Кіріспе

Қазіргі заманғы кітаптың тарихи ата-бабасы – көне және ортағасырлық кітаптар.

Кодекс (кодекстер /'//k//oʊ//d//ɪ//s//iː//z/) – қазіргі заманғы кітаптың тарихи ата-бабасы. Ол қағаздан емес, пергамент, папирус немесе басқа материалдардан жасалған. Кодекс термині көбінесе қолжазба кітаптарды, яғни қолмен жазылған мазмұнды кітаптарды білдіреді. Кодекс, қазіргі кітап сияқты, бірнеше ғасыр бойы беттерін тізіп, шеттерін әртүрлі тәсілдермен бекіту арқылы жасалған, бұл қазіргі кітапты тіркеу әдісіне ұқсас. Қазіргі кітаптар жұмсақ мұқабалы (немесе қағаздық) және қатты мұқабалы болып екі түрге бөлінеді. Көркемделген тарихи мұқабаларды қазыналық мұқабалар деп атайды. Батыс әлемінде, ұзақ құжаттар үшін кодекс форматына балама ретінде үздіксіз парқол қолданылған, ол ежелгі әлемдегі құжаттардың басым түрі болды. Кейбір кодекстер аккордеон сияқты бүктеліп жасалған, әсіресе майя және ацтек кодекстері, олар қағаз немесе жануар терісінен жасалған ұзын парақтарды бүктеу арқылы құрастырылған. Жапонияда Хэйан дәуірінде (794–1185 жж.) қағаздан жасалған орихон деп аталатын аккордеон стиліндегі кодекстер дамыды. Ежелгі римдіктер бұл форманы балауыз тақташаларынан шығарды. Парқолдың кодекспен біртіндеп алмасуы – баспа машинасы ойда келгенге дейінгі кітап жасаудың ең маңызды жетістігі саналады. Кодекс кітаптың өзін өзгертіп, содан бері сақталып келе жатқан форманы ұсынды. Кодекс таралуының христиан дінінің пайда болуымен байланысы бар, өйткені ол алғашқы кезде Киелі кітап үшін осы форматты қабылдады. Бірінші рет біздің заманымыздың I ғасырында Рим ақыны Марциал оның қолдануға ыңғайлылығын мақтағанда сипатталған кодекс, шамамен 300 жылына қарай парқолмен теңесіп, VI ғасырға қарай христиандыққа айналған грек-рим әлемінде оны толыққанды алмастырды.

Этимологиясы мен шығу тегі

Кодекс сөзі латын тіліндегі caudex сөзінен шыққан, яғни "ағаш діңі", "ағаш блок" немесе "кітап" деген мағынаны білдіреді. Кодекс ойлап тапқаннан кейін дерлік бірден түрмелерді ығыстыра бастады, бірақ жаңа археологиялық жағдайлар оның тарихына үш ғасыр қосады (төменде қараңыз). Мысырда бесінші ғасырда сақталған кодекстердің саны түрмелерден он есе көп болды. Алтыншы ғасырға қарай түрмелер әдебиет үшін қолданылатын құрал ретінде дерлік жойылды. Түрмелерден кодекстерге көшу, папирустан пергаментке қалаулы жазу материалына өтумен шамамен бірдей кезеңге сәйкес келеді, бірақ бұл екі құбылыс байланыссыз. Шын мәнінде, кодекс пен түрмелердің папирус пен пергаментпен кез келген комбинациясы техникалық тұрғыдан мүмкін және тарихи жазбаларда жиі кездеседі. Техникалық тұрғыдан алғанда, тіпті қазіргі дәптерлер мен кітапшалар да кодекс болып табылады, бірақ баспагерлер мен ғалымдар бұл терминді соңғы антик кезеңнен орта ғасырға дейін қолмен жазылған кітаптар үшін ғана қолданады. Осы қолжазбаларды ғылыми тұрғыдан зерттеуді кейде кодикология деп атайды. Ежелгі құжаттарды зерттеуді палеография деп атайды. Кодекс басқа кітап форматтарына қарағанда маңызды артықшылықтар ұсынды, ең алдымен оның ықшамдылығы, беріктігі, екі бетін де (ректо және версо) пайдалану арқылы материалдарды үнемді пайдалануы және сілтеме жасаудың қарапайымдығы (кодекске ретсіз қол жеткізуге болады, түрмелерге қарағанда, олар тізбектей қол жеткізуді пайдаланады).

Тарих

Римдіктер жазба жасау және басқа да бейресми жазбалар үшін қайта қолданылатын балауыз жағылған ағаш тақтайшаларды пайдаланған. Геркуланумда қазылған екі ежелгі полиптих – бес және сегіз бөліктен тұратын жазба кітабы – кейінірек шнурлар немесе арқандармен тігілетінін болжайтын ерекше байланыстыру жүйесін қолданған. Папирустың кодекс түрінде қолданылғанының алғашқы дәлелі Мысырдағы Птолемей кезеңінен бастау алады. Юлий Цезарь, мүмкін, кітаптарды, тіпті папирус кодексін бет-жөнекей етіп жинап, кітапша түрінде жасаған алғашқы римдік болған. Біздің заманымыздың I ғасырының басында латын тілінде pugillares membranei деп аталатын бүктелген пергамент кітапшасы Рим империясында кеңінен қолданыла бастады. Теодор Кресси Скит бұл кітапшаның Римде ойлап табылып, кейін Таяу Шығысқа жылдам тарағанын болжады. Кодекстер классикалық латын ақыны Марциалдың кейбір шығармаларында сипатталған. Ол римдіктер Сатурналия мерекесінде бір-біріне сыйлаған әдебиеттерге қоса берілетін бес шумақтан тұратын өлеңдер жинағын жазды. Марциал бұл кітаптардың үшеуі кодекс түрінде екенін нақты айтады; ақын осы форманың (шиыршықтан айырмашылығы) ықшамдылығын, сондай-ақ саяхат кезінде оқуға ыңғайлылығын мақтайды. Марциалдың тағы бір өлеңінде ақын өзінің шығармаларының жаңа басылымын жарнамалайды, оның кодекс түрінде жасалғанын, шиыршықтан аз орын алып, бір қолмен ұстауға ыңғайлы екенін көрсетеді. Теодор Кресси Скиттің пікірінше, бұл әдеби шығарманың толық басылымының (бір дана емес) кодекс түрінде жарияланғанының алғашқы тіркелген жағдайы болуы мүмкін, бірақ бұл оқшауланған жағдай болған және көп уақыт өткенге дейін кеңінен қолданылмаған. Эрик Тернер Египеттегі Оксиринхтан сақталған ең көне пергамент кодекстерінің бірі туралы пікір білдіргенде Скиттің тұжырымын күмәнмен қабылдайды: «Оның бар болуы осы кітап формасының тарихы бар екенін көрсетеді» және «осы кітап формасымен алғашқы тәжірибелер Мысырдан тыс жерлерде орын алған болуы мүмкін». Алғашқы пергамент немесе папирус кодекстері жеке жазба кітаптары ретінде кеңінен қолданылған, мысалы, жіберілген хаттардың көшірмелерін жазу үшін (Cicero Fam. 9.26.1). Алғашқы кодекстер әрқашан да біркелкі болмаған. Олар көбінесе бірнеше тілде, әртүрлі тақырыптарда және тіпті бірнеше авторлардың еңбектерін қамтыған. «Мұндай кодекстер өздерінің кітапханаларын құрады». Пергамент кітапша беттері «көбірек сақталады және бүктеліп, басқа парақтарға тігілгенде де берік болады». Жазуы қажет болмай қалған пергаменттерді қайта пайдалану үшін жуып немесе сызып, палимпсест жасалған; өшірілген мәтін, оны көбінесе қалпына келтіруге болады, жаңа мәтіннен көне және көбінесе қызықтырақ болып келеді. Сондықтан кодекстегі жазбалар көбінесе ресми емес және уақытша деп есептелген. Пергамент (жануар терісі) қымбат болғандықтан, оны негізінен байлар мен билік иелері ғана қолданған, олар мәтіндік дизайн мен түс үшін де төлей алатын. «Орта ғасырдың соңында [ресми құжаттар мен сәнді қолжазбалар] патшалық билік пен байлықты көрсететін қымбат қызыл бояумен боялған немесе боялған пергаментке алтын мен күміс сиямен жазылған». Екінші ғасырдың басында христиандар арасында папирустан жасалған кодекстердің басым формат болғанына дәлелдер бар. Геркуланумдағы Папирустар вилласының кітапханасында (б.з. 79 жылы жерленген) барлық мәтіндер (грек әдебиеті) – шиыршықтар (Геркуланум папирустарын қараңыз). Алайда, 390 жылы жасырылған Наг-Хаммади кітапханасында барлық мәтіндер (гностикалық) кодекстер болып табылады. Осы салыстыруға қарамастан, Мысырдағы Оксиринхтан табылған Демосфеннің «De Falsa Legatione» кітабының христиан емес пергамент кодексінің фрагменті ертедегі кодекстердің дамуында христиандардың маңызды немесе орталық рөл атқарғанын немесе олар тек өздерін яһудилерден ажырату үшін осы форматты қабылдағанын қорытындылауға жеткіліксіз екенін көрсетеді. Кодекстердің ең көне сақталған фрагменттері Мысырдан келеді және әртүрлі уақытқа (әрқашан күмәнмен) бірінші ғасырдың соңына немесе екінші ғасырдың бірінші жартысына жатады. Бұл топқа Райленд кітапханасының папирусы P52 кіреді, онда Иоанн Евангелиясының бір бөлігі бар, ол 125 және 160 жылдар аралығында жасалған болуы мүмкін. Батыс мәдениетінде кодекс бірте-бірте шиыршықтарды ығыстырды. IV ғасырдан бастап, кодекс кеңінен қабылданып, VIII ғасырғы Каролингтер қайта өркендеу кезеңінде шиыршықтан кодекске аударлмаған көптеген еңбектер жоғалып кетті. Кодекс шиыршыққа қарағанда бірнеше артықшылықтарға ие болды. Оны оқуды жеңілдету үшін кез келген бетті жайпақ ашуға болады, беттердің екі жағына да (бет және арт жағы) жазуға болады, ал берік мұқабалардың қорғауы оны ықшамдап, тасымалдауды жеңілдетеді. Ежелгі адамдар кодекстерді тік емес, ішкі жағымен қаратып сақтаған, тік сақтаған. Тіреуін кітаптың басындағы сөздер үшін пайдаланған, орта ғасырларда нақты атау түсінігі пайда болғанша. Алғашқы кодекстердің көпшілігі папирустан жасалған болса да, папирус нәзік болды және тек папирус өсетін Мысырдан ғана жеткізілді. Көбірек сақталатын пергамент пен веллум басымдық алды, құнына қарамастан. Колумбияға дейінгі Мезоамериканың (Мексика және Орталық Америка) кодекстері жабық күйде еуропалық кодекске ұқсас болды, бірақ олардың құрамында инжір қабығынан (аматл) немесе өсімдік талшықтарынан жасалған ұзын бүктелген жолақтар болды, оларға жазу алдында ақ бояу жағылған. Жаңа әлемнің кодекстері 16-ғасырға дейін жазылған (Майя кодекстері мен Ацтек кодекстерін қараңыз). Испан жаулауларына дейін жазылғандарының барлығы бір ұзын парақтан концерттің стилінде бүктелген, кейде аматл қағазының екі жағына да жазылған. Колониялық дәуірде жасалған маңызды кодекстер бар, оларда испан немесе нахуатль сияқты жергілікті тілде суреттер мен әріптік мәтіндер бар. Шығыс Азияда шиыршық, Жерорта теңізінен әлдеқайда ұзақ уақытқа дейін стандарт болып қала берді. Арқасында біріктірілген және арт жағында жазылған шиыршықтар сияқты аралық кезеңдер болды. Бұл бамбук және ағаш тілімдері сияқты дәстүрлі қытай жазу орталарын, сондай-ақ жібек және қағаз шиыршықтарын ығыстырды. Қытайда кодексдің эволюциясы 9-ғасырдағы кейінгі Тан әулеті (618–907) кезеңінде бүктелген парақшалардан басталып, 1279–960 жылдардағы Сун әулетінің «көбелек» байланыстарымен, 1271–1368 жылдардағы Юань әулетінің оралған арқа байланысымен, 1368–1644 жылдардағы Мин және 1644–1912 жылдардағы Цин әулеттерінің тігілген байланысымен және, ақырында, 20-ғасырда батыс стиліндегі кітап мұқабасын қабылдаумен жалғасты. Эволюцияның алғашқы кезеңі, аккордеон сияқты бүктелген пальма жапырағы стиліндегі кітап, ең алдымен Үндістандан келген және буддалық миссионерлер мен жазбалар арқылы Қытайға әкелінген. Иудаизм әлі де Тора шиыршығын сақтап келеді, кемінде рәсімдік мақсаттар үшін.

Түрме жазбаларынан кодекстерге дейін

Алдыңғы ғасырлардағы тәжірибелерде кейде шиыршықтар бағандар тізбегі ретінде көлденең жазылатын. (Өлі теңіз шиыршықтары осы форматтың танымал мысалы.) Бұл шиыршықты аккордеон сияқты бүктеуге мүмкіндік берді. Келесі эволюциялық қадам – папирус немесе пергаментті қазіргі кітаптардағыдай екі жағын да пайдалануға ыңғайлы ету үшін жапырақтарды кесіп, ортасынан тігіп, желімдеу болды. Дәстүрлі кітап мұқаба жасаушылар мұндай жиналған, кесілген және тігілген жапырақтардың біреуін (яғни, кітаптың алдыңғы беттері мен мазмұнын қамтитын кітаптың "беттерін") мұқабадан немесе сыртқы қаптамадан ерекшелендіре отырып, кодекс деп атады. Бұл қазіргі кезде қатаң мұқабалы кітап деп аталатын форматты құрады. Қатаң мұқабалы кітапты мұқабалау процесінде кодекс тігу процедурасы, мұқаба жасау және бекітуден мүлдем өзгеше болады.

Жазу үшін беттерді дайындау

Біріншіден, мембрана дайындалуы керек. Бірінші қадам – құйрықтарды жинақтау. Құйрық – бірнеше парақтың біріктірілген жиынтығы. Реймонд Клеменс пен Тимоти Грэм "Қолжазбалар туралы ғылымға кіріспе" еңбегінде: «Орта ғасырлар бойына жазушының негізгі жазу бірлігі – құйрық болды» деп көрсетеді. Кодекстің мәртебесі қолданылған материалдың сапасымен, мөлшерімен және таңдауымен анықталады. Папирус тек соңғы антикалық дәуірде және орта ғасырдың басында ғана кездеседі. Көрмеге арналған кодекстер парқтан берік материалдармен тілінетін. Парқ жануарлар түріне және өңделуіне байланысты әртүрлі болды, ал оны жасау үшін қолданылған жануарларды анықтау 21 ғасырда ғана зерттеле бастады. Өндіріс процесінің соңғы өнімге, техникаға және стильге қалай әсер еткені жақсы түсініксіз. Дегенмен, стильдегі өзгерістер көбінесе техникадағы өзгерістермен байланысты. 14-15 ғасырларға дейін қағаз қымбат болған, сондықтан оның қолданылуы жоғары сапалы көшірме екенін көрсететін. ), тігіс, кітапты байлау және қайта байлау. Құйрық кем дегенде үш, көбінесе төрт бифолиодан тұратын бірнеше бүктелген парақтардан құралады. Аяқталған құйрықтар немесе құйрықтар жинағы дербес кітаптар – кітапшалар түрінде болуы мүмкін, оларды қағазханаға қайтаруға болады немесе антологиялар мен әртүрлі жинақтар жасау үшін басқа мәтіндермен біріктіруге болады. Үлгілер кейде бір уақытта көшіру үшін құйрықтарға бөлініп, студенттерге оқу үшін берілетін. Мұны жеңілдету үшін, бет соңында келесі беттің бірінші сөзін көрсететін «көрсеткіш сөздер» қолданылатын.