Америка қайыңының сипаттамасы

Кіріспе

Ulmus americana, көбінесе американдық елім деп, ал сирек ақ елім немесе су елім деп аталады, Солтүстік Американың шығысында табиғи түрде өсетін елім түрі. Бұл ағаштар бірнеше жүз жылға дейін өмір сүре алады. Өте төзімді түр, төмен қысқы температураға шыдай алады, бірақ голландиялық елім ауруына ұшырайды. Механикалық аралау пайда болғанға дейін ағашы көбінесе қолданылмаған. Бұл Массачусетс штатының ресми ағашы.

Сипаттама

Американдық елм – жапырақты ағаш, ол қолайлы жағдайда 30 метрден астам биіктікке жете алады. Бағанасының диаметрі қабырға бойында (dbh) 1 метрден асады, және жоғарыға қарай кең жайылған шатыр тәрізді қалың жапырақтарын ұстап тұрады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзын, қос тісті жиектері және көлбеу негізі бар. Жапырақтары күзде сарғаяды. Гүлдері толық гүлді, кішкентай, қызғылт қоңыр түсті және желмен тозаңданатындықтан, гүлшошасы жоқ. Гүлдері протогинозды, яғни аналық бөлігі әкелік бөлігінен бұрын піседі, бұл өздігінен тозаңдануды азайтады, бірақ толығымен жоймайды, және көктемнің басында жапырақтардан бұрын гүлдейді. Жемісі – 2-3 см ұзындығы, 1,5 см ені бар жалпақ самара, бір тұқымын қоршап тұрған дөңгелек қағаз тәрізді қанатшасы бар. Жақын туысы Ulmus laevis (еуропалық ақ шырша) сияқты, гүлдері мен тұқымдары 1-3 см ұзындықтағы сабақтарда орналасқан. Американдық елм күн сәулесі ұзақтығына (фотопериодқа) мүлдем сезімтал емес, және қырау зақымдағанша күзге дейін жақсы өсе береді. Плойдиясы 2n = 56, немесе сирек 2n = 28. 80 жылдан астам уақыт бойы U. americana тетраплоидты деп есептелді, яғни оның хромосомаларының саны қалыптыдан екі есе көп, бұл оны тұқымдастықта бірегей етеді. Алайда, 2011 жылы АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің Ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу қызметі жариялаған зерттеуде, Американың жабайы елмдерінің шамамен 20% диплоидты екендігі және тіпті басқа түрге жататындығы анықталды. Сонымен қатар, 'Джефферсон' сияқты тек мәдени өсімдік ретінде ғана белгілі бірнеше триплоид ағаштар 20 ғасырда американдық елмдерді қиратқан DED (қара шырша ауруына) жоғары төзімділік көрсетеді. Бұл диплоидты аналық ағаштардың, тетраплоидты ағаштарға қарағанда әлдеқайда кіші жасушалары бар екенін көрсетеді, және олар да ауруға жоғары төзімді болуы мүмкін.

Таксономия

Ulmus americana тұңғыш рет 1753 жылы жарық көрген Species Plantarum еңбегінде Карл Линней сипаттап, атын берді. Қазіргі кезде ешқандай түршелер немесе сорттар танылмайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Америкалық шаған Солтүстік Американың шығысында, Жаңа Шотландиядан батысқа Альберта мен Монтанаға дейін, оңтүстікке Флорида мен Орталық Техасқа дейін таралған. Бұл өте төзімді ағаш, -қа дейін төмендейтін қысқы температураны қабылдай алады. Бұл түр табиғи түрде әртүрлі орталарда кездеседі, ең бастысы – құнарлы жазықтар, су тасқынына ұшырайтын жерлер, өзен жағалаулары және батпақты жерлер. Бірақ ол көбінесе төбелерде, биік жерлерде және жақсы дренажталған топырақта да жақсы өседі. Аппалачи таулары сияқты биік жерлерде көбінесе өзендер бойында кездеседі. Түрдің желмен таралатын тұқымдары қолайлы орта пайда болғанда жылдам таралуға мүмкіндік береді. Темискаминг, Квебекке жақын кейбір төбелерде қант шаған, темір ағаш және американдық шағаннан тұратын ормандар кездеседі.

Экология

Америка елмінің жапырақтары лепидоптералардың бірнеше түрінің дернәсілдеріне тамақ ретінде қызмет етеді. Оларға шығыс комма (Polygonia comma), сұрақ белгісі (Polygonia interrogationis), қаралы көбелек (Nymphalis antiopa), боялған ханым (Vanessa cardui) және қызыл дақты фиолет (Limenitis arthemis astyanax) сияқты көптеген көбелектер, сондай-ақ Колумбия жібек көбелегі (Hyalophora columbia) және жолақты түкті көбелек (Halysidota tessellaris) сияқты көбелектер жатады.

Зиянкестер мен аурулар

Америкалық елі голландиялық елім ауруына және елім сарғылуына осал. Солтүстік Америкада елім қабық қоңыздарының үш түрі кездеседі: біреуі – туған түр, Hylurgopinus rufipes ("туған елім қабық қоңызы"); және екі жат түр, Scolytus multistriatus ("кішкентай еуропалық елім қабық қоңызы") және Scolytus schevyrewi ("жолақты елім қабық қоңызы"). Елім қабық қоңыздарының қарқынды жеуі әлсіз ағаштарды өлтіре алады, бірақ олардың басты зияны – голландиялық елім ауруын таратушылар (векторлар) ретіндегі рөлі. Америкалық елі ересек елім жапырақты қоңызы Xanthogaleruca luteola үшін тамақтану және көбеюге орташа дәрежеде қолайлы, ал АҚШ-та жапон қоңызы Popillia japonica үшін тамақтануға өте қолайлы. U. americana вертициллиозға барлық елім түрлерінің арасында ең осалы, оның сыртқы белгілері голландиялық елім ауруының белгілеріне ұқсас. Дегенмен, бұл жағдай одан әлдеқайда аз зиянды, және ауруға шалдыққан ағаштар келесі жылы жазылуы мүмкін.

Голландиялық шырша ауруы

Голландиялық шұбал ауруы (DED) – американдық шұбалға зиян келтіретін саңырауқұлақтық ауру, ол таралымындағы қалаларда кең ауқымды құрып жоюға әкеп соқты. Бағаланғандай, 100 000 американдық шұбал ағашының шамамен 1-і ғана DED-ке төзімді, ал қалғандары ауруға ұшырамау арқасында сақталған. Дегенмен, әлі DED-мен зақымдалмаған аймақтарда американдық шұбал өркендеуде, атап айтқанда Флорида, Альберта және Британдық Колумбияда. Манхэттендегі Орталық саябақта ескі американдық шұбал ағаштарының көптеген тобы бар. Бұл тобының қалалық ортадағы оқшаулығы ағаштарды сақтап қалған болуы мүмкін. Америкалық шұбал ауруға өте сезімтал, себебі инфекция кезеңі көбінесе жаңа көктемдік қабық тамырлары толыққанды жұмыс істейтін, шамамен 30 күндік жылдам соңғы өсу кезеңімен сәйкес келеді. Осы кезеңнен тыс енгізілген споралар ксилема ішінде көбінесе инерцияда қалады, сондықтан тиімділігі төмен. Америкалық шұбалдың биологиясы кейбір жағдайларда оны DED-тен құрып жоюдан сақтап қалды, американдық каштанға каштан шұбал ауруының тигізген әсерінен өзгеше. Шұбалдың тұқымдары көбінесе желмен таралады, ағаш тез өседі және жас жасында тұқымдар бере бастайды. Ол жолдардың немесе теміржолдың бойында, тасталып қалған жерлерде және басқа да бұзылған жерлерде жақсы өседі, онда ол көптеген стресс факторларына төзімді. Шұбалдар аурудың ескі ағаштарды жойған жерлерінде тірі қалып, көбейе алады, бірақ осы жас шұбалдардың көпшілігі салыстырмалы түрде жас кезінде ауруға тап болады. Бұл шұбалдар бастапқы популяцияның генетикалық әртүрлілігін сақтап қалады және олар ақыр соңында DED-ке төзімді немесе табиғи түрде кездесетін сорттармен будандасады деп үміттенуге болады. 20 жылдық зерттеулерден кейін американдық ғалымдар 1990 жылдардың соңында DED-ке төзімді шұбал сорттарын алғаш рет шығарды. Бұл ағаштардың жылдам өсуі және ұзақ өмір сүруі, ондаған жылдар ішінде үлкен өлшемге жетуіне байланысты DED пайда болғанға дейін олар кең таралған. Классикалық ваза тәрізді шұбал негізінен бірнеше сорттарды селекциялық өсірудің нәтижесі болып табылады және жабайы табиғатта сирек кездеседі. Америкалық шұбал Солтүстік Америкада оның табиғи ареалынан солтүстікке қарай, Альбертаның орталық бөлігіне дейін отырғызылған. Сондай-ақ, ол Аризона штатының Финикс қаласындағы шөлдің ыстығына да төтеп бере алады. Атлант мұхиты арқылы әкелінген өсімдіктер DED пайда болғанға дейін де жақсы өркендемеді. 1752 жылы Джеймс Гордон Ұлыбританияға әкелген американдық шұбал жергілікті шұбалдарға қарағанда жәндіктердің жапырақтарына зиян тигізуге көбірек бейім екені анықталды. Ағаш 1945 жылдан бастап Ұлыбританияда Hillier & Sons питомнигі, Винчестер, Гэмпширде көбейтіліп, сатылды, 1962 жылдан 1977 жылға дейін 450 дана сатылды, ол кезде голландтық шұбал ауруының күштірек түрінің пайда болуына байланысты өндіріс тоқтатылды. Австралияға әкелінген бұл ағаш 20 ғасырдың басында Австралия питомниктерінде тіркелген. Ол Баллараттағы (Виктория штаты) Құрмет аллеясы мен Виктория штатының Баккус-Марш қаласындағы Құрмет аллеясының бойында отырғызылған. Сонымен қатар, американдық шұбалдардың мұражайға енгізілген тобы Гриффиттегі (Австралия астанасы аумағы) Грант Крессенті бойында табылады. Жаңа Зеландияда американдық шұбалдар өте сирек кездеседі.

Dutch elm disease (DED) is a fungal disease that has ravaged the American elm, causing catastrophic die offs in cities across the range. It has been estimated that only approximately 1 in 100,000 American elm trees is DED tolerant, most known survivors simply having escaped exposure to the disease. However, in some areas still not infested by DED, the American elm continues to thrive, notably in Florida, Alberta and British Columbia. There is a notable grove of old American elm trees in Manhattan's Central Park. The trees there were apparently spared because of the grove's isolation in such an intensely urban setting. The American elm is particularly susceptible to disease because the period of infection often coincides with the period, approximately 30 days, of rapid terminal growth when new springwood vessels are fully functional. Spores introduced outside of this period remain largely static within the xylem and are thus relatively ineffective. The American elm's biology in some ways has helped to spare it from obliteration by DED, in contrast to what happened to the American chestnut with the chestnut blight. The elm's seeds are largely wind dispersed, and the tree grows quickly and begins bearing seeds at a young age. It grows well along roads or railroad tracks, and in abandoned lots and other disturbed areas, where it is highly tolerant of most stress factors. Elms have been able to survive and to reproduce in areas where the disease had eliminated old trees, although most of these young elms eventually succumb to the disease at a relatively young age. There is some reason to hope that these elms will preserve the genetic diversity of the original population, and that they eventually will hybridize with DED resistant varieties that have been developed or that occur naturally. After 20 years of research, American scientists first developed DED resistant strains of elms in the late 1990s. These trees' rapid growth and longevity, leading to great size within decades, made them popular before the advent of DED. The classic vase shaped elm was mainly the result of selective breeding of a few cultivars and is much less likely to occur in the wild. American elms have been planted in North America beyond its natural range as far north as central Alberta. It also survives low desert heat at Phoenix, Arizona. Introductions across the Atlantic rarely prospered, even before the outbreak of DED. Introduced to the UK by James Gordon in 1752, the American elm was noted to be far more susceptible to insect foliage damage than native elms. The tree was propagated and marketed in the UK by the Hillier & Sons nursery, Winchester, Hampshire from 1945, with 450 sold in the period 1962 to 1977 when production ceased with the advent of the more virulent form of Dutch elm disease. Introduced to Australasia, the tree was listed by Australian nurseries in the early 20th century. It is known to have been planted along the Avenue of Honour at Ballarat, Victoria and the Avenue of Honour in Bacchus Marsh, Victoria. In addition, a heritage listed planting of American elms can be found along Grant Crescent in Griffith, Australian Capital Territory. American elms are only rarely found in New Zealand.

Гибридтер мен гибридтік тұқымдар

Ulmus 'Rebella' (U. americana × U. parvifolia)

Америка шыршасын (U. americana) Сибирь шыршасымен (U. pumila) будандастыруға жасалған мыңдаған әрекет сәтсіз аяқталды. Арнольд Арборетумында басқа он американдық, еуропалық және азиялық түрлерді қолдану арқылы жасалған әрекеттер де нәтижесіз болды, себебі бұл полиплоидия және операциялық дихогамиядағы айырмашылықтармен байланысты.

Сәттілік, ақырында, профессор Юджин Смолли қытай шыршасы Ulmus parvifolia-ның көктемде гүлдеуін қамтамасыз еткеннен кейін, Висконсин-Мэдисон университетіндегі карьерасының соңына қарай қол жеткізілді. Гибридтік клондардың тек біреуі 2011 жылы неміс Eisele GmbH балабақшасымен «Rebella» деген атпен коммерциялық түрде шығарылды; бұл клон АҚШ-та қолжетімді емес. Америка шыршасымен жасалған басқа жасанды будандастырулар сирек кездеседі және қазір күдікпен қарастырылады. Балабақшалар тарапынан хабарланған екі сәттілікке «Гамбург» және «Канзас гибриді» жатады, екеуі де Сибирь шыршасы Ulmus pumila-мен будандастырылған. Алайда, зерттеу институттарының осы екі түрмен жасаған қайта-қайта сәтсіз әрекеттерін ескере отырып, қазір «американдық шырша» деп аталған түрдің шын мәнінде қызыл шырша, Ulmus rubra болған болуы мүмкін деп саналады.

Ағаш

Америка елмінің ағашы кедір-бұдыр, қатты және берік, өрілген, қисық талшықтары оны тіліп немесе шабуды қиындатады, сондай-ақ араланғаннан кейін иілуіне себеп болады. 1941 жылдың 21 наурызында американдық елмі Массачусетс штатының мемлекеттік ағашы деп жарияланды. Бұл белгілеу Джордж Вашингтонның Континенттік армияға қолбасшылықты елм ағашының астында қабылдағандығын еске алу мақсатында жасалды.

Белгілі ағаштар

Қазіргі кезде көптеген шағын және орташа өлшемді американдық шыршалар орманды жерлерде, қала маңындағы аудандарда және кейде қалаларда тірі қалды, мұнда тірі қалғандары басқа шыршалардан салыстырмалы түрде оқшауланғандықтан, саңырауқұлақтың күшті әсерінен құтылған. Мысалы, Нью-Йорктегі Централь парк пен Томпкинс сквері паркінде Фредерик Лоу Олмстед егіншілікпен байланысты бірнеше үлкен шырша ағаштары тірі қалды, себебі олар Нью-Йорктегі көршілес аудандардан оқшауланған, онда өлім-жітім жоғары болған. Олмстед жобалаған Буффалодағы (Нью-Йорк) саябақ жүйесі де осылай жақсы нәтиже бермеді. 59-шы көшеден 110-шы көшеге дейінгі Бесінші авеню бойында Орталық парктің бойымен есейген американдық шыршалардың қатары орналасқан. Огайо штатының Акрон қаласында әлі де зақымдалмаған өте ескі шырша ағашы бар. Пенсильвания штатының Филадельфия қаласының тарихи аудандарында да бірнеше есейген американдық шыршалар әлі де тұр, атап айтқанда, Тәуелсіздік алаңы мен Пенсильвания университетінің төртбұрышында, сондай-ақ жақын маңдағы Хаверфорд колледжінің, Свартмор колледжінің және Пенсильвания мемлекеттік университетінің кампустарында, елдегі ең үлкен қалдық деп есептеледі. Массачусетс штатының батысында бірнеше үлкен американдық шырша ағаштары бар. Беркшир округінің Лэнсбороу қаласында (Массачусетс штаты) Саммер көшесінде тұрған үлкен бір данасы антигрибковый емдеу арқылы тірі қалды. Ратгерс университеті Нью-Брансуиктегі Колледж-авеню кампусындағы Вурхис Моллдың жанында және оның маңында 55 есейген шыршаны сақтап қалды, сонымен қатар соңғы жылдары кампустың осы аймағына ауруға төзімді жеті ағаш отырғызылды. Солтүстік Америкадағы ең үлкен қалалық орман болып саналатын американдық шыршалар Канаданың Манитоба штатындағы Виннипег қаласында орналасқан, онда 200 000-ға жуық шыршалар сақталған. Виннипег қаласы жыл сайын 3 миллион доллар жұмсап, аурумен күресу үшін Дурсбан тресті және Голландтық Триг вакцинасын қолданады, жылына 1500–4000 ағаш жоғалады. АҚШ-тағы көптеген штаттардағы мемлекеттік органдар, білім беру мекемелері немесе басқа ұйымдар чемпион немесе үлкен ағаштар тізімдерін жүргізеді, олар сол штаттардың ең үлкен американдық шырша ағаштарының орналасуы мен сипаттамаларын сипаттайды (Мемлекеттік чемпион американдық шырша ағаштарының тізіміне қараңыз). Қазіргі уақытта АҚШ-тың ұлттық чемпионы американдық шырша ағашы Луизиана штатының Айбервилл округінде орналасқан. 2010 жылы өлшенген кезде, ағаштың діңінің айналасы , биіктігі 111 фут (34 м) және орташа бағанасы 79 фут (24 м) болды. Қазіргі кездегі Британ аралдарының ағаш тізілімінің (TROBI) чемпионы Ирландияның Виклоу графтығындағы Ратдрум маңындағы Авондейл орманында өседі. Ағаштың биіктігі және dbh (диаметрі) 2000 жылы өлшенген кезде. Бұл ағаш 1988 жылы Англияның Суссекс қаласында орналасқан Вудвейл қорымындағы үлкен чемпионды алмастырды, оның биіктігі және диаметрі немесе шеңбері 1988 жылы болды. Түрдің басты мысалы - Онтариодағы Саубл өзенінің жағасында өскен Саубл шыршасы, Канада, биіктігі 43 м (140 фут), DED-ге берілмей тұрып, 1968 жылы кесілгенде, ағаш сақинасы 1701 жылы өскенін анықтады. Басқа ірі немесе өзге маңызды американдық шыршалар мыналарды қамтиды:

A number of mostly small to medium sized American elms now survive in woodlands, suburban areas, and occasionally cities, where the survivors have often been relatively isolated from other elms and thus spared a severe exposure to the fungus. For example, in Central Park and Tompkins Square Park in New York City, stands of several large elms originally planted by Frederick Law Olmsted survive because of their isolation from neighboring areas in New York where there had been heavy mortality. The Olmsted designed park system in Buffalo, New York, did not fare as well. A row of mature American elms lines Central Park along the entire length of Fifth Avenue from 59th to 110th Streets. In Akron, Ohio, there is a very old elm tree that has not been infected. In historical areas of Philadelphia, Pennsylvania, there are also a few mature American elms still standing — notably in Independence Square and the Quadrangle at the University of Pennsylvania, and also at the nearby campuses of Haverford College, Swarthmore College, and Pennsylvania State University, believed to be the largest remaining stand in the country. There are several large American Elm trees in western Massachusetts. A large specimen, which stands on Summer Street in the Berkshire County town of Lanesborough, Massachusetts, has been kept alive by antifungal treatments. Rutgers University has preserved 55 mature elms on and in the vicinity of Voorhees Mall on the College Avenue Campus in New Brunswick, New Jersey in addition to seven disease resistant trees that have been planted in this area of the campus in recent years. The largest surviving urban forest of American elms in North America is believed to be in the city of Winnipeg, Manitoba, Canada, where close to 200,000 elms remain. The city of Winnipeg spends $3 million annually to aggressively combat the disease utilizing Dursban Turf and the Dutch Trig vaccine, losing 1,500–4,000 trees per year. Governmental agencies, educational institutions or other organizations in most of the states that are within the United States maintain lists of champion or big trees that describe the locations and characteristics of those states' largest American elm trees (see List of state champion American elm trees). The current U. S. national champion American elm tree is located in Iberville Parish, Louisiana. When measured in 2010, the tree had a trunk circumference of , a height of 111 feet (34 m) and an average crown spread of 79 feet (24 m). The current Tree Register of the British Isles (TROBI) champion grows in Avondale Forest near Rathdrum, County Wicklow, Ireland. The tree had a height of and a dbh of (circumference of ) when measured in 2000. The tree replaced on the register a larger champion located in Woodvale Cemetery in Sussex, England, which in 1988 had a height of and a diameter of or circumference of
A prime example of the species was the Sauble Elm, which grew beside the banks of the Sauble River in Ontario, Canada, to a height of 43 m (140 ft), with a dbh of before succumbing to DED; when it was felled in 1968, a tree ring count established that it had germinated in 1701. Other large or otherwise significant American elm trees have included:

Келісім Ем

"Келісім елмі", Филадельфия, Пенсильвания. Қазіргі Пэнн келісім паркі деп аталатын жерде Пенсильванияның негізін қалаушы Уильям Пенн 1683 жылы Бенджамин Уэст суретіне түскен көрнекті қарағай астында жергілікті Ленапе тасбақа руымен бейбітшілік шартын жасасқан деп есептеледі. Вест бұл ағашты, бұрыннан-ақ жергілікті маңызды орын ретінде танымал болған, өзінің суретіне енгізу арқылы одан әрі мәшһүр етті, ағаш астында шарт жасалғаны туралы әртүрлі әңгімелерді (сенімділігі белгісіз) естігеннен кейін. Пенн белгілі бір ағаш астында қол қойған шартты куәландыратын ешқандай құжат жоқ. 1810 жылдың 6 наурызында қатты дауыл ағашты құлатты. Сол кезде алынған өлшемдер бойынша, ағаштың көлденеңі 7 метрді құрады, ал жасы 280 жылға жуық деп есептелді. Ағаштан жиһаз, қамыт, серуен таяқтары және түрлі бұйымдар жасалды, оларды филадельфиялықтар естелік ретінде сақтап қалды.

Вашингтон елмі (Массачусетс штаты)

Вашингтон Елм, Кембридж, Массачусетс штаты. Джордж Вашингтон 1775 жылғы 3 шілдеде Кембридждегі Вашингтон Елм астында Америка континенттік армиясының басшылығын қабылдағандығы айтылады. Ағаш 1920 жылдарға дейін сақталды және "алғашқы орманның қалған бөлігі" деп есептелді. 1872 жылы үлкен бұтағы сынды да, жақын жердегі шіркеу үшін мінбер жасауға пайдаланылды. Американдық ақ шыршы ағашы, өзінің тақташасымен, айналасына орнатылған қоршаумен және оны сақтау үшін жолдың өзгертілуімен танымал орынға айналды. Ағаш 1920 жылғы қазан айында, сарапшы оның өлгенін анықтағаннан кейін кесілді (немесе құлады – дереккөздер әртүрлі). Гарвард университетінің «Красная газетасы» хабарлағандай, Кембридж қаласы оны «күтіп кесіп, әр штатқа, Колумбия округіне және Аляскаға бір бөліктен жіберуді» жоспарлаған. 1930 жылдардың басында бақша дүкендері ағаш кесінділерін сататынын жариялады, бірақ бұл мәлімдемелердің рас екені күмәнді болды. Гарвардтың өсімдік анатомиясының профессоры ағашты кескеннен кейін бірнеше күн өткен соң оның жасы 204 пен 210 жыл аралығында екенін анықтады, яғни Вашингтон Кембриджде әскерге басшылық еткен кезде ол ең көп дегенде 62 жаста болған. 1773 жылы ағаштың диаметрі жерден 30 дюйм биіктікте екі футтан сәл ғана артық болған. 1896 жылы Вашингтон университетінің түлегі Кембридж ағашының тамырланған кесіндісін алып, университеттегі профессор Эдмунд Миниге жіберді. Одан кесінділер алынды, соның ішінде Джордж Вашингтонның туғанына 200 жыл толуына орай 1932 жылғы 18 ақпанда отырғызылған кесінді де болды, оның есімімен Вашингтон штаты аталды. Бұл ағаш Вашингтон штатының Капитолийының аумағында сақталған. Ағаштың батысында 1979 жылы жасалған кішкентай ельм ағашы бар. DED әсерінен әлсіреген ағаш 1964 жылы дауылдан зардап шегіп құлады.

"Херби"

Тағы бір көрнекті американдық шаған, Герби аталған, 2010 жылдың 19 қаңтарында түйілуге ұшырағаннан кейін, Жаңа Англиядағы ең биік американдық шаған болды. Гербинің ең биік нүктесі 110 фут (34 метр) болды және оның айналымы 20,3 фут (6 метр) немесе диаметрі шамамен 6,5 фут (2 метр) құрады. Ағаш Мэн штатының Ярмут қаласында өсіп, қаланың ағаш күзетшісі Фрэнк Найттың күтімінде болды. Кесілген кезде Герби 217 жасқа толыпты. Гербидің ағашы дендроклиматологтарға қызығушылық тудырады, олар ағаш өмірі кезеңіндегі климатқа қатысты сұрақтарға жауап беру үшін оның діңінің қималарын пайдаланады.

Тірі қалғандар ағашы

1995 жылы 19 сәуірде Оклахома қаласында болған, 168 адамның қаза болуына және Альфред П. Мурра федералдық ғимаратының қирауына себеп болған жарылыстан американдық шаған ағашы аман қалды. Жарылыстан зақымданған, кесінділер діңі мен тармақтарына кіріп қалған ол, куәліктерді іздеу барысында кесілуге жақын болды. Бірақ, шамамен бір жыл өткен соң ағаш гүлдей бастады. Сол кезде "Аман қалған ағаш" деп аталған ол, Оклахома қаласы ұлттық ескерткішінің маңызды бөлігіне айналды және ескерткіштің ресми логотипінде ерекше көзге түседі.

Парламент төбесі

Парламент тауының шағаласы Канаданың Оттава қаласында 1910 жылдардың соңында немесе 1920 жылдардың басында, 1916 жылғы Ұлы өрттен кейін Орталық блок қайта жаңартылғанда отырғызылды. Бұл ағаш шамамен бір ғасыр бойы Джон А. Макдональдтың ескерткішінің жанында өсті және 1970-ші және 1980-ші жылдары DED таралуынан өңірде аман қалған санаулы ағаштардың бірі болды. Оттава аймағының экологиялық белсенділерінің наразылығына және Оппозициялық Парламент мүшелерінің қарсылығына қарамастан, ағаш 2019 жылдың сәуір айында жаңа Орталық блоктың жөндеу жұмыстарына орын беру үшін алынып тасталды.

Орталық парк

Нью-Йорк қаласының Орталық саябағында шамамен 1200 американдық емен ағашы өседі. Бұл емендердің ең ескілерін 1860 жылдары Фредерик Лоу Олмстед отырғызған, бұл оларды әлемдегі ең ескі американдық емен ағаштарының біріне айналдырады. Ағаштар әсіресе саябақтың аллеясы мен Әдеби серуен жолында ерекше көзге түседі, онда американдық емендердің төрт қатары жаяу жолдың үстінен собор сияқты күмбез құрайды. Нью-Йорк қаласының қалалық экологиясының бір бөлігі болып табылатын емендер ауа мен судың сапасын жақсартады, топырақ эрозиясын және су тасқынын азайтады, сондай-ақ ыстық күндері ауа температурасын төмендетеді. Бұл ағаштар тобы әлі де еменнің қурау ауруына (DED) осал болғанымен, 1980 жылдары Central Park Conservancy қарқынды күтім шараларын, мысалы, ауыр қырқу және қатты зардап шеккен ағаштарды жою сияқты белсенді шаралар қолданды. Бұл күш-жігердің нәтижесінде ағаштардың көп бөлігі сақталды, бірақ олардың бір бөлігі әлі де жыл сайын қурап жатыр. Аурудың пайда болуынан бері Орталық саябақта отырғызылған жас американдық емендер DED-ге төзімді ‘Принстон’ және ‘Вэлли Фордж’ сорттарынан алынған.

Ұлттық сауда алаңы

Ұлттық парк қызметі 1930 жылдары алғаш отырғызған америкалық қарағайлардың бірнеше қатары Вашингтондағы Ұлттық алаңның 3,0 км (1,9 миль) ұзындығының көп бөлігін жабады. DED алғаш рет 1950 жылдары ағаштарда пайда болды және 1970 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. Эпидемияны бақылау үшін Ұлттық парк қызметі бірқатар әдістерді қолданды, соның ішінде санитарлық тазалау, кесу, ағаштарға фунгицидтер енгізу және DED-ге төзімді сорттарды қайта отырғызу. Ұлттық парк қызметі аурудың жергілікті таратушысы – кішкентай еуропалық қарағай қабық қоңызына (Scolytus multistriatus) қарсы тұтқынға түсіріп және инсектицидтер шашып күресті. Нәтижесінде, Алаңда және оның айналасында отырғызылған америкалық қарағайлардың саны 80 жылдан бері сақталып келеді.

Өнер және фотосурет

Америкалық Елмнің абыройлы сымбаты мен кемеліне келген сұлулығы шаруа қожалықтарында, ауылдарда, қалаларда және университеттерде кеңінен тойланды. Бұл туралы Уоллес Наттингтің (Массачусетс әдемі, Нью-Йорк, 1923 ж. және серияның басқа да томдары) және Сэмюэл Чемберленнің («Жаңа Англия бейнесі», Нью-Йорк, 1962) фотосуреттерінде айтылған. Американдық Елмді суреттеген суретшілердің ішінде Фредерик Чайлд Хассам ерекше көзге түседі.