Кіріспе

Американдық биолог (1890–1967)

Герман Джозеф Мюллер (21 желтоқсан 1890 – 5 сәуір 1967) – американдық генетик, "мутацияларды Х-сәулелерімен шақыруға болатындығын ашқаны үшін" 1946 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталған. Мюллер ядролық соғыс және ядролық сынақтардың радиоактивті қалдықтарынан туындайтын ұзақ мерзімді қауіптер туралы ескертті, нәтижесінде осы практикаларға қоғамдық назар күшейді.

Ерте өмір

Мюллер Нью-Йорк қаласында Фрэнсис (Лайонс) пен Герман Джозеф Мюллер ағаның, металлмен жұмыс істейтін шебердің ұлы болып дүниеге келді. Мюллер үшінші буын американдық болған, оның әкесінің ата-бабалары бастапқыда католик дінінде болған және Кобленцтен АҚШ-қа көшіп келген. Оның жақын туыстарының арасында Альфред Кройбер (Кройбер Урсула Ле Гуиннің әкесі) болды, ал Герберт Дж. Мюллер – бірінші туысқанның баласы еді. Ол мемлекеттік мектептерде жақсы оқыды. 16 жасында Колумбия колледжіне түсті. Оқудың алғашқы семестрінен бастап биологияға қызығушылық танытты; ол тұқым қуалаудың мендельдік хромосомалық теориясының және эволюцияның негізі ретінде генетикалық мутациялар мен табиғи іріктеу тұжырымдамасының ерте жақтаушысы болды. Ол биология клубын құрды және евгениканы қолдады; биология мен қоғам арасындағы байланыс оның өмір бойғы алаңы болды. Мюллер 1910 жылы бакалавр дәрежесін алды. Мюллер Колумбияда (сол кездегі Е. Б. Уилсон мен оның студенттерінің арқасында ең көрнекті американдық зоология бағдарламасы) аспирантурада оқуын жалғастырды. Ол Томас Хант Морганның шыбықтар зертханасындағы дрозофила генетикасына қызығушылық танытты, себебі студенттік бөтелке жуушылар Альфред Стюртвант пен Кальвин Бриджес оның биология клубына қосылды. 1911–1912 жылдары Корнелл университетінде метаболизмді зерттеді, бірақ Колумбиямен байланысын үзбеді. Морганның эксперименттерінен алғашқы генетикалық карталар пайда болған кезде ол дрозофилистерді қадағалап, 1912 жылы Морганның тобына қосылды (екі жылдық бейресми қатысудан кейін). Шыбықтар тобында Мюллердің үлесі негізінен теориялық болды – эксперименттік нәтижелерді түсіндіру, жаңа эксперименттерге арналған идеялар мен болжамдар. Алайда, дрозофилистердің жаңадан қалыптасқан ынтымақтастық мәдениетінде еңбек сілтеу нәтижелерге, идеяларға емес, негізделді; Мюллер маңызды жарияланымдардан шеттетілгенде өзін алданған сезінді.

Мансап

1914 жылы Джулиан Хаксли Мюллерге жаңадан құрылған Уильям Марш Райс институтында, қазіргі Райс университетінде қызмет ұсынды; ол философия докторы дәрежесін аяқтауға асықты және 1915–1916 оқу жылының басында Хьюстонға көшіп барды (оның дәрежесі 1916 жылы берілді). Райс университетінде Мюллер биологиядан сабақ беріп, дрозофила зертханасындағы жұмысын жалғастырды. 1918 жылы ол Оенотера ламаркианадағы айқын, үзіліссіз өзгерістердің себебін түсіндірді, бұл өзгерістер Гюго де Вристің мутация теориясының негізі болды: «тепе-теңдіктегі өлімге әкелетін гендер» рецессивті мутациялардың жиналуына мүмкіндік берді, ал сирек кездесетін кроссинговер оқиғалары осы жасырын белгілердің кенеттен пайда болуына себеп болды. Яғни, де Вристің тәжірибелері мендельдік хромосома теориясымен түсіндіріледі. Мюллердің жұмысының басым бөлігі мутация жылдамдығы мен өлімге әкелетін мутацияларға қатысты болды. 1918 жылы Морган, көптеген студенттері мен ассистенттері АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына шақырылғандықтан, Мюллерді Колумбияға оралып, оқыту және тәжірибелік бағдарламасын кеңейтуге көндірді. Колумбияда Мюллер және оның серігі, ұзақ жылғы досы Эдгар Альтенбург өлімге әкелетін мутацияларды зерттеуді жалғастырды. Мұндай мутацияларды анықтаудың негізгі әдісі – аналық шыбындардың ұрпақтарының жыныстық қатынасын өлшеу болды. Олар Х хромосомасындағы рецессивті мутацияларға байланысты бұл қатынастың 1:1-ден өзгеретінін болжады, бұл тек еркектерде ғана көрінеді (еркектерде екінші Х хромосомасында функционалдық аллель болмайды). Мюллер мутация жылдамдығының температураға тәуелділігін анықтады, бұл оны спонтанды мутацияның басты себеп екеніне (және иондаушы сәулелену немесе химиялық заттар сияқты сыртқы факторлардың рөлін бастапқыда жоққа шығаруға) итермеледі. 1920 жылы Мюллер мен Альтенбург «Генетика» журналында мутант дрозофиланың қанатының мөлшерін анықтайтын «модификатор гендері» туралы маңызды мақала жариялады. 1919 жылы Мюллер кроссинговерді басатын (кейіннен хромосомалық инверсия екені анықталды) мутантты ашты, бұл мутация жылдамдығын зерттеуде жаңа мүмкіндіктер ашты. Алайда, оның Колумбиядағы қызметі ұзартылмады; ол Техас университетінен ұсыныс қабылдап, 1920 жылдың жазынан кейін Колумбиядан кетті. Мюллер 1920 жылдан 1932 жылға дейін Техас университетінде сабақ берді. Техасқа оралғаннан кейін көп ұзамай ол математика профессоры Джесси Мари Джейкобсқа үйленді, оған бұрын уақыт өткізуді ұнатқан. Техастағы алғашқы жылдары Мюллердің дрозофила бойынша жұмысы баяу жүрді; оның мутация жылдамдығы зерттеулерінің деректерін түсіндіру қиын болды. 1923 жылы ол радий мен рентген сәулелерін қолдана бастады, бірақ радиация мен мутация арасындағы байланысты өлшеу қиын болды, өйткені мұндай сәулелену шыбындарды да сүйсіздендіреді. Осы кезеңде ол евгеника және адам генетикасымен де айналысты. Ол туғанда бөлінген егіздерді зерттеді, бұл І.Қ. деңгейінің жоғары мөлшерде тұқым қуалайтынын көрсетті. Мюллер евгеника қозғалысының жаңа бағыттарын (мысалы, иммиграцияға қарсылық) сынға алды, бірақ оң евгеника перспективаларына үміт артты. 1932 жылы Үшінші халықаралық евгеника конгресінде Мюллер сөз сөйлеп, «евгеника әлі де адамзатты жетілдіруі мүмкін, бірақ тек жалпы игілік үшін саналы түрде ұйымдастырылған қоғамда ғана» деді.

Рентгендік мутагенезді ашу

1926 жылы бірқатар маңызды жаңалықтар бастау алды. Қараша айында Мюллер рентген сәулелерінің әртүрлі дозаларымен екі тәжірибе жүргізді, екіншісінде ол 1919 жылы тапқан «ClB» қысымшы штаммын қолданды. Радиация мен өлімге әкелетін мутациялар арасындағы айқын, сандық байланыс тез анықталды. Мюллердің жаңалығы Берлиндегі генетиканың бесінші халықаралық конгресінде «Генетикалық өзгерістер мәселесі» деген тақырыпта баяндама жасағаннан кейін үлкен резонанс тудырды және оны 20 ғасырдың басындағы белгілі зиялы тұлғалардың біріне айналдырды. 1928 жылға қарай басқалар да оның айқын нәтижелерін қайталап, оларды былдырықұрттар мен жүгері сияқты басқа да модельді организмдерге қолдады. Келесі жылдары ол адамдарға радиацияның болуының ықтимал қауіптерін жариялай бастады (мысалы, рентген аппаратын жиі пайдаланатын дәрігерлер немесе клиенттерінің аяқтарын сәулелендіретін аяқ киім сатушылар). Оның зертханасы тез өсті, бірақ Ұлы депрессия басталғаннан кейін қайтадан қысқарды. Әсіресе, қор нарығының құлдырауынан кейін Мюллер капитализмнің болашағына деген пессимизмі күшейді. Оның зертханасына КСРО-дан келген бірнеше адам кірді, ол «Ұшқын» атты заңсыз солшыл студенттік газеттің редакциясына көмектесіп, таратуға жәрдемдесті. Бұл Мюллер үшін ғылыми және жеке тұрғыдан қиын кезең болды; оның некесі ажырасып, Техастағы өміріне көңілі тоймады. Осы уақытта евгеника қозғалысының әлсіреуі, оның жұмысының нәтижесінде қоршаған орта мен генетика арасындағы бұрын назарға алынбаған байланыстарға назар аудартуы, оның адам эволюциясының болашағы туралы идеяларының қоғамдық сферадағы ықпалын азайтты. Мюллер Нью-Йорктегі үшінші халықаралық евгеника конференциясында сөйлеген сөзі гальтонизмнің және тіпті евгениканың ғылымдағы танымал қозғалыс ретінде аяқталуын белгіледі деп есептеледі. Мюллердің замандас және Ph.D. студенті болған Г. Бентли Гласс, Мюллердің сөзі «Евгеника қоғамының қызметін тоқтатты» деді. Мюллер жиналғандарға евгеникалық идеалдарға қол жеткізу мүмкін емес екенін айтты, себебі капиталистік жүйе жеке іс-қимылдардың дұрыс емес мотивациясын тудырады, ол үстем таптың мінез-құлқын және олар құратын қоғамды жек көреді.

Еуропадағы жұмыс

1932 жылдың қыркүйегінде Мюллер ресейлік эмигрант генетик Николай Тимофеев-Рессовскиймен жұмыс істеу үшін Берлинге көшті; шектеулі демалыс ретінде жоспарланған сапар сегіз жылға созылып, бес елді қамтыды. Берлинде ол кейін биология қоғамдастығы үшін маңызды болатын екі физикпен танысты: Нильс Бор және Макс Дельбрюк. Нацистік қозғалыс Германиядан ғылыми таланттардың жылдам эмиграциясын күшейтті, ал Мюллер әсіресе ұлттық-социалистік саясатқа қарсы болды. ФБР Мюллерді "The Spark" ұйымымен байланысы болғандықтан тергеді, сондықтан ол Кеңес Одағына баруды жөн көрді (оның саяси нанымына сәйкес келетін орта). 1933 жылы Мюллер әйелімен қайта табысып, ұлы Дэвид Э. Мюллер және ол Херманмен бірге Ленинградқа көшті. Ол жерде Генетика институтында "Дрозофила" зертханасы үшін қажетті жабдықтарды, соның ішінде шыбықтарды әкеліп, жабдықтады. 1934 жылы институт Мәскеуге көшірілді, ал Мюллер мен оның әйелі 1935 жылы ажырасты. КСРО-да Мюллер үлкен және өнімді зертхананы басқарды және медициналық генетика бойынша жұмыстарды ұйымдастырды. Оның көптеген еңбектері генетика мен радиацияны зерттеуге қатысты. Сол жерде ол өзінің евгеникалық кітабын, "Түннен шыққандар" атты кітабын аяқтады, оның негізгі идеялары 1910 жылға дейін жетеді. Алайда, 1936 жылға қарай Иосиф Сталиннің репрессивті саясаты мен Лысенкошылдықтың өркендеуі КСРО-ны өмір сүру және жұмыс істеу үшін күрделі орынға айналдырды. Мюллер және көптеген ресейлік генетиктер Трофим Лысенко мен оның ламаркшы эволюциялық теориясына қарсы күресті, бірақ Сталин оның евгеникалық кітабының аудармасын оқып, "оған наразы болды және оған қарсы шабуылға бұйрық берді" деген себеппен Мюллер көп ұзамай Кеңес Одағынан кетуге мәжбүр болды. Осыған дейін Мюллер демалысқа өтініш білдірген еді. Лысенконың сот процесі туралы жаңалықтар АҚШ-қа жетті, ал оның ұлы Дэвид ажырасқаннан кейін сол жерде өсіп жатты. Институттың ресми мәлімдемесінде биологиялық детерминизм жоққа шығарылды: "Қоғамның дамуы биологиялық заңдарға емес, жоғары әлеуметтік заңдарға бағынады. Адамзатқа жануарлар әлемінің заңдарын тарату әрекеті – адамды жануарлар деңгейіне түсіру әрекеті". Мюллер, шамамен 250 штаммы "Дрозофила" шыбықтарымен, 1937 жылдың қыркүйегінде Мадрид және Парижде қысқа тоқтағаннан кейін Эдинбург университетіне көшті. 1938 жылы, соғыс қаупі туған кезде, ол АҚШ-та тұрақты қызмет іздеуді бастады. Ол сондай-ақ неміс босқыны Доротея "Теа" Канторовичке көңіл білдіре бастады; олар 1939 жылдың мамырында үйленді. Сол жылы Эдинбургте Жетінші халықаралық генетика конгресі өтті; Мюллер "Дүние халқының генетикалық тұрғыдан қалай тиімді жақсаруы мүмкін?" деген сұраққа жауап ретінде "Генетиктер манифестін" жазды. Ол сонымен қатар геннің бар екендігі туралы мәңгілік генетикалық дауласушы Ричард Голдшмидтпен дебатқа қатысты, сол кезде тікелей физикалық дәлелдер жеткіліксіз болды.

Кейінгі мансап

1940 жылы Мюллер АҚШ-қа оралғанда, ол Амхерст колледжінде Отто К. Глейзер кафедрасында ғылыми-зерттеу жұмысын бастады. АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін оның лауазымы мерзімі шексізге дейін ұзартылып, оқыту қызметі де қосылды. Осы кезеңде ол Drosophila жұмысында спонтанды (радиацияның әсерінен туындамаған) мутациялардың жылдамдығын өлшеуге баса назар аударды. Бұл кезеңде Мюллердің жарияланымдарының саны, зертханалық қызметкерлердің жетіспеуі және тәжірибе жүргізудегі қиындықтардың салдарынан күрт азайды. Дегенмен, ол Манхэттен жобасында кеңесші ретінде жұмыс істеді (бірақ бұл жобаның мақсатын білмеді), сондай-ақ радардың мутациялық әсерлерін зерттеді. Мюллердің қызметі 1944–1945 оқу жылынан кейін аяқталды. Социалистік саяси көзқарастарына байланысты туындаған қиындықтарға қарамастан, ол Индиана университетінде зоология профессоры қызметін тапты. Ол Блумингтон қаласының Винегар Хилл ауданындағы голланд стиліндегі үйінде тұрды. 1946 жылы Мюллер "рентген сәулелерінің мутацияларды тудыру мүмкіндігін ашқаны үшін" физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Генетика, әсіресе геннің физикалық және физиологиялық сипаты, биологиядағы маңызды мәселелердің біріне айналды, ал рентгендік мутагенез көптеген жаңа жетістіктердің кілті болды, соның ішінде Джордж Бидл мен Эдвард Татумның 1941 жылы Neurospora-дағы "бір ген – бір фермент" гипотезасын орнату жұмысы. Мюллер Нобель сыйлығының лекциясында радиацияның мутагенезді тудырмайтын ешқандай шекті дозасы жоқ екенін айтты, бұл қатерлі ісік қаупіне қатысты радиацияның сызықтық және шексіз емес моделін қабылдауға әкелді. Хиросима мен Нагасаки қалаларына атом бомбасы тасталғаннан кейін Нобель сыйлығы Мюллердің екі онжылдық бойына жариялап келген радиацияның қауіптілігі туралы мәселеге көпшіліктің назарын аударды. 1952 жылы ядролық сынақтардың салдарынан туындаған радиоактивті жауын-шашын мәселесі қоғамдық талқылауға түсті. "Кресторожный" операциясынан бастап ядролық сынақтардың салдарынан туындаған радиациялық аурулар мен өлім туралы ақпараттар көбейе бастады. Мюллер және көптеген ғалымдар ядролық соғыс қаупін азайту мақсатында саяси шаралар қабылдады. 1954 жылы Касл Браво сынағынан туындаған дау-дамайлар мәселені одан да өзекті етті. 1955 жылы Мюллер Рассел-Айнштейн манифестіне қол қойған 11 белгілі зиялылардың бірі болды, оның нәтижесінде 1957 жылы ғылым мен әлемдік мәселелерге арналған алғашқы Пугаш конференциясы өткізілді, онда ядролық қаруды бақылау мәселесі талқыланды. Ол Нобель сыйлығының лауреаты, химик Лайнус Паулинг бастаған ядролық қаруды сынауды тоқтатуға шақыратын 1958 жылғы БҰҰ-ға петицияға қол қойды (көптеген басқа ғалымдармен бірге). Алайда, кейбір ғалымдар оның пікірін сынға алды. Генетика ғалымы Джеймс Кроу Мюллердің көзқарасын "нашарлатушы" деп атап, оның жұртшылықта "басқа қауіптерге қарағанда радиацияның төмен деңгейінен қорқу сезімін" тудырғанын жазды. Мюллердің пікірін атом бомбалаудан аман қалғандар туралы зерттеулер немесе егешқұйрықтар туралы зерттеулер қолдамады және ол өзі қолдаған сызықтық және шексіз емес модельге қайшы келетін зерттеуді елемеді, осылайша осы модельге басымдық берген саясатты қалыптастыруға әсер етті. Мюллер 1958 жылы Лондонның Линнеев қоғамының Дарвин-Уоллес медалімен және 1955 жылы ол мүшесі болған АҚШ Ұлттық ғылым академиясының Кимбер генетика сыйлығымен марапатталды. Ол 1956 жылдан 1958 жылға дейін Америка гуманистік қауымдастығының президенті болды. Америка математикалық қоғамы оны 1958 жылы Гиббс лекторы етіп таңдады. Ол 1964 жылы зейнеткерлікке шықты. Дрозофиланың негізгі тұқым қуалау бірліктері, олардың хромосомалық қоралары Мюллердің құрметіне "Мюллер элементтері" деп аталады. Х. Дж. Мюллер мен ғылыми-фантастикалық жазушы Урсула К. Ле Гуин бір кезде алыс туыстар болды; оның әкесі (Херманн Дж. Мюллер аға) және оның әкесі анасы (Жоханна Мюллер Кройбер) бауырлары, 1848 жылы АҚШ-қа көшіп келген Николас Мюллердің балалары болды. Тағы бір туысы Герберт Мюллер, оның атасы Отто Николастың тағы бір ұлы және ағасы Герман мен Жоханнаның бауыры.

Жалпыға ортақ саясат

Ол әлемдік конституция жобасын жасау үшін конвенция шақыру туралы келісімге қол қойғандардың бірі болды. Осының нәтижесінде, адамзат тарихында алғаш рет Жер Федерациясының Конституциясын жасау және қабылдау мақсатымен Дүниежүзілік Конституциялық Ассамблея шақырылды.

Жеке өмір

Мюллердің Хелен Дж. Мюллер есімді қызы болды, қазір Нью-Мексико университетінің зейнеткер профессор (professor emerita). Оның қызы Мала Хтун да Нью-Мексико университетінің профессоры. Оның ұлы Дэвид Э. Мюллер, Иллинойс университеті мен Нью-Мексико мемлекеттік университетінің математика және компьютерлік ғылымдар зейнеткер профессоры, 2008 жылы Нью-Мексико штатының Лас-Крусес қаласында қайтыс болды. Дэвидтің анасы Джесси Джейкобс Мюллер Оферман (1890–1954), Германның бірінші әйелі. Хеленнің анасы Доротея Канторович Мюллер (1909–1986), Германның екінші әйелі, ол 1940 жылы АҚШ-қа неміс еврейі босқын ретінде келген. Ол Милли Беннетпен қысқа ғана қарым-қатынаста болды.