Кіріспе

Ulmus glabra Hudson, wych elm немесе Scots elm, Еуропалық елм түрлерінің ең кең таралған ареалына ие, Ирландиядан шығысқа қарай Урал тауларына дейін, ал Арктикалық шеңберден оңтүстікке қарай Пелопоннес және Сицилия тауларына дейін, бұл жерде түрлер Еуропадағы оңтүстік шегіне жетеді; ол Иранда да кездеседі. Ірі жапырақты ағаш, негізінен таулық түр, белгілі бір биіктікте өседі, ылғалды топырақ пен жоғары ылғалдылықты ұнатады. Скандинавияда ағаш таза орманды құра алады және солтүстікке қарай 67°С ендікте Норвегиядағы Бейарнға дейін таралған. Ол Солтүстік Норвегиядағы (70°С) Тромсё мен Алтаға дейін сәтті енгізілген. Сондай-ақ, Гренландияның оңтүстік шетіне жақын орналасқан (61°С) Нарсарсуаққа да сәтті енгізілген. Бұл ағаш Ұлыбританияның солтүстігінде және батысында ең көп кездесетін елм және қазір Ұлыбританияның жалғыз шын мәніндегі туатаң елм түрі деп танылады. Шотландияда бұрын кең таралғандықтан, ағаш кейде шотланд немесе шотландтық елм деп аталады; Лох-Ломонд кейбіреулер "Елмдер көлі" деп түсіндіретін гаэль тіліндегі Лак-Леаман сөзінің бұрмалануы деп санайды, «леаман» - «елм» сөзінің (leam немесе lem) көпше түрі. U. glabra-ға жақын туысқан түрлері, мысалы, Bergmann's elm U. bergmanniana және Manchurian elm U. laciniata, Солтүстік-Шығыс Азияда өсетін, бұрынғыда U. glabra-ға кіретін; тағы бір жақын туысы - Гималай немесе Кашмир елмісі U. wallichiana. Керісінше, кейбір мамандар түр деп санайтын Кавказдағы Ulmus elliptica жиі Ulmus glabra-ның аймақтық түрі ретінде қарастырылады.

Этимология

"Wych" сөзі (кейде "witch" деп те жазылады) көне ағылшын тіліндегі wice сөзінен туындаған, ол иілгіш немесе серпімді деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ сабан мен әлсіз сөздеріне де анықтама береді. 1822 жылы Жакоб Джордж Струтттың "Силва Британика" кітабында Wych Elm кейде "Wych Hazel" деп аталған, ал қазір бұл атау туыс емес Hamamelis түріне қолданылады, ол көбінесе "wych hazels" деп аталады.

Сипаттама

Кейде оның биіктігі 5 метрге жетеді, әдетте кең тажы болады, ашық жерде өскенде, диаметрі кеуде биіктігі бойынша 50 см-ге дейін жететін қысқа тіреуге сүйенеді (DBH). Әдетте, тамырдан өркендер пайда болмайды; табиғи көбею тек тұқым арқылы жүзеге асырылады. Бұл ағаш өте мықты, иілгіш жас бұтақтарымен ерекшеленеді, оларда көптеген шыршаларға тән қабықтық тізімдер немесе "қанаттар" болмайды. Кезектесетін жапырақтары жапырақты, ұзындығы 6–17 см, ені 3–12 см, көбінесе асимметриялық түбі бар, жапырақшасы көбінесе қысқа (<5 мм) сабақты толық жабады; үстіңгі беті жалқау. Жас немесе көлеңкеде өсетін бұтақтардағы жапырақтардың жоғарғы жағында кейде үш немесе одан да көп жапырақшалар болады. Толық гермафродиттік гүлдер көктемнің басында жапырақтардан бұрын пайда болады, 10–20 гүлден іріктемелерде орналасады; олардың диаметрі 4 мм, сабақтары 10 мм ұзындықта, және желмен тозаңданатындықтан, гүлшолпандары жоқ. Жемісі – қанатты самар, ұзындығы 20 мм, ені 15 мм, ортасында бір дөңгелек 6 мм тұқымы бар, көктемнің соңында піседі.

Зиянкестер мен аурулар

Бұл түр голландтық шырша ауруына өте сезімтал, бірақ оны тасымалдаушы ретінде таралған шырша қабық қоңыздары бұл түрді жақсы таңдамайды. Испанияда жүргізілген зерттеулер тритерпен – альнулиннің болуын көрсетті, ол ағаш қабығын далалық шыршаға қарағанда қоңыз үшін аз тартымды етеді, бірақ 87 мкг/г кептірілген қабықтағы концентрациясы Ulmus laevis (200 мкг/г) сияқты тиімді емес. Сонымен қатар, ағаш қурағаннан кейін, оның қабығын Phoma саңырауқұлағы тез қоныстандырады, бұл қоңыздың көбейе алатын қабық мөлшерін күрт азайтады. Еуропалық сынақтарда, ауру тудырғышқа төзімді болып көрінген ағаштардың клондарына зарарсыздандыру жасалды, нәтижесінде 85-100% қурау байқалды, ал келесі жылға қарай 68% өлім-жітім тіркелді. Францияда Cemagref (қазір Irstea) жүргізген ДНК талдауы түр ішіндегі генетикалық әртүрліліктің өте шектеулі екенін анықтады, бұл төзімді ағаштың пайда болу мүмкіндігін өте төмендетеді. Дегенмен, Германиядағы Гренцхаммер, Ильменауда өсетін 300 жылдық ағаш Голландтық шырша ауруына төзімді екені ғылыми тұрғыдан дәлелденді. Швецияның Орман ағаштарын жақсарту қауымдастығы Кэллсторпта ағаштың триплоидты және тетраплоидты формаларын өндірді, бірақ олар голландтық шырша ауруына қалыпты диплоидты формадан гөрі төзімді болған жоқ. Италияда жүргізілген сынақтарда ағаштың шырша сарлығына шамалы немесе орташа сезімталдығы, ал Xanthogaleruca luteola – шырша жапырақ қоңызына жоғары сезімталдығы анықталды.

Ағаш

Қызыл шаған ағашы қолөнершілер үшін бояуы, көзге түсетін өрнегі, "кескіш қаздың кеудесі" немесе "мысық тырнағы" сияқты белгілері, сондай-ақ өңделген кезде көрінетін жасыл түсті жылтырауы немесе "жайнауы" үшін құнды. Ескі ағаштардың ісікшелері ерекше жарықтар мен "бұрлы шаған" ағашының таңбаларын тудырады. Жапырақтарымен шектес ісікшелер – бұрлар, ал жапырақтары жоқ ісікшелер – бұрлар.

Гибридтер мен гибридтік тұқымдар

U. glabra U. minor-мен табиғи түрде будандасады, нәтижесінде Ulmus × hollandica тобының шұбарлары пайда болады, олардан бірнеше сорттар шығарылды: Дегенмен, U. glabra және U. pumila, яғни Сібір шұбарының будандары табиғатта кездеспеген, тек зертхана жағдайында ғана алынған. Екі түрдің ареалдары, соңғысы адамның күшімен енгізілген, Оңтүстік Еуропаның, әсіресе Испанияның кейбір аймақтарында қабаттасады. Бұл ағаштар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропаны қампқан голландтық шұбар ауруының алғашқы пандемиясына жауап ретінде өсірілген, бірақ 1960 жылдардың соңында пайда болған аурудың өте күшті штамына осал екендігі анықталды. Алайда, кейінгі зерттеулер нәтижесінде ауруға төзімді бірнеше ағаштар шығарылды, олар 1989 жылдан кейін қолдануға берілді. Арно, Клюзиус, Колумелла, Коммелин, Ден-Хаг, Додоенс, Гронвельд, Хоумстед, Лобель, Нангуен =, Пионер, Плиний, Регал, Сан-Зануби, Урбан, Ванокс = .