Кіріспе

Гибридтік түр, ағылшын шыршасы. Бұрынғы ағылшын шыршасы, жылқы шыршасы деп белгілі болған, ал қазір Атин шыршасы аталатын 'Атиния' дала шыршасы (Ulmus minor) тұқымдасы, голландиялық шырша ауруының таралуына дейін Оңтүстік Англияның орталық бөлігінде ең көп кездесетін дала шыршасы болды, бірақ ол жерде туып өспеген. Сонымен қатар, Еуропадағы ең ірі және ең жылдам өсетін жапырақты ағаштардың бірі. Р.Х. Риченс Испанияның солтүстік-батысы, Португалияның солтүстігі және Францияның Жерорта теңізі жағалауында "ағылшын шыршасына ұқсас" және осы аймақтарда "жақында ғана емес, ұзақ жылдар бойы өскен" елм популяциялары бар екенін атап өтті. Августин Генри бұрын Аранхуэстегі Корольдік саябақта 16 ғасырдың соңынан бастап кеңінен отырғызылған ағылшын шыршаларының, Филипп II Англиядан әкелген деген болжам бойынша, және "Англиядағы ағылшын шыршасынан ешқандай айырмашылығы жоқ" ағаштардың Испанияда жергілікті ағаштар сияқты өсетінін байқаған. Ол бұл ағаштың "қазіргі кезде толығымен ағашсыз қалған үлкен өзендердің жайылмалы жазықтарында өсетін, Испанияның түпкілікті тұрғыны болуы мүмкін" деген пікірді білдірді. Риченс ағылшын шыршасын Ulmus minor түрінің ерекше клоны деп санайды, оны Ulmus minor var. vulgaris деп атады. 2004 жылы Испания, Италия және Ұлыбританияда жүргізілген генетикалық әртүрлілік туралы зерттеулер ағылшын шыршаларының генетикалық тұрғыдан бірдей екенін растады – олар бір ағаштың клондары, бұл Колумелланың "Атин шыршасы", бұрын жүзімдіктерді өсіру үшін кеңінен қолданылған және римдіктердің Британ аралдарына сол мақсатта әкелгені болжанады. Осылайша, атына қарамастан, ағаштың шығу тегі Италиядағы Атина, Лацио, Колумелланың туған қаласы деп есептеледі, ол оны Кадистегі жүзімдіктеріне әкелген, бірақ бұл клон енді Атинада табылмайды және шығысқа қарай әлі анықталған жоқ. Эдинбургтағы Корольдік ботаникалық бақтың қызметкері Макс Коулман былай деп жазады: "ДНК саусақ іздерін анықтау әдісі бұл мәселеге көп жарық түсірді. Бірқатар зерттеулер көрсеткендей, Мелвилл түр ретінде қараған ерекше формалар және Риченс далалық шырша ретінде біріктіргендер – гүлдері толығымен сүйсіз болғандықтан, кесінділер немесе тамырдан өркендер сияқты вегетативтік жолмен көбейтілген, генетикалық жағынан бірдей, жалғыз клондар. Бұл ағылшын шыршасы сияқты құпия британдық шыршалардың далалық шыршаның клондары екенін көрсетті". Дегенмен, көптеген флоралар мен далалық анықтамалықтар ағылшын шыршасын U. minor түрінде емес, U. procera түрінде тізімдейді.

Сипаттама

Ағаштың биіктігі көбінесе 40 м-ден асып, кеуде биіктігінде (dbh) діңінің диаметрі 2 м-ден кем болған. Англияда Тьюксбери маңындағы Фортгемптон сотында тіркелген ең ірі нұсқасы 46 м (151 фут) биіктікте болды. Жапырақтары қою жасыл, дерлік дөңгелек пішіндес, 10 см-ден кіші ұзындықта, және тұқымдасқа тән жоғарыдағы сүйір ұшы болмайды. Олар сәуір айында ашық жасыл түске енеді, көптеген далалық шұбарлардан шамамен бір ай ертерек. Ағаш көктемде ұзын бұтақтар өсірмейтіндіктен, кейбір далалық шұбарлар сияқты айқын иілген пішінге ие болмайды. Рихенс ескі ағаштардың қабығын "ұзынша ойықтармен емес, қабыршақты" деп сипаттаған. Ағылшын шұбарының тамырдан өскен жаңа бұтақтарының қабығы, голланд шұбары мен кейбір далалық шұбарлардың қабығы сияқты, қабықты болуы мүмкін, бірақ голланд шұбары тік, жуан бұтақтарымен, айқын "балық қабырғасы" өрнегімен және кейінірек жапырақ жаюымен ағылшын шұбарынан ерекшеленеді. Ағаш аналық және аталық да сүректі, табиғи жаңару толығымен тамырдан шыққан бұтақтар арқылы жүзеге асады. Англияда тұқым өндіру көбінесе белгісіз болған. 19 ғасырдың соңына қарай, Ұлыбританиядағы қалалық үлгілер көбінесе соруды болдырмау үшін өркенді шұбардың тамыр жүйесіне жақпайтын еді; Генри осы көбею әдісінің көбінесе жақсы үлгілер бермейтінін атап өткен. Оның сүректігі оның ауылдық жерге таралу қаупін тудырмайтындықтан, бұл тәжірибе үшін өте қолайлы объекті болды. Америка Құрама Штаттарында ағылшын шұбары жапондық Popillia japonica қоңызы үшін ең сүйікті шұбарлардың бірі болып табылған. Ұлыбританиядағы ағылшын шұбарының жапырақтары Stigmella ulmivora көбелегінің құрттарымен зардаптанады.

Қолданылуы

Ол жалғыздықты ұнататын, жанындағы тағдырының ауырлығын сезінетін. Сағаттап тұрып, елдің әр жерінде алыптардай, жауынгерлердей қатар тұрған қарағаштарды қарап отыратын. Ол бұл ағаштарды римдіктер Британияға әкелгенін естіген. Оларда римдіктердің рухын әлі де көріп тұрғандай болды. Көктемгі күннің шуағында, шатырдың жалғыздығында отырып, ол Англияның тікенді бұталары мен қарағаштарының сұлулығын, еңбекшілердің баяу аттармен топырақты жыртып, қоңыр егістікті кесіп, алыстағы егістіктердің тікбұрышты үлгісін көрді. – Д. Х. Лоуренстің «Күлі құс» (1923) романынан. Ағылшын қарағашы көптеген мақсаттар үшін бағаланды, әсіресе, тоңғанда шіруге төзімділігі болғандықтан, ішіндегі қуыстан жасалған су құбырлары ретінде. Ол соққыға да өте төзімді, және осы екі қасиетінің арқасында жағажайлар, ағаш пирлер, шлюздер және т.б. құрылыстарында кеңінен қолданылды. Ол жиһаз жасауда да қолданылды, бірақ еменге қарағанда аз, себебі оның қысқаруға, ісінуге және жарылуға бейімділігі жоғары болды, бұл оны кеме жасау мен құрылыс құрылысындағы негізгі ағаш компоненті ретінде жарамсыз етті. Ағаштың тығыздығы шамамен 560 кг/м³ құрайды. Дегенмен, ағылшын қарағашы ағылшын ауылдарына оның эстетикалық үлесі үшін есімдеріне түсті. 1913 жылы Генри Элвес былай деп жазды: «Оның ландшафт ағашы ретіндегі нағыз құндылығын қараша айының соңында Темза аңғарының немесе Вустерден төменгі Северн өзенінің кез келген жерінен қарап, ең жақсы бағалауға болады, қарағаштардың тік сызықтарының жарқын алтын түсі Англияның ұсына алатын ең әсерлі көріністердің бірі болып табылады». Ол Швейцарияның Валай кантонының жүзімдіктерінде өсетін қарағаш ретінде де белгілі. Оның Испаниядан Британияға әкелінгені туралы жазбалар табылмаса да, бұл ағаш римдіктермен бірге келді деп ұзақ уақыттан бері саналады, бұл археологиялық қазбалардың нәтижесінде жүзімдікте табылған гүл тозаңдарының болуымен расталады. Алайда Плиний өзінің «Табиғи тарихында» атиандық қарағаштың тығыз жапырақтары болғандықтан жүзімдіктерге жарамсыз деп атап көрсеткен. Ағаш жапырақ шөбінің көзі ретінде пайдаланылды. Римдіктер Британиядан кеткеннен кейін мың жылдан астам уақыт өткен соң, ағылшын қарағаштары 1550 жылдан 1850 жылға дейін жалғасқан қоршау қозғалысының нәтижесінде пайда болған жаңа қызыл жеміс тоғайларын отырғызу үшін таңдалған ағаш ретінде одан да танымал болды. Северн аңғарының кейбір бөліктерінде ағаш тығыздығы 1000 км²-ден асты, сондықтан ол «Вустердің арамшөбі» деп аталды. Алайда Англияның шығыс округтерінде қызыл жеміс тоғайлары әдетте жергілікті далалық қарағаштарымен немесе түбірленетін гибридтермен отырғызылды. 18 және 19 ғасырларда қарағаш ағашы сәнге айналған кезде, ағылшын қарағаштарының аллеялары мен тоғайлары жиі отырғызылды, олардың ішінде Кембридждегі The Backs қаласындағы қарағаш тоғайлары бар. Бәлкім, ең танымал ағылшын қарағаш аллеясы – 1680 жылдары Джон Эвелиннің кеңесі бойынша отырғызылған және Элвес «дүниедегі ең әдемі және әсерлі аллеялардың бірі» деп сипаттаған, Виндзор Ұлы саябағындағы Лонг-Уоктағы екі қатарлы аллея болды. 1943 жылы қарағаштар кесілді. Ағылшын қарағашы Ирландияға әкелінді және Империяның нәтижесінде Шығыс Солтүстік Америкада және Австралияның оңтүстік-шығысында және Жаңа Зеландияда кеңінен өсірілді. Ол әлі де Австралия мен Жаңа Зеландияда кеңінен таралған, онда ол көше немесе аллея ағашы ретінде ең жақсы саналады. Алайда Австралияда «Ағылшын қарағашы» деп белгіленген кейбір ескі үлгілерде қабықтары жабыспаған, тік жолақты және жапырақтары дөңгелек емес, кәдімгі ағылшын қарағашынан өзгеше болып көрінеді, сондықтан олар басқа клондар болып көрінеді. Ағылшын қарағашы Американың батыс жағалауында, әсіресе Калифорния штатының Сент-Хелена қаласында көше ағашы ретінде отырғызылды және Оңтүстік Африкада отырғызылды.

Белгілі ағаштар

Ересекті ағылшын шағандары қазір Ұлыбританияда Брайтон мен Эдинбургтен тыс жерлерде өте сирек кездеседі. Лестердегі Коссингтон көшесінің демалыс алаңында бір үлкен ағаш сақталған. Бірнешесі Эдинбургте (2015) сақталған: біреуі Роузбанк зиратында (діңгектің көлемі 3 м), біреуі Орнатушылар даңғылында, Феттс колледжінде және біреуі Инверлиф паркінде (шығыс даңғылы), ал Клермонт паркінде (Лит Линкс) ашық өскен әсем данасы (3 м) осы сорттың ерекше белгісі болып табылатын тығыз, желдеткіш тәжін сақтайды. Шотландияның Мулл аралындағы Дервиг зиратында жалғыз есейген ағылшын шағаны бар. Ең маңызды қалған тоғайлардың бір бөлігі шетелде, әсіресе Австралияда, Мельбурн көшелерін көркейтіп, географиялық жағдайлар мен карантин шараларының арқасында аурулардан қорғалған. 1880 жылы отырғызылған 87 ағылшын шағанынан тұратын аллея, Виктория штатының Рютерглендегі All Saints Estate шарап зауытының кіреберісін безендіреді; 1897 және 1910–15 жылдары отырғызылған 400 ағылшын шағанынан тұратын қос аллея Мельбурнның Парквиллдегі Корольдік алаңы бойымен созылады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің Тумут және Виктория штатының Траралгон қалаларындағы үлкен ағылшын шағандары тропикалық ендікте ағаштардың "типикалық емес" өсу формасын көрсетеді. Дегенмен, қазір 100 жылдан астам ғасырды көрген көптеген австралиялық ағаштар қартаюдың әсерінен құлдырап, Wych Elm Ulmus glabra түбірсабасына жағылған ескі ағаштардан алынған материалдан өсірілген жаңа ағаштармен алмастырылуда. Жаңа Зеландияда 36 Mt Albert Road, Окленд мекенжайында "үлкен дана" тұр. Сонымен қатар, Вашингтон сквері паркіндегі "Қасіретті" шаған да бар. Үлкен ескі үлгісі, Гошен шағаны (діңгектің көлемі 236 дюйм) 2021 жылы Мэриленд штатының Гейтсерсбург қаласында орналасқан. Канадада Торонто университетінің артқы жағындағы алаңда ауруға қарсы екпе жасалған 130 жылдық төрт ағылшын шағаны сақталған. 1872 жылы отырғызылған ағылшын шағаны (діңгектің көлемі 5,1 м) Швецияның Малмё қаласындағы Кунгспаркенде тұр.

Брайтон және санитариялық кордон

Британиядағы ағылшын шағанның популяциясы голланд шаған ауруынан дерлік толығымен жойылғанмен, ересек ағаштар әлі де оңтүстік жағалауда, Шығыс Сассекстегі Голланд шаған ауруын басқару аймағында кездеседі. Оңтүстік-батыс бағытындағы теңізден соққан желдер мен Оңтүстік Даунс құрамындағы топографиялық ерекшеліктердің көмегімен бұл санитарлық кордон көптеген ересек шағандарды сақтап қалды. Олардың арасында әлемдегі ең көне сақталған ағылшын шағандары болуы мүмкін, олар Престон паркіндегі «Престон егіздері» деп белгілі, екеуінің де діңдерінің көлемі 600 см-ден асты (2.0 м дбх), бірақ үлкен ағаш 2017 жылдың тамызындағы жоғары жел соққанда екі тармағын жоғалтты және 2019 жылдың желтоқсанында шаған ауруына (DED) тап болғаннан кейін кесілді.

Гибридтер, гибридтер тұқымдастары және мутациялар

Арнольд Арборетумында 1970 жылдары жүргізілген будандастыру тәжірибелері, көрінетіндей, ағылшын елмінің U. glabra және U. rubra түрлерімен (екеуі де протогинозды түрлер) будандастырылуына қол жеткізді. Дегенмен, сол тәжірибелер ағылшын елмінің өзін-өзі тозаңдануға қабілетті екенін көрсетті, бұл оның әйелдердің сүйсіздігіне байланысты, пайдаланылған үлгілердің табиғатына күмән тудырады. Генридің Аранхуэстегі «ағылшын елмдері» (жоғарыдағы өсіру туралы мәліметтерде көрсетілгендей) «әр жылы көп мөлшерде құнарлы тұқымдар береді» деген байқауына да осындай күмән тууы керек. Олардың тұқымдары «Еуропаның барлық жеріне таратылған», бұл тұқымдардың Испанияның патша елмдері сияқты ағаштарға өсуіне үміттенгендігін көрсетеді. Ағылшын елмінің әйелдердің сүйсіз екенін ескерсек, Аранхуэстегі елмдер ағылшын елмі емес, немесе Генри олардан тұқым жинаған кезде ағылшын елмі олардың орнына аралық түрлермен немесе басқа түрлермен алмастырылған болуы мүмкін. Генри Испанияның Мадрид және Толедо сияқты биік жерлерінде «ағылшын елмінің» құнарлы тұқымдар бермейтінін атап өткен. 2004 жылғы зерттеу, Италияның Лацио аймағынан, Испаниядан және Ұлыбританиядан алынған «ағылшын елмі ретінде жіктелінген сегіз үлгіні» қарастырып, «осы сегіз үлгідегі амплифицирленген фрагмент ұзындығы полиморфизмінің саусақ іздері арасында соматикалық мутацияларға байланысты шағын айырмашылықтар» байқалды. Бұл «Атиния» мутацияларының немесе аралық түрлердің мысалдары болуы мүмкін. Австралияға Англиядан әкелінген Ulmus × hollandica гибридтік елмдері «Австралияда жиі және қате түрде «ағылшын елмі» деп аталады». Мельбурн ботаникалық бағындағы коллекциядағы «типтік» ескі ағылшын елмінің «азын» тірі тұқымдарынан көшеттер өсіріліп, «өте өзгермелі» ұрпақ алынды. Австралиядағы елмдердің тұқым арқылы көбейтілуінің немесе клондау арқылы көбейтілуінің дәрежесі белгісіз, бірақ Мелвилл Викторияда Ulmus procera × Ulmus minor гибридтерінің бар екеніне сенді. Сол сияқты, Жаңа Зеландияның Дюнедин ботаникалық бағындағы (2023) U. procera деп белгіленген ескі ағаш Англиядан келген елм болуы мүмкін, бірақ ол ағылшын елмінің клоны емес.

Өнер мен фотосуретте

Джон Констеблдің Суффолк пейзаждары мен суреттеріндегі қарағаштар ағылшын қарағаштары емес, "Дедхам Вейл мен Шығыс Бергольттегі сол тіректерде әлі де өсіп тұрған Шығыс Англиялық гибридтік қарағаштар" болған, ал оның Флатфорд Миллдегі қарағаштары U. minor түріне жатқан. Алайда, Констеблдің "Қарағаш ағашының зерттеуі" (шамамен 1821 жыл) еңбегінде ағылшын қарағашының қабығы "құрғақ даланың жарықтарына тірелгендей" бейнеленген деп саналады. Ағылшын қарағаштарын суреттеген суретшілердің арасында Эдвард Сеаго және Джеймс Даффилд Хардинг болған. Ағылшын қарағашы заманауи суретші Дэвид Шепардтың майлы суреттерінде негізгі тақырып ретінде ("Majestic elms") немесе көбінесе шаруалық көріністердің ностальгиялық бейнелерінің фоны ретінде кездеседі. Ағылшын қарағаштарының классикалық фотосуреттерінің арасында Эдвард Степ пен Генри Ирвингтің "Жол бойындағы және орман ағаштары, Британдық ормандарға арналған қалталық нұсқаулық" (1904) еңбегіндегілері бар.

Солтүстік Америка

Лонгвуд Гардены, АҚШ. Тіркеу нөмірі L 2507. Мортон Арборетүмі, АҚШ. Тіркеу нөмірлері 211 40, 756 60, 351 70.

Еуропа

Бригтон және Хоув қалалық кеңесі, Ұлыбритания. NCCPG Ельм жинағы. Ұлыбританиядағы ең ірісі: Престон паркі, 15 м биіктікте (дауылдан зақымдалған), 2001 жылы 201 см д.б.б. (диаметрі биіктікте). Брайтон және Ховта шамамен 700 ағаш бар; ең көрнектілері – Престон паркі, Оңтүстік Виктория бақтары, Корольдік павильон бақтары, The Level, Холмс даңғылы, Суссекс университетінің кампусы; Престон жолы (A23) және Хановер жарты айы. Грандж Ферм Арборетумы, Саттон Сент Джеймс, Спэлдинг, Линкольншир, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 518. Корольдік ботаникалық бақ, Эдинбург, Ұлыбритания. Ulmus procera ретінде. Тіркеу нөмірі 20081448. Корольдік ботаникалық бақтар, Кью, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі белгісіз. Строна Арборетумы, Өмір ғылымдары университеті, Варшава, Польша. Қосымша мәлімет жоқ. Копенгаген университеті, Ботаникалық бақ, Дания. Бір дана, қосымша мәлімет жоқ. Вестонбирт Арборетумы, Тетбери, Глос, Ұлыбритания. Төрт ағаш, U. minor var. vulgaris түрі ретінде тізімделген; тіркеу мәліметі жоқ.

Австралия

Құрмет даңғылы, Балларат, Австралия. Толығырақ мәлімет белгілі емес. Иствудхилл Арборетумы, Гисборн, Жаңа Зеландия. 12 ағаш, мәліметтері белгісіз. Уэйт арборетумы, Аделаида университеті, Аделаида, Австралия. Қолда бар мәлімет жоқ.