Гутенбергтің баспа машинасы және оның тарихы

Кіріспе

Жаһаннес Гутенберг жасаған тарихи құрылғы. Баспахана – сиямен жабылған бетке, қағаз немесе мата сияқты басу ортасына қысым жасау арқылы сияны көшіретін механикалық құрылғы. Бұл, бұрынғы әдістерден – мата, қағаз немесе басқа материалды қайта-қайта сүртіп немесе ысқылап сияны көшіруден айқын жақсарту болды және процесті жылдамдатты. Көбінесе мәтіндер үшін қолданылатын баспахананың өнертабысы мен дүние жүзіне таралуы екінші мыңжылдықтағы ең маңызды оқиғалардың біріне жатты. Германияда, шамамен 1440 жылы, алтын шебері Иоганн Гутенберг жылжымалы әріптермен басу станогын ойлап тапты, ол Баспа революциясын бастады. Бұрынғы бұрандалы станоктардың құрылымын негізге алған, қайта өрлеу дәуіріндегі бір жылжымалы әріптермен басу станогы күніне 3600 бетке дейін шығара алды. 1500 жылға қарай, Батыс Еуропа бойынша жұмыс істеген баспаханалар жиырма миллионнан астам том шығарды. Баспахананың жұмысы баспа ісімен тығыз байланысты болды және жаңа коммуникация құралына, "баспаға" деген ат берді. Ренессанс кезеңінде Еуропада жылжымалы әріптермен басудың таралуы қоғам құрылымын түбірінен өзгерткен, жаппай коммуникация дәуірін ашты. Ақпарат пен (революциялық) идеялардың еркін таралуы шекараларды бұзып, Реформация кезінде халықтың назарын аударды және саяси және діни биліктің ықпалын әлсіретті. Сауаттылықтың күрт өсуі білім мен оқу монополиясын бұзды және өсіп келе жатқан орта тапты нығайтты. Еуропа бойынша халықтардың өзіндік мәдени сезімі артып, протонационализмге жол ашты және латын тілінің лингва франка мәртебесіне нұқсан келтіріп, еуропалық тілдердің дамуын жеделдетті. 19 ғасырда Гутенберг үлгісіндегі қолмен жұмыс істейтін баспаханалардың орнына бумен жұмыс істейтін ротациондық баспаханалар келгеннен кейін, баспа ісі өнеркәсіптік деңгейде жүзеге асырыла бастады.

Mechanism that applies ink to a medium
the historical device created by Johannes Gutenberg

A printing press is a mechanical device for applying pressure to an inked surface resting upon a print medium (such as paper or cloth), thereby transferring the ink. It marked a dramatic improvement on earlier printing methods in which the cloth, paper, or other medium was brushed or rubbed repeatedly to achieve the transfer of ink and accelerated the process. Typically used for texts, the invention and global spread of the printing press was one of the most influential events in the second millennium. In Germany, around 1440, the goldsmith Johannes Gutenberg invented the movable type printing press, which started the Printing Revolution. Modelled on the design of existing screw presses, a single Renaissance movable type printing press could produce up to 3,600 pages per workday, By 1500, printing presses in operation throughout Western Europe had already produced more than twenty million volumes. The operation of a press became synonymous with the enterprise of printing and lent its name to a new medium of expression and communication, "the press". The spread of mechanical movable type printing in Europe in the Renaissance introduced the era of mass communication, which permanently altered the structure of society. The relatively unrestricted circulation of information and (revolutionary) ideas transcended borders, captured the masses in the Reformation, and threatened the power of political and religious authorities. The sharp increase in literacy broke the monopoly of the literate elite on education and learning and bolstered the emerging middle class. Across Europe, the increasing cultural self awareness of its peoples led to the rise of proto nationalism and accelerated the development of European vernaculars, to the detriment of Latin's status as lingua franca. In the 19th century, the replacement of the hand operated Gutenberg style press by steam powered rotary presses allowed printing on an industrial scale.

Экономикалық жағдайлар мен интеллектуалды ахуал

Еуропадағы соңғы орта ғасыр қоғамының қарқынды экономикалық және әлеуметтік-мәдени дамуы Гутенбергтің баспа машинасының жетілдірілген нұсқасы үшін қажетті зияткерлік және технологиялық жағдайларды жасады: жаңадан туып келе жатқан капитализмнің кәсіпкерлік рухы орта ғасырлық өндіріс тәсілдеріне күшті әсер етіп, экономикалық ойлауды дамытып, дәстүрлі еңбек процестерінің тиімділігін арттырды. Орта ғасырдағы білім мен сауаттылықтың орта тап арасында күрт өсуі кітаптарға деген сұраныстың артуына себеп болды, ал қолмен көшірудің ұзаққа соқатын әдісі бұл сұранысты қанағаттандыра алмады.

Технологиялық факторлар

Баспасөздің тууына себеп болған, баспасөзден бұрынғы технологиялар: қағаз жасау, боя жасау, ағаштан басып шығару және көзілдіріктің ойлап табылуы. Сонымен қатар, ортағасырлық өнімдер мен технологиялық процестердің бірқатары баспа мақсатында қолдануға мүмкіндік беретін жетілу деңгейіне жеткен. Гутенберг осы шашыраңқы мүмкіндіктерді жинап, оларды біртұтас, жұмыс істейтін жүйеге біріктірді және өзінің бірқатар өнертабыстары мен жаңалықтарын қосып, баспа процесін барлық кезеңдерінде жетілдірді:

Бұрандалы пресс, Гутенберг заманында ежелден келе жатқан және көптеген жұмыстар үшін қолданылған, тегіс бетке тікелей қысым жасауға мүмкіндік берді. Римдіктер б.з. 1 ғасырында енгізген, оны ауыл шаруашылығында жүзімді шарапқа, зәйтүнді майға айналдыру үшін кеңінен қолданған, бұл Жерорта теңізі мен ортағасырлық диетаның ажырамас бөлігі болды. Бұл құрылғы ерте заманнан бастап қалаларда өрнектерді басып шығару үшін мата пресі ретінде де қолданылды. Гутенбергтің идеяларын 14 ғасырдың соңынан бері Германия жерінде тараған және механикалық принциптермен жұмыс істейтін қағаз престері де шабыттандырған болуы мүмкін. Исламның алтын ғасырында арабтар мәтіндерді, соның ішінде Құраннан үзінділерді басып шығарды, қытайлық қағаз жасау өнерін қабылдады, дамытты және мұсылман әлемінде кеңінен таратты, бұл қолжазба мәтіндерін өндірудің өсуіне әкелді. Мысырда Фатимидтер дәуірінде баспа техникасы қағаз жолақтарына мәтіндерді қолмен көшіріп, оларды сұранысты қанағаттандыру үшін әртүрлі даналарда ұсыну арқылы қабылданды. Гутенберг баспаның негізгі конструкциясын қабылдап, оны механикаландырды. Дегенмен, баспаға түсіру машинасына қоятын талаптар баспадан мүлдем өзгеше болды. Гутенберг конструкцияны өзгертіп, пластинаның қағазға түсіретін қысым күші біркелкі және қажетті серпімділікпен қолданылсын деп ойлады. Баспа процесін жылдамдату үшін ол жазық беті бар жылжымалы үстелді енгізді, оған қағаздарды жылдам ауыстыруға болады. Жылжымалы қаріптер туралы түсінік 15 ғасырдың Еуропасынан бұрын пайда болған; типографиялық принцип, жеке таңбаларды қайта пайдалану арқылы мәтін жасау идеясы 12 ғасырдан бері және тіпті одан бұрын да белгілі болған (мысалы, Фаист дискісі). Бірінші жылжымалы қаріптерді 11 ғасырда Сун әулеті кезінде қытай инженер Би Шенг ойлап тапты, ал 1193 жылы жазылған кітапта алғашқы қола жылжымалы қаріптер туралы жазылған. Алайда, бұл әдіс ағаштан басып шығаруға қарағанда аз қолданылды. Дегенмен, бұл технология Қытайдан тысқары да тарады, өйткені металл жылжымалы қаріптерді қолданатын ең көне кітап 1377 жылы Кореяда басылған Жикжи еді. Басқа да маңызды мысалдарға Германиядан Прюфенинг жазуы, Англиядан әріптердің тізбектері және Италиядағы Пеллегрино II алтарі жатады. Алайда, қолданылған әртүрлі әдістер (басып шығару, тесу және жеке әріптерді жинау) кеңінен қабылдану үшін қажетті жетілдіру мен тиімділікке ие болған жоқ. Цуэн Хсуин мен Нидхам, Бриггс пен Берк Қытай мен Кореяда жылжымалы баспа аз қолданылған деп санайды. Гутенберг баспаға шығару мен баспаға қоюды екі бөлек кезең ретінде қарастыра отырып, бұл процесті жақсартты. Кәсіби алтын шебері болған ол өзінің қаріптерін қорғасын негізіндегі қорытпадан жасады, ол баспа мақсатына өте жақсы сай келіп, бүгінге дейін қолданылуда. Металл әріптерді жаппай өндіруге оның арнайы қол қалыбын – матрицаны ойлап табуы себеп болды. Латын әліпбиі бұл процесте үлкен артықшылық болды, өйткені логографиялық жазу жүйелерінен айырмашылығы, ол типтік орнатушыға тек екі ондаған әртүрлі әріптердің теориялық минимумымен кез келген мәтінді көрсетуге мүмкіндік берді. Баспаға көмектескен тағы бір фактор – кітаптың римдік дәуірде пайда болған кодекс түрінде болуы. Орта ғасырдың басында (б.з. 500 жылы) кодекс кітап тарихындағы ең маңызды жетістік деп есептелді және ежелгі шиыршықтың орнын толығымен басты. Кодекс түрмеден әлдеқайда тиімді: оны оқу оңай (беттерді бұрып), кішірек, арзан, және түрмеден айырмашылығы, жазу немесе басып шығару үшін екі жағын да пайдалануға болады. Төртінші жетістік – ортағасырлық қағаз өндірушілердің қағаз өндірісін механикаландырудағы ерте табысы. Сумен жұмыс істейтін қағаз фабрикаларының пайда болуы, оның алғашқы дәлелдері 1282 жылға дейін жетеді, өндірісті кеңейтуге мүмкіндік берді. 13 ғасырдың соңында Италияда қағаз өндіру орталықтары көбейді, қағаз бағасын парқтан алты есеге төмендетіп, одан әрі түсірді; бір ғасырдан кейін қағаз өндіру орталықтары Германияға жетті. Осыған қарамастан, қағаздың соңғы жетістігі жылжымалы қаріптердің жылдам таралуына да байланысты болған сияқты. Гутенбергтің 42 жолдық Библиясының басылымында сапасы жағынан басқа материалдардан жоғары сапалы парқтан жасалған кодекстердің үлесі әлі де маңызды болды. Көптеген тәжірибелерден кейін Гутенберг дәстүрлі су негізіндегі боялардың қағазды сіңіріп алуына байланысты қиындықтарды жеңіп, металл қаріптермен жоғары сапалы басып шығаруға жарамды майлы бояның формуласын тапты.

The screw press which allowed direct pressure to be applied on a flat plane was already of great antiquity in Gutenberg's time and was used for a wide range of tasks. Introduced in the 1st century AD by the Romans, it was commonly employed in agricultural production for pressing grapes for wine and olives for oil, both of which formed an integral part of the Mediterranean and medieval diet. The device was also used from very early on in urban contexts as a cloth press for printing patterns. Gutenberg may have also been inspired by the paper presses which had spread through the German lands since the late 14th century and which worked on the same mechanical principles. During the Islamic Golden Age, Arab Muslims were printing texts, including passages from the Qur’an, embracing the Chinese craft of paper making, developed it and adopted it widely in the Muslim world, which led to a major increase in the production of manuscript texts. In Egypt during the Fatimid era, the printing technique was adopted reproducing texts on paper strips by hand and supplying them in various copies to meet the demand. Gutenberg adopted the basic design, thereby mechanizing the printing process. Printing, however, put a demand on the machine quite different from pressing. Gutenberg adapted the construction so that the pressing power exerted by the platen on the paper was now applied both evenly and with the required sudden elasticity. To speed up the printing process, he introduced a movable undertable with a plane surface on which the sheets could be swiftly changed. The concept of movable type existed prior to 15th century Europe; sporadic evidence that the typographical principle, the idea of creating a text by reusing individual characters, was known and had been cropping up since the 12th century and possibly before (the oldest known application dating back as far as the Phaistos disc). The first movable type was invented by Chinese engineer Bi Sheng in the 11th century during the Song dynasty, and a book dating to 1193 recorded the first copper movable type. However this received limited use compared to woodblock printing. Nevertheless, the technology spread outside China, as the oldest printed book using metal movable type was the Jikji, printed in Korea in 1377 during the Goryeo era. Other notable examples include the Prüfening inscription from Germany, letter tiles from England and Altarpiece of Pellegrino II in Italy. However, the various techniques employed (imprinting, punching and assembling individual letters) did not have the refinement and efficiency needed to become widely accepted. Tsuen Hsuin and Needham, and Briggs and Burke suggest that the movable type printing in China and Korea was rarely employed. Gutenberg greatly improved the process by treating typesetting and printing as two separate work steps. A goldsmith by profession, he created his type pieces from a lead based alloy which suited printing purposes so well that it is still used today. The mass production of metal letters was achieved by his key invention of a special hand mould, the matrix. The Latin alphabet proved to be an enormous advantage in the process because, in contrast to logographic writing systems, it allowed the type setter to represent any text with a theoretical minimum of only around two dozen different letters. Another factor conducive to printing arose from the book existing in the format of the codex, which had originated in the Roman period. Considered the most important advance in the history of the book prior to printing itself, the codex had completely replaced the ancient scroll at the onset of the Middle Ages (AD500). The codex holds considerable practical advantages over the scroll format: it is more convenient to read (by turning pages), more compact, and less costly, and both recto and verso sides could be used for writing or printing, unlike the scroll. A fourth development was the early success of medieval papermakers at mechanizing paper manufacture. The introduction of water powered paper mills, the first certain evidence of which dates to 1282, allowed for a massive expansion of production and replaced the laborious handcraft characteristic of both Chinese and Muslim papermaking. Papermaking centres began to multiply in the late 13th century in Italy, reducing the price of paper to one sixth of parchment and then falling further; papermaking centers reached Germany a century later. Despite this it appears that the final breakthrough of paper depended just as much on the rapid spread of movable type printing. Codices of parchment, which in terms of quality is superior to any other writing material, still had a substantial share in Gutenberg's edition of the 42 line Bible. After much experimentation, Gutenberg managed to overcome the difficulties which traditional water based inks caused by soaking the paper, and found the formula for an oil based ink suitable for high quality printing with metal type.

Баспа өнерінің революциясы

Баспа революциясы баспахананың таралуы арқасында ақпарат пен идеялардың кеңінен таралуына жағдай жасады, соның нәтижесінде ол жеткен қоғамдарда "өзгеріс құралы" ретінде әрекет етті. Баспаның өте жылдам алғашқы дамуының басты себебі – Киелі кітаптар мен басқа да діни әдебиеттерге болған сұраныс болды. Көп уақыт өткен соң, баспа әдебиеті Англия азамат соғысына дейін, содан кейін Америка және Франция революцияларына қолдау көрсетуде және қарсылық білдіруде маңызды рөл атқарды, бұл газеттер, жаңғылар мен хабарламалар арқылы жүзеге асты. Баспахананың пайда болуымен бірге цензура және баспасөз бостандығы мәселелері де туындады.

Баспа қуаты

Кестеде әртүрлі конструкциядағы баспа машиналарын сағатына басып шығара алатын ең көп бет саны көрсетілген. Қолмен басқарылатын баспа машиналары Бу машинасымен басқарылатын баспа машиналары Гутенберг стилі шамамен 1600 жыл Stanhope баспа машинасы шамамен 1800 жыл Koenig баспа машинасы 1812 Koenig баспа машинасы 1813 Koenig баспа машинасы 1814 Koenig баспа машинасы 1818 Сағатына басылатын таралым 240 1100 2000 2400