Кіріспе

Ulmus pumila, немесе сибірлік қайың, – Азияға тән ағаш. Оны азиялық қайың және аласа қайың деп те атайды, бірақ кейде "қытай қайыңы" (Ulmus parvifolia) деп жаңылыстырады. U. pumila Азия, Солтүстік Америка, Аргентина және Оңтүстік Еуропа бойынша кеңінен өсірілген, көптеген жерлерде, әсіресе АҚШ-тың көп бөлігінде жабайылап өседі.

Сипаттама

Сібір шағасы әдетте кішкентай немесе орташа мөлшерлі, көбінесе бұталы, жапырақты ағаш болып табылады, биіктігі дейін жетеді, кеуде биіктігіндегі диаметрі дейін. Қабығы қара сұр, жалпақ бойлап тіреліп жарылған. Бұтақшалары сары сұр, глабрус немесе пубесцентті, қанатсыз және қабықша қабаты жоқ, шашыраңқы линцельдері бар. Қысқы бүршіктер қара қоңырдан қызыл қоңырға дейін, шар тәріздіден жұмыртқа тәріздіге дейін. Жапырақ сағағы , пубесцентті, жапырақ тілімшесі эллипстік-жұмыртқа тәріздіден эллипстік-ұзыншаға дейін, , түсі күзде қара жасылдан сарыға өзгереді. Толық, жапырақсыз, желмен тозаңданатын гүлдер көктемнің басында, жапырақтар пайда болудан бұрын, өткен жылғы бұтақшалардағы тығыз шоғырларда (буындарда) бір апта бойы гүлдейді. Ақпан айының басында гүлдейтін гүлдер көбінесе қыраудан зақымдалады (осы түрдің Голланд шағасын өсіру бағдарламасынан шығарылуына себеп болады). Әр гүлдің диаметрі шамамен және 4-5 тілімшелі жасыл тостағаншасы, қоңыр-қызыл тозаңдықтары бар 4-8 аталық мүшесі және екі тілімшелі жасыл аналық мүшесі бар. Көптеген шағалардан айырмашылығы, Сібір шағасы өздігінен тозаңдануға сәтті қабілетті. Желмен таралатын самаралар ақшыл қоңыр, шар тәрізді, сирек кезде кеңінен кернеулі немесе эллипстік, стигма бетіндегі пубесценциядан басқа глабрус; сабағы , перианты тұрақты. Тұқым самараның ортасында орналасқан немесе кейде сәл шыңына қарай, бірақ апикальді ойыққа жетпейді. Гүлдеу және жеміс беру наурыздан мамырға дейін жүреді. Плоидтік: 2n = 28. Ағаш қоңыржай климатта аз өмір сүреді, көбінесе 60 жылдан аспайды, бірақ өзінің туған жерінде 100-150 жылға дейін өмір сүре алады. Оңтүстік Гобідің Ханбогтынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан алып дананың 2009 жылы айналымы , 250 жылдан асып кетуі мүмкін (аудандағы басқа U. pumila ағаштарының орташа жылдық сақина еніне сүйеніп).

Таксономия

Бұл түрді 18 ғасырда Петр Симон Паллас Трансбайкалдан алынған үлгілер негізінде сипаттаған. Дәстүрлі түрде екі түрі ерекшеленді: var. pumila және var. arborea, соңғысы қазірде мәдени өсімдік ретінде қарастырылады, U. pumila 'Pinnato ramosa'.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ағаш Орталық Азияға, Шығыс Сібірге, Ресейдің Қиыр Шығысына, Моңғолияға, Тибетке, Солтүстік Қытайға, Үндістанға (солтүстік Кашмирге) және Кореяға тән. Орталық Азияның жартылай шөлді аймақтарында кездесетін соңғы ағаш түрі осы.

Зиянкестер мен аурулар

Ағаштың голландтық шұңқыр ауруына төзімділігі айтарлықтай өзгеріп тұрады; мысалы, Қытайдың солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс аймақтарындағы ағаштар, Қытайдың орталық және оңтүстік аймақтарындағы ағаштарға қарағанда, осы ауруға едәуір жоғары төзімділік көрсетеді. Бұған қоса, ағаш көптеген жәндіктер мен паразиттердің зиянына өте осал, олардың ішінде Ксантогалерука лютеола (Xanthogaleruca luteola), азиялық "зигзаг" арасы Aproceros leucopoda, Elm Yellows, ұнтақты шіліңгір, қабыршақтану және вертициллиоздық қурау бар. U. pumila барлық қайраңдардың ішінде вертициллиоздық құрауға ең төзімдісі болып табылады.

Инвазивтілігі және өздігінен будандасуы

Солтүстік Америкада Ulmus pumila Мексиканың орталық бөлігінен солтүстікке қарай, АҚШ-тың шығыс және орталық бөлігінен Канаданың Онтарио штатына дейінгі аймақтың көп бөлігінде жабайы түрге айналды. Бұл түр Америка Құрама Штаттарының орталық бөлігінде жергілікті U. rubra (тұмсықты шырша) түрімен будандасады, бұл соңғы түрдің сақталуына қатысты алаңдаушылық тудырады. Оңтүстік Америкада бұл ағаш Аргентинаның пампасында кеңінен тараған. Еуропада ол Испанияда кеңінен таралып, жергілікті далалық шыршамен (U. minor) көптеп будандасады, бұл соңғы түрдің сақталуына әсер етеді. Италияда U. minor түрімен будандасу деңгейін зерттеу жұмыстары жалғасуда. Ulmus pumila көбінесе теміржолдардың бойында, қараусыз қалған жерлерде және бұзылған топырақта өседі. Теміржол төсектеріндегі қиыршық тас оның өсуі үшін өте қолайлы жағдай жасайды: жақсы су өткізгіштігі бар, қоректік заттарға кедей топырақ және көп мөлшерде күн сәулесі; мұндай төсектер оның таралуына мүмкіндік беретін дәліздер құрайды. Бұл түр Нью-Мексикодағы Сандия тауларында 8000 фут (шамамен 2400 метр) биіктікте кездеседі және ондағы қылқан жапырақты ормандарға еніп барады. Нью-Мексико Солтүстік Америкадағы генетикалық әртүрліліктің орталығы болуы мүмкін. Күн сәулесіне жоғары талаптар қойылғандықтан, ол пісіп-жетілген ормандарға сирек кіреді және көбінесе қалалар мен ашық кеңістіктерде, сондай-ақ көлік дәліздерінде кездеседі. Қазіргі таңда Жапонияда бұл түр жат түр ретінде тіркелген, ол Жапонияда қалыптасқан немесе жапондық табиғатта табылған.

Өсіру

U. pumila Испанияға әсемдік үшін, шамамен Филип II (1556-98) тұсында, ал 1930 жылдардан бастап Италияға әкелінді. Сонымен қатар, "Pinnato ramosa" U. pumila тар жапырақты сортының үлгілері де бар. Біреуі RBGE-де отырғызылды; Бақшада отырғызылмаған екеуі Эдинбургте сақталып қалған болуы мүмкін, себебі Бақшаның қала бойынша ағаштарды тарату әдеті болды. 1914 жылы Späth-тен алынған үлгі 20 ғасырдың басында Норфолк қаласындағы Ристон Холл арборетумында отырғызылды. Ағаш 1962 жылдан 1977 жылға дейін Hillier & Sons балабақшасында өсіріліп сатылды, осы кезеңде 500-ден астам сатылды. Соңғы кезде Ұлыбританияда U. pumila көбінесе бонсай ретінде танымал, ал ересек ағаштар арборетумдармен шектеледі. Ұлыбританияда TROBI чемпиондары 2004 жылы Йоркширдегі Торп Перроу арборетумында, ал 2009 жылы Суссекстегі Хов қаласындағы Сент-Эннс Велл бағында өседі. U. pumila 1905 жылы профессор Джон Джордж Джек, кейіннен Фрэнк Николас Мейер арқылы АҚШ-қа әкелінді, бірақ "Сибирь шыршасы" кейбір 19 ғасырлық АҚШ балабақша каталогтарында кездеседі. Ағаш АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) Солтүстік Дакота штатының Мандан қаласындағы экспериментальдық станциясында өсірілді. Осыдан кейін USDA оны Dustbowl апатынан кейін далалардағы қоршау белдеулеріне отырғызу үшін таңдады, онда оның жылдам өсуі және құрғақшылыққа, суыққа төзімділігі бастапқыда үлкен табысқа жеткізді. Алайда, кейіннен бұл түрдің көптеген ауруларға осал екені анықталды. 1997 жылы USDA-ның Өсімдік материалдары орталығы Акронда (Колорадо штаты) және Сиднейде (Небраска штаты) экспериментальдық плантациялар құрды. №201041K зерттеуі 2020 жылы аяқталады. 2011 жылы биіктігі өлшенген АҚШ Ұлттық чемпионы Мичиган штатының Берриен округінде өседі. Тұқымдар піскеннен кейін, егер оларға дұрыс шығу жағдайлары жасалмаса немесе кептіріліп, төмен температурада сақталмаса, тез өмірлік қабілетін жоғалтады. Бұл түрге көп мөлшерде күн сәулесі қажет және көлеңкеге төзімді емес; жеткілікті жарық болғанда ол тез өседі. Ағаш ылғалды топыраққа төзімсіз, жақсы дренаждалған топырақта жақсы өседі. Құрғақшылыққа және қатты суыққа төзімді, сондай-ақ нашар топырақта өсе алады, бірақ оның қысқа ұйықтау кезеңі, көктемнің басында гүлдеуі және күздің алғашқы аяздарына дейін үздіксіз өсуі оны аязға осал етеді. Әсемдік үшін U. pumila өте нашар ағаш, өмір сүру ұзақтығы қысқа, жұмсақ ағашы және нашар тәж пішіні бар, бірақ оның жылдам өсуі және көлеңке беруіне байланысты белгілі бір танымалдылыққа ие. Сибирь шыршасы "әлемдегі ең нашар сәндік ағаштардың бірі, оны ешқайда отырғызуға болмайды" деп сипатталған. Дегенмен, 1950 жылдары АҚШ-та ағаш жылдам өсетін қоршау үшін кеңінен танымал болды және нәтижесінде қазір барлық штаттарда кездеседі. Кейбір мамандар 'Berardii' сортын U. pumila түріне жатқызады. Рихенс Ulmus × hollandica деп санайтын Ноттингем шыршасы 19 ғасырдан бері "Сибирь шыршасы" ретінде сатылып келді.

Қолданылуы

Бұл піспеген тұқымдар Маньчжурия халықтары көптен бері жеп келеді, ал Ұлы Қытай ашаршылығы кезінде Харбин аймағындағы ең маңызды тағамдардың біріне айналды. Жапырақтары да жиналды, бұл ағаштарға зиян келтірді, соның салдарынан билік тарапынан тыйым салу туралы бұйрық шығарылды, бірақ ол көбінесе орындалмады. Шикі жапырақтардың дәмі жақсы болмайды, бірақ оларды қайнатып, каолианг немесе талқанмен бірге дайындағанда дәмді әрі тоқ ететін тамаққа айналады.

Солтүстік Америка

Арнольд Арборетумы, АҚШ. Кіріс нөмірі: 17923, 638 79, 673 87. Денвер ботаникалық бағы, АҚШ. Кіріс нөмірі: 900534. Доминиум Арборетумы, Оттава, Онтарио, Канада. Кіріс туралы мәліметтер жоқ. Холден Арборетумы, АҚШ. Кіріс нөмірі: 99 868, 72 218. Лонгвуд Гарденс, АҚШ. Кіріс нөмірі: 1962 0512. Мортон Арборетумы, АҚШ. Кіріс нөмірі: 542 49, 325 70, 53 74, 172 U. UBC ботаникалық бағы және өсімдіктерді зерттеу орталығы, АҚШ. Кіріс нөмірі: 027560 0284 1989.

Еуропа

Варшава өмір ғылымдары университетінің Арборетомы, Варшава өмір ғылымдары университеті, Польша. 2 ағаш, түсірілім туралы мәлімет жоқ. Брайтон және Хоув қалалық кеңесі, Ұлыбритания. NCCPG Ельм жинағы. Дубрава арборетумы, Литва. Ешқандай мәлімет жоқ. Грандж Ферма арборетумы, Линкольншир, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 521. Гергест Крофт бақтары, Херефордшир, Ұлыбритания. Бір ағаш, түсірілім туралы мәлімет жоқ. Hortus Botanicus Nationalis, Саласпилс, Латвия. Тіркеу нөмірі 18162, 3, 4. Корольдік ботаникалық бақтар, Уэйкхерст-плейс, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 2000 4449. Сэр Харольд Хиллиер бақтары. Тіркеу нөмірі 2016.0386, АҚШ-тың Юта штатындағы ағаштың тұқымынан өсірілген. Таллин ботаникалық бақшасы, Эстония. Түсірілім туралы мәлімет жоқ. Торп Перроу арборетумы, Йоркшир, Ұлыбритания. Британдық чемпион ағашы, 19 м биіктік, 2004 жылы 70 см диаметр. Вестонбирт арборетумы, Тетбери, Глос., Ұлыбритания. 1981 жылы отырғызылған екі ағаш, тіркеу туралы мәлімет жоқ. Виддемерен қалалық кеңесі, Нидерланды. Ельм арборетумы. U. pumila 'Puszta' 2013 жылы Smeerdijkgaarde, Kortenhoef; 2015 жылы Dammerweg, Nederhorst den Berg отырғызылған. 2015 жылы Overmeerseweg-ке 5 'Aurescens', 2015 жылы Dammerweg-ке 'Pinnato ramosa', 2019 жылы Brilhoek және Nederhorst den Berg-тегі Hornhof зиратына 'Mierenbos' және 'Poort Bulten' отырғызылған.

Австралия

Алма Парк, Сент-Килда, Виктория, Австралия. Ұлттық қордың (Виктория) маңызды ағаштар тізілімінде тіркелген бір данасы. Иствудхилл Арборетумы, Гисборн, Жаңа Зеландия. 2 ағаш, толық мәліметтері белгісіз.

Еуропа

Van Den Berk (UK) Ltd., Лондон, Ұлыбритания