Кіріспе
Романды немесе серияны 3 томдық түрінде жариялау нысаны. Үш томдық роман (кейде үш қабатты немесе үш деңгейлі) тоғызыншы ғасырда британдық көркем әдебиетті жариялаудың стандартты нысаны болды. Бұл батыс мәдениетіндегі танымал әдебиет түрі ретінде қазіргі заманғы романның дамуындағы маңызды кезең еді.
The three volume novel (sometimes three decker or triple decker) was a standard form of publishing for British fiction during the nineteenth century. It was a significant stage in the development of the modern novel as a form of popular literature in Western culture.
Сипаттама
Үш томдық романның форматы қазіргі романдар трилогиясы деп есептелетін түрімен толық сәйкес келмейді. Кітаптарды басып шығару мен мұқабалау салыстырмалы түрде қымбат болған кезде, ұзақ көркем шығармаларды жариялау, коммерциялық кітапханалардан кітап алатын оқырмандармен ерекше байланысқа түсті. Романды үш бөлікке бөлу сұраныс тудыруы мүмкін (I бөлім II және III бөлімдерге қызығушылықты арттырады). I бөлімнен түскен табыс кейінгі бөлімдерді басып шығаруға жұмсалуы мүмкін еді. Сонымен қатар, коммерциялық кітапханашы үшін бір кітап емес, үш томдық кітап пайдалы болды. Орта викториялық эпоханың көркем әдебиетінің ерекше стилі – күрделі сюжеттің соңғы беттерде некелесу арқылы және мүлікті бөлу арқылы аяқталуы, осы форматқа өте ыңғайлы болды. Тоғызыншы ғасырдың басында үш томдық романның құны бір том үшін бес немесе алты шиллингке тең болды. 1821 жылы сэр Уолтер Скоттты жариялаған Арчибальд Констебл оның танымалдылығын пайдаланып, бір томның бағасын он шиллинг пен алты пенске (жарты гинея) немесе барлық үш том үшін бір гинея мен жартыға (31 шиллинг пен алты пенс) көтерді. Бұл баға шамалы кірісі бар орта таптың бір апталық табысының жартысына жуық болатын. Бұл құн тіпті жақсы жағдайдағы адамдарды да оны сатып алудан ойындырды. Оның орнына олар коммерциялық кітапханалардан қарызға алды, ең танымал кітапхана Чарльз Эдвард Мудиге тиесілі болды. Муди романдарды дүкен бағасының жартысынан кемге – бір том үшін бес шиллингке сатып ала алды. Бұл жүйе баспагерлер мен авторларды мүмкіндігінше көп роман шығаруға ынталандырды, себебі әрқайсысынан кепілді, бірақ шектеулі табыс алуға болады. Әдеттегі үш томдық романның жалпы көлемі 900 бетке жуық, 150–200 000 сөзден тұрады; орташа ұзындығы 45 тарауда 168 000 сөзді құрады. Жазушылар үшін белгілі бір көлемде беттерді толтыру туралы шарттар жасасу қалыпты жағдай еді. Егер олар көлемнен кем болса, оларға қосымша материал жазуға немесе мәтінді көбірек тарауларға бөлуге мәжбүрлеуге болады – әр жаңа тарау тақырыбы бір бетті толтыратын еді. 1880 жылы автор Рода Броутонға оның екі томдық романы «Екінші ойлар» үшін баспагері 750 фунт стерлинг ұсынды. Алайда, егер ол үшінші томды қоса алса, 1200 фунт стерлинг ұсынды.
Викториялық баспаның басқа түрлері
Жазылымдық кітапхана жүйесінің үш томдық романдарынан басқа, халық әдебиетке бөліп-бөліп сатып алу арқылы қол жеткізе алатын. Роман шамамен 20 бөліктен тұратын ай сайынғы шығарылымдар түрінде сатылды, әр бөлігінің бағасы бір шиллинг болатын. Осы формат Чарльз Диккенс, Энтони Троллоп және Уильям Теккерейдің көптеген шығармаларының алғашқы жариялануында қолданылды. Уилки Коллинз және Джордж Элиот сияқты авторлардың көптеген романдары 19 ғасырдың ортасында танымал бола бастаған апталық және айлық журналдарда алғаш рет сериялық түрде жарияланды. Баспагерлер әдетте үш томдық кітапханалық басылымның бір томдық қайта басылымын түпнұсқадан кейін он екі ай өткен соң ұсынатын, алғашқы басылым үшін әдетте алты шиллинг, ал келесі басылымдар үшін бағасы төмендетілген. Екінші басылым үшін әдетте үш шиллинг алты пенс, ал теміржол кітап дүкендері үшін "сары мұқабалы" басылым екі шиллингке сатылатын. Бентли сияқты баспагерлер көптеген шығармалардың арзан, бір томдық қайта басылымдарын ұсынды, 1847 жылы бағасы алты шиллингтен бес шиллингке дейін, 1849 жылы үш шиллинг алты пенске немесе екі шиллинг алты пенске дейін төмендеді, ал 1852 жылы бір шиллингтік "Теміржол кітапханасы" шықты. Қайта басылымдардың шығуына дейін созылған кешігу себебінен, соңғы кітаптарды оқығысы келгендерге жазылымдық кітапханадан үш томдық басылымдарды алудан басқа жол қалмады. Көбінесе бұл кітаптарда қылмыскерлер, детективтер, қарақшылар немесе мистикалық құбылыстар туралы сенсациялық оқиғалар жарияланды.
ХХ ғасыр
Үш томдық роман дәуірі 1894 жылы аяқталғанымен, 20-ғасырда кейбір шығармалар бірнеше томдық болып басылып шықты. Джон Каупер Поуис романдарының екеуі, «Вольф Солент» (1929) және «Оуэн Глендоуэр» (1940) АҚШ-та «Саймон & Шустер» баспасында екі томдық басылым түрінде жарық көрді. «Сақиналардың иесі» – трилогия емес, үш томдық роман, себебі Толкин бастапқыда осы туындыны екі кітаптық жинақтың бірінші бөлігі ретінде жоспарлаған, екіншісі «Сильмариллион» болуы тиіс еді, бірақ оның баспагері бұл идеяны қабылдамады. Экономикалық себептерге байланысты «Сақиналардың иесі» 1954 жылдың 29 шілдесінен 1955 жылдың 20 қазанына дейін үш томдық болып жарық көрді. Бұл үш том «Жүзіктер серігі», «Екі мұнара» және «Патшаның оралуы» деп аталды. Жапондық жазушы Харуки Мураками осы форматта бірнеше кітап жазды, мысалы «Желмен құс хроникасы» және «1Q84». Дегенмен, осы романның көптеген аудармалары, мысалы ағылшын тілінде, үш томды бір кітапқа біріктіреді.