Кіріспе
Қолжазба (бірліктегі MS және көпшіліктегі MSS деп қысқартылады) – дәстүрлі түрде қолмен немесе терілген, механикалық түрде басылған немесе автоматты түрде көшірілген кез келген құжат. Соңғы уақытта бұл термин автордың туындысының жазбаша, терілген немесе компьютерде жасалған кез келген нұсқасын, оның басылған түрінен ерекшеленетінін білдіреді. Баспа өнерінің пайда болуына дейін барлық құжаттар мен кітаптар қолжазба түрінде болған. Қолжазбалар мазмұнымен шектелмейді, олар жазуды математикалық есептеулермен, карталармен, ноталармен, түсіндірме суреттермен немесе иллюстрациялармен біріктіре алады.
A manuscript (abbreviated MS for singular and MSS for plural) was, traditionally, any document written by hand or typewritten, as opposed to mechanically printed or reproduced in some indirect or automated way. More recently, the term has come to be understood to further include any written, typed, or word processed copy of an author's work, as distinguished from the rendition as a printed version of the same. Before the arrival of prints, all documents and books were manuscripts. Manuscripts are not defined by their contents, which may combine writing with mathematical calculations, maps, music notation, explanatory figures, or illustrations.
Терминология
"Қолжазба" сөзі manūscriptum (manus – қол, scriptum – жазу) сөзінен туындаған. Сақталған қолжазбалардағы жазуды (қаламның стилін) зерттеу палеография (немесе палеография) деп аталады. Қолжазба үшін дәстүрлі қысқартулар – MS, ал қолжазбалар үшін – MSS. Сондай-ақ, MS, ms немесе ms формалары жеке дана үшін, ал MSS, mss немесе mss. формалары көп дана үшін (нүктесімен немесе нүктесіз, толық үлкен немесе кіші әріптермен) де қолданылады. Екінші "s" әрпі жай ғана көптік емес; ежелгі дәстүр бойынша, қысқартудың соңғы әрпінің екі еселенуі көптікті білдіреді, дәл pp. "беттер" дегенді білдіргендей. Қолжазба кодекс (кітап түрінде тілінген), шиыршық, басқаша тілінген немесе жеке беттерден тұруы мүмкін. Бездірілген қолжазбалар суреттермен, шекаралық әшекейлермен, әсем әріптермен немесе толық беттік иллюстрациялармен толықтырылады.
Көбею
Қолжазбаның механикалық көшірмесі факсимиле деп аталады. Цифрлық көшірмелерді (жоғары ажыратымдылықтағы) сканерленген түрлер немесе цифрлық кескіндер деп атауға болады.
Тарих
Баспа машинасы ойлап табылғанға дейін, Қытайда ағаштан жасалған қалыптармен, ал Еуропада баспа машинасының жылжымалы әріптері арқылы, барлық жазба құжаттар қолмен дайындалып, көшірілуі керек еді. Батыста қолжазбалар түрме (латын тілінде – volumen) немесе кітап (codex, көпше – codices) түрінде жасалатын. Қолжазбалар пергамент, папирус және қағазға жазылатын. Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азияда б.з.д. V ғасырға дейін немесе одан да ертерек пайда болған, ерекше ұзын тіктөртбұрышты пішінді пальма жапырақтары қолданылды, кейбір жағдайларда XIX ғасырға дейін де қолданылып келді. Қытайда қағаз пайда болғанға дейін бамбук және ағаш тақталар қолданылды. Ресейде 11 ғасырдан бері қайың қабығынан жасалған құжаттар сақталған. 14 ғасырда қағаз Қытайдан Ислам әлемі арқылы Еуропаға тарады, ал 15 ғасырдың соңына қарай көптеген мақсаттар үшін пергаменттің орнын басты. Грек немесе латын еңбектері жарияланғанда, көбінесе бірнеше кәсіби көшірушілер скрипторийде бірдей уақытта жұмыс істеп, әрқайсысы түпнұсқадан бір көшірме жасады, ал түпнұсқа дауыстап оқылды. Ең көне жазба қолжазбалар Таяу Шығыстағы құрғақ климаттың арқасында сақталған, олар египеттік қабірлердегі саркофагтарға салынып немесе мумияларға орау ретінде қолданылған, Оксиринхтың қоқысқа тасталған немесе құтыларға жасырылып, жерленген (Наг Хаммади кітапханасы) немесе құрғақ үңгірлерде сақталған (Өлі теңіздің шиыршықтары). Геркуланумдағы Папирустар вилласының Рим кітапханасының бір бөлігі жанартау күлінің арқасында сақталған. Тохария тілдеріндегі қолжазбалар пальма жапырақтарына жазылған және Орталық Азиядағы Тарым бассейніндегі шөлдегі жерлеулерде табылған. Анық айтқанда, ежелгі кітапханаларда ең мұқият сақталған қолжазбалардың көп бөлігі жоғалып кеткен. Папирус Италия мен Грецияның салыстырмалы түрде ылғалды жағдайында бір-екі ғасыр ғана өмір сүреді; тек христиан дініне кеңінен көшкеннен кейін пергаментке көшірілген еңбектер ғана сақталған, бірақ олардың барлығы емес. Бастапқыда барлық кітаптар қолжазба түрінде болған. Қытайда және кейіннен Шығыс Азияның басқа бөліктерінде, ағаштан жасалған қалыптарды қолдану арқылы кітаптарды басу шамамен 7 ғасырдан бастап қолданылды. Ең ерте белгілі мысалы – 868 жылғы "Алмас сүті". Ислам әлемінде және Батыста 1450 жылға дейін жылжымалы баспа машинасы ойлап табылғанға дейін барлық кітаптар қолжазба түрінде жазылған. Кітаптарды қолжазба түрінде көшіру баспаның қымбат болуына байланысты кем дегенде бір ғасыр бойы жалғасты. Жеке және мемлекеттік құжаттар 19 ғасырдың соңында пешкі машинасы ойлап табылғанға дейін қолмен жазылып келді. Қолжазба көшіру кезінде қателер енуі мүмкін болғандықтан, бір мәтіннің әртүрлі нұсқаларын анықтау қолжазба түрінде сақталған барлық мәтіндерді зерттеу мен сынға алудың маңызды бөлігі болып табылады. Оңтүстік-Шығыс Азияда бірінші мыңжылдықта маңызды құжаттар мыс сияқты жұмсақ металл табақтарға жазылған, олар тазарту отымен жұмсатылып, металл қалемімен жазылған. Мысалы, Филиппинде 900 жылға дейін үлгілік құжаттар қалеммен жазылмаған, бірақ қазіргі нүктелі матрицалық принтерлер стиліне ұқсас әдіспен тегілген. Бұл құжаттар әдеттегі жапырақтар мен бамбук таяқшаларға қарағанда сирек кездесетін. Алайда, жапырақтар да, қағаз да ыстық, ылғалды климатта металл құжаттарға қарағанда аз ұзақ өмір сүрді. Бірмада буддалық қолжазбалар – каммавака – мыс, мыс немесе піл сүйегінен жасалған парақтарға, тіпті бүктелген және лакталған монах киімдеріне жазылған. Италияда этруск тіліндегі кейбір маңызды мәтіндер жұқа алтын табақшаларға жазылған: ұқсас табақшалар Болгарияда да табылған. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл қолжазбалар емес, жазулар. Батыста классикалық дәуірден бастап христиан дәуірінің алғашқы ғасырларына дейін қолжазбалар сөздердің арасында бос орындарсыз (scriptio continua) жазылған, бұл оларды оқымағандар үшін оқуды қиындатады. Грек немесе латын тілінде жазылған, әдетте 4-8 ғасырларға жататын осы ерте қолжазбалардың көшірмелері қолданылған әріптерге қарай жіктеледі: барлық үлкен немесе барлық кіші әріптер. Өлі теңіздің шиыршықтары сияқты еврей қолжазбаларында мұндай айырмашылық жоқ. Барлық үлкен әріптерді қолданатын қолжазбалар үлкен әріптер деп аталады, ал барлық кіші әріптерді қолданатын қолжазбалар кіші әріптер деп аталады. Әдетте, үлкен әріптер, мысалы, унциал, көбірек сақтықпен жазылады. Жазушы әр әрпін жазу кезінде қалемін көтеріп, анық рет пен формальдылық сезімін тудырады. Ал кіші әріптер қаламды көтеріп жазылуы мүмкін, бірақ олар ағынмен жазылуы мүмкін, яғни қаламды көтермей жазылуы мүмкін.
Ислам әлемі
Ислам қолжазбалары қолданылу мақсатына және уақыт кезеңіне қарай әртүрлі тәсілдермен жасалған. Паршмент (жемсау) қолжазбаларды жасаудың кең таралған тәсілі болды. Кейінгі ғасырларда қолжазбалар қағазға көшуге ұшырады, мұсылман империясында қағаз жасау өркендеген сайын қағаз қолданылуы да кеңейді. Мұсылмандар Орталық Азияда қағазбен танысқаннан кейін, оның қолданылуы мен өндірісі 8 ғасырда Иран, Ирак, Сирия, Египет және Солтүстік Африкаға тарады.
Африка
2012-2013 жылдар аралығында Малидегі қарулы қақтығыс кезінде Тимбуктудың 4 203 қолжазбасы өртенді немесе ұрланды. Бұл қолжазбалардың 90% -ын «Ислам мәдениетін қорғау үшін қолжазбаларды сақтау және бағалау» (SAVAMA DCI) атты үкіметтік емес ұйым аясында біріккен халық сақтап қалды. Шамамен 350 000 қолжазба қауіпсіз жерге көшірілді, олардың 300 000-ы 2022 жылы әлі де Бамакода болды. 2020 жылы Сахель аймағындағы көне қолжазбаларды сақтау, қолжетімділік және насихаттау мәселелері бойынша халықаралық кеңес ЮНЕСКО-ның Бамакодағы кеңсесінде өтті. Көптеген ежелгі заманғы қолжазбалар (қазіргі кітаптар сияқты) кодекс түрінде жасалған, ол соңғы антикалық дәуірде шиыршықтың орнын басты. Ең жақсы сапалы пергамент деп танылатын пергамент немесе ител, папирустың орнын басты, ол ұзақ сақталмайды және қазіргі уақытта тек Мысырдың өте құрғақ климатында ғана кездеседі, бірақ ол Рим әлемінде кеңінен қолданылған. Пергамент әдетте бұзау, қой, ешкі терісінен, сондай-ақ басқа жануарлардың терісінен жасалады. Терінің сапасы оның дайындалуы мен өңделу шеберлігіне байланысты. Солтүстік Еуропада бұзау немесе қой терісінен жасалған пергамент жиі кездеседі, ал Оңтүстік Еуропа өркениеттері ешкі терісін артық көреді. Егер пергамент ақ немесе сары түсті болса және оның құрамында жануардың тамырлары көрінсе, онда ол бұзау терісінен жасалған. Егер ол сары, майлы немесе кейде жылтыр болса, онда ол қой терісінен жасалған. Каролиналық кішкентай әріп – латын әліпбиін әр түрлі аймақтардағы сауатты адамдар оңай тани алатындай етіп, Еуропадағы жазу стандарты ретінде жасалған каллиграфиялық жазу. Бұл стиль 800-1200 жылдар аралығында Киелі Рим империясында қолданылды. Каролингтік қайта өрлеу кезеңінде кодекстер, классикалық және христиандық мәтіндер, оқу материалдары каролингтік кішкентай әріптермен жазылды. Бұл жазу қара әріпке айналып, қолданудан шықты, бірақ Итальяндық Ренессанс кезеңінде қайта жаңғырылып, жаңа стильдердің негізін қалады. Барлық жеке әріптер каролиналық стильде; бірақ ағылшын протоготикалық кітап жазуы сияқты, ол да өзгерді. Бұл әсіресе «h» әрпінің пішінінде байқалады. Оның сол жаққа иілген және сыртқа қарай кеңейтілген жіңішке сызығы бар. Алғаш рет оқығанда неміс протоготикалық «h» әрпі неміс протоготикалық «b» әрпіне ұқсайды. Неміс протоготикалық кітап жазуынан көптеген басқа жазу түрлері пайда болды. Содан кейін «Бастард Англикана» пайда болды, оны былай сипаттауға болады: Киелі кітаппен қатар көптеген түсіндірмелер де жазылды. Түсіндірмелер көлемді кітаптар түрінде жазылды, ал кейбіреулері тек қана жазбалардың бірнеше бетіне ғана назар аударды. Еуропаның әр жерінде Киелі кітап туралы білімімен мақтанған университеттер болды. Университеттермен қатар, орта ғасырларда кейбір қалаларда Киелі кітап туралы білімімен танымал адамдар болды.
Сағаттар кітабы
Сағат кітабы – орта ғасырларда кең таралған діни кітаптардың бір түрі. Олар – сақталған ортағасырлық әсем жазылған қолжазбалардың ең көп кездесетін түрі. Әр сағат кітабында ұқсас мәтіндер, дұғалар және псалмдер жинағы болады, бірақ әрбір кітаптың безендірілуі әртүрлі болуы мүмкін. Көптеген кітаптарда әсемдеу өте қарапайым, көбінесе тек әшекейленген әріптермен шектеледі, бірақ осы кітаптарды бай тапсырыс берушілер үшін жасағанда, толық беттік миниатюралармен ерекше әсемдікке ие болуы мүмкін. Бұл кітаптар иелеріне күніне сегіз белгілі уақытта жеке дұға оқуға арналған.
Литургиялық кітаптар мен күнтізбелер
Киелі кітаптармен қатар, орта ғасырларда жасалған көптеген қолжазбалар шіркеуге жеткізілді. Күрделі шіркеу ритуалдары мен құлшылық жүйесіне байланысты, бұл кітаптар ортағасырлық қолжазбалардың арасында ең әсем жазылған және көркем безендірілгендері саналды. Құлшылық кітаптары көбінесе екі түрге бөлінетін: мисса кезінде қолданылатындары және тәңірлік қызметтерге арналғандары.
Баспа ісі
Кітап, журнал және музыка баспасында қолжазба – автордың, композитордың немесе көшірушінің жазған туындысының қолмен жазылған немесе көшірмесі. Мұндай қолжазбалар көбінесе стандартталған типографиялық және форматтау ережелерін сақтайды, сонда оларды «таза көшірме» (түпнұсқа немесе көшірме) деп атауға болады. Сол себепті, қолмен жазылған музыка үшін жиі қолданылатын ноталық қағазды «қолжазба қағазы» деп атайды.
Кино және театр
Кино және театр саласында, қолжазба немесе қысқасы, сценарий – автордың немесе драматургтің мәтіні, оны театр труппасы немесе кинотоп оның қойылымын немесе түсірілімін дайындағанда пайдаланады. Нақтырақ айтқанда, кинофильмнің сценарийі – сценарий, телевизиялық сценарий – телесценарий, театрға арналған сценарий – пьеса, ал тек аудио форматта орындалатын сценарий көбінесе радиоспектакль деп аталады, тіпті жазылған орындалу радио арқылы емес, басқа тәсілдермен таратылса да.
Сақтандыру
Сақтандыруда қолжазба полис – бұл сақтандырушы мен полис иесі арасында келісілген полис, сақтандырушы ұсынған стандартты нысаннан өзгеше.
Сақтау
Орта ғасырлардағы 300 мыңға жуық латын, 55 мың грек, 30 мың армян және 12 мың грузин қолжазбасы сақталған. National Geographic бағалауынша, Малидегі Тимбукту университетінде 700 мың африкалық қолжазба сақталған.