО Энергетика комиссары Гюнтер Эттингер Украинаның газ тасымалдау жүйесін (ГТС) жаңғыртуға ЕО қаражатын бөлу Ресейдің Еуропаға газ жеткізу нарығына берілетін кепілдіктеріне байланысты екенін алғаш рет айтты және билік органдарына Ресей тарапын «Оңтүстік ағыны» газ құбырын салудан бас тартуға және Украинаның ГТС-ін жаңғыртуды қаржыландыруға көндіруді ұсынды. Эттингер 2011-2012 жылдар аралығында 55 миллиард текше метр қуаты бар су асты газ құбырының және жобаланған 63 миллиард текше метр қуаты бар «Оңтүстік ағыны» газ құбырының жалпы өткізу қабілеті 118 миллиард текше метрге жететінін және бұл Ресейге Украина мен Беларусьтің көмегінсіз ЕО-ға газ жеткізуге мүмкіндік беретінін атап көрсетті.

Халықаралық қызмет

Украина қазір Еуропада газ сақтау және транзитте, сондай-ақ Еуропаның энергетикалық қауіпсіздігін арттыруда маңызды рөл атқарады. Украинада Еуропадағы ең ірі сақтау сыйымдылығы бар, бұл елге және оның еуропалық серіктестеріне бағасы ең төмен жазғы кезеңде 30 миллиард текше метрден астам газ жинақтауға мүмкіндік береді. Украина сонымен қатар транзиттік орталық рөлін атқаруға стратегиялық түрде қолайлы жағдайда орналасқан. Оның интерконекторлары Орталық Еуропадан Оңтүстік-Шығыс Еуропаға газ тасымалдауға қабілетті, ал бұл аймақ Ресейдің газ монополиясына ең көп тәуелді. Naftogaz газ ағынының еркін қамтамасыз етілуі ЕО нарығының өтімділігі мен тұрақтылығын едәуір жақсартады, оны саяси қысымға төзімді етеді деп мәлімдейді. Компания Мысырдың Батыс шөлінде мұнайды бұрғылайды. 2006 жылдың 13 желтоқсанында Naftogaz және Мысырдың Бас мұнай корпорациясы Мысырдың Батыс шөліндегі Алам-Эль-Шауиш Шығыс аймағындағы мұнай және газ кен орындарын іздеу және игеру туралы келісімге қол қойды. 2014 жылы Naftogaz Мысырда табиғи газ өндіруді бастады. Компанияның Мысырдағы мұнай өндірісі 2014 жылы 260 000 тоннаға бағаланды, бұл Украинадағы жылдық өндірістің 10% астам құрайды. Сондай-ақ, тәулігіне шамамен 300 000 текше метр газ өндіруге мүмкіндік беретін жаңа табиғи газ құбыры іске қосылды.

Сыбайлас жемқорлық

Янукович үкіметі әйгілі түрде зұлымдыққа және жемқорлыққа толы болды. "Нафтогаз" көп жылдар бойы Украинадағы жемқорлықтың ең ірі көздерінің бірі саналды, ал елдің көптеген миллиардерлері Ресейден газ импортының, Еуроодаққа газ экспортының және үкіметтік энергетикалық субсидиялардың бағалық айырмашылығына негізделген газ арбитражы арқылы көптеген байлықтарын жинады.

Евгений Бакулин

Евгений Бакулин, бұрынғы вице-премьер Юрий Бойконың жақын одақтасы болған, 2010 жылы биліктен қуылған президент Виктор Янукович оны мемлекеттік энергетикалық компания "Нафтогаздың" бас атқарушы директоры қызметіне тағайындады. Украина полициясы Бакулинді сыбайлас жемқорлыққа қатысты тергеу аясында ұстады. Евгений Бакулин әлі де газ саласында Украина мемлекетіне шамамен 4 миллиард долларлық шығын келтірген, күдікпен қаралатын сыбайлас жемқорлықтың үш жеке ісі бойынша тергеуде. Бұл Бакулиннің Дмитрий Фирташ, Сергей Львочкин, украиналық саясаткер және бұрынғы Энергетика министрі Юрий Бойконың сыбайлас жемқорлық схемасындағы маңызды тұлға болғандығына байланысты. Бакулин "қылмыстық ұйымды" басқарды деген күдікке ілінген, оның құрамында Украина үкіметінің жоғары лауазымды, қазіргі және бұрынғы өкілдері бар. Украина полициясы пәтерлерді тінткен кезде 42 килограмм алтын мен 4,8 миллион доллар ақшаны тәркіледі. Украина тергеушілері Бакулинді бір ғана іс бойынша компаниядан 243,5 миллион доллар ұрлады деп айыптап отыр. Ішкі істер министрі Арсен Аваков Бакулиннің тұтқындалуына байланысты жасаған мәлімдемесінде, оның 2010-2014 жылдар аралығында компаниядан 4 миллиард доллардан астам ақша ұрлауға қатысқандығын айыптады. Украина Парламенті Оппозициялық блоктан депутат Бакулиннің қудалаудан қорғау иммунитетін алып тастауға және оның тұтқындалуына рұқсат беруге келісім берді. Бас прокуратура Бакулинге 2010 жылы Украинаның мемлекеттік мұнай-газ компаниясы "Нафтогаздың" бас директоры болып жұмыс істеген кезінде аса ірі сомадағы ақшаны жымқыруда айып тақты. Бұл құқық бұзушылық "Бойконың бұрғылау платформалары" ісіне қатысты, онда сол кездегі Отын және энергетика министрі Юрий Бойконың қадағалауымен "Нафтогаз" екі мұнай және газ платформасын 800 миллион долларға сатып алған, бұл олардың нақты бағасынан екі есеге жоғары, ал шамамен 330 миллион долларлық артық төленген сома "жуылған" деп күдіктеледі. Бакулин Парламент отырысына қатыспады, және Рада оның тұтқындалуына рұқсат бергенімен, Бас прокурор Юрий Луценконың бұрын Парламентке хабарлағандай, Бакулин қазір шетелде болғандықтан қашу мүмкіндігі болды. Швейцария Федералды Қылмыстық Соты Украинаға Бакулин ісі бойынша көмек көрсетті. Алдамшылық жасады деген айыппен, ол ұлы Николай мен қызы Светлананың швейцариялық банк шоттарына миллиондаған доллар салып, содан кейін Бакулиннің әпкесі Татьяна Малыгина Германия мен Австрияда жылжымайтын мүлік сатып алған. 2014 жылдың қазан айында Джордж Сорос "Нафтогазды" "бюджеттегі қара тесік және сыбайлас жемқорлықтың басты көзі" деп атап, компанияны түбегейлі реформалау қажеттігін айтты, бұл "Украинаның газға қатысты Ресейге тәуелділігін толығымен жоюға" мүмкіндік берер еді.