Кіріспе
Американдық ботаник және генетик (1892–1973)
Карл Сакс (2 қараша 1892 – 8 қазан 1973) – американдық ботаник және генетик, цитогенетика саласындағы және сәулеленудің хромосомаларға тигізетін әсері жөніндегі зерттеулерімен белгілі.
Ерте өмір және білім
Сакс 1892 жылы Вашингтон штатының Спокан қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы пионер-шаруалар және қоғамдық істерге белсенді қатысты; оның әкесі Колвилл қаласының (Вашингтон штаты) мэрі болды. Сакс алғашқы білімін Колвилл мектептерінде алды, ал 1912 жылы Вашингтон штаты университетінде оқуын жалғастырды. Ол ауыл шаруашылығы мамандығын таңдады, ал кейін аспирантураға түсу шешіміне ботаник және өсімдіктер селекционері Эдвард Гейнс әсер етті. Университетте ол цитология пәнінің оқытушысы Хэлли Джоливеттпен танысып, үйленді, және кейіннен олардың үш ұлы болды. Бітіргеннен кейін Хэлли Массачусетс штатының Уэлсли қаласындағы Уэлсли колледжінде қызметке орналасты, және олар 1916 жылы Шығыс жағалауға көшіп кетті. Сакс Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Гарвард университетінің Басси институтының қолданбалы биология аспирантурасында докторантураға қабылданды және 1917 жылы магистр дәрежесін аяқтады. Ол Гарвард университетінде докторлық диссертациясын қорғады, 1922 жылы ғылым докторы ғылыми дәрежесін алды. 1917-1918 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ армиясында қызмет етті.
Ғылыми мансап
1918 жылы Сакс Калифорния университетінің Берклидегі генетика кафедрасында оқытушы болып жұмысқа орналасты, онда ол Э. Б. Бэбкокпен бірге Крепис туысының генетикасын зерттеді. 1920 жылы ол Иллинойс штатының Женева қаласындағы Ривербанк зертханасында бидай генетикасы бойынша жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай Мэн штатының Ороно қаласындағы Мэн ауыл шаруашылығы тәжірибелік стансасына ауысқаннан кейін бұл жұмысты қысқартты. 1928 жылы ол Оронодан Гарвард университетінің генетика бөліміндегі Бусси институтында оқытушылық қызметке өтті. Алайда, ол келгенге дейін бөлім таратылып, ол Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы университеттің биологиялық зертханасындағы цитология бөліміне ауыстырылды.
Радиациялық цитологияға үлесі
1938 жылы Сакс «Рентген сәулелерінің әсерінен туындаған хромосомалық аберрациялар» деген мақала жариялады, онда радиация хромосомалық транслокацияларға, яғни хромосомалық аномалияға әсер ету арқылы маңызды генетикалық өзгерістерді тудыра алатынын көрсетті. Бұл мақала радиациялық цитология саласының бастауы деп есептеледі және оған «радиациялық цитологияның әкесі» деген атақ берді.
Өсімдіктерді селекциялау
Сакс сәндік ағаштар мен бұталардың жаңа сорттарын өсірді, оның ішінде Малус түрлері (алма және крабапл), магнолиялар, форзициялар және вишнялар бар. Ол екі жапондық вишені – Prunus subhirtella және Prunus x yedoensis – будандастырып, содан кейін пайда болған будандасты P. subhirtella-мен кері будандастырып, оны әйелінің құрметіне Prunus Hally Jolivette деп атады. Сакс өсірген форзицияның бір түрін бақшашы "Карл Сакс" деп атады. 1946 жылы ол Гарвардтың Арнольд Арборетумының директоры міндетін атқарушы болып тағайындалды, 1947 жылы директор болды және 1954 жылға дейін осы қызметте қалды.
Демография
Сакс адам демографиясына да қызығушылық танытты. 1955 жылы ол "Тұруға орын жоқ: Халық санының артық өсуіне қатысты мәселелер" атты кітабында халықтың бақылаусыз өсуінің салдары туралы жазды. Сакс жоспарланған тууды қолдау ұйымымен байланысты болды және Америка халықтану қауымдастығының мүшесі болды.
Құрметтер
Сакс Ұлттық ғылым академиясының және Америка өнер және ғылым академиясының сайланған мүшесі болды. 1966 жылы ол мен Хэлли ботаника саласындағы Мэри Сопер Поуп естелік сыйлығының бірлескен иегерлері атанды. 1959 жылы зейнетке шығып, Пенсильвания штатының Медиа қаласына көшіп, өсімдіктерді селекциялау жұмысын жалғастырды. Карл Сакс 1973 жылғы 8 қазанда, 80 жасында Пенсильвания штатының Брин-Маур ауруханасында қайтыс болды.