Кіріспе
Ulmus glabra Hudson, wych elm немесе Scots elm, Еуропалық елм түрлерінің ең кең таралған ареалына ие, Ирландиядан шығысқа қарай Урал тауларына дейін, ал Арктикалық шеңберден оңтүстікке қарай Пелопоннес және Сицилия тауларына дейін, бұл жерде түрлер Еуропадағы оңтүстік шегіне жетеді; ол Иранда да кездеседі. Ірі жапырақты ағаш, негізінен таулық түр, белгілі бір биіктікте өседі, ылғалды топырақ пен жоғары ылғалдылықты ұнатады. Скандинавияда ағаш таза орманды құра алады және солтүстікке қарай 67°С ендікте Норвегиядағы Бейарнға дейін таралған. Ол Солтүстік Норвегиядағы (70°С) Тромсё мен Алтаға дейін сәтті енгізілген. Сондай-ақ, Гренландияның оңтүстік шетіне жақын орналасқан (61°С) Нарсарсуаққа да сәтті енгізілген. Бұл ағаш Ұлыбританияның солтүстігінде және батысында ең көп кездесетін елм және қазір Ұлыбританияның жалғыз шын мәніндегі туатаң елм түрі деп танылады. Шотландияда бұрын кең таралғандықтан, ағаш кейде шотланд немесе шотландтық елм деп аталады; Лох-Ломонд кейбіреулер "Елмдер көлі" деп түсіндіретін гаэль тіліндегі Лак-Леаман сөзінің бұрмалануы деп санайды, «леаман» - «елм» сөзінің (leam немесе lem) көпше түрі. U. glabra-ға жақын туысқан түрлері, мысалы, Bergmann's elm U. bergmanniana және Manchurian elm U. laciniata, Солтүстік-Шығыс Азияда өсетін, бұрынғыда U. glabra-ға кіретін; тағы бір жақын туысы - Гималай немесе Кашмир елмісі U. wallichiana. Керісінше, кейбір мамандар түр деп санайтын Кавказдағы Ulmus elliptica жиі Ulmus glabra-ның аймақтық түрі ретінде қарастырылады.
Ulmus glabra Hudson, the wych elm or Scots elm, has the widest range of the European elm species, from Ireland eastwards to the Ural Mountains, and from the Arctic Circle south to the mountains of the Peloponnese and Sicily, where the species reaches its southern limit in Europe; it is also found in Iran. A large deciduous tree, it is essentially a montane species, growing at elevations up to , preferring sites with moist soils and high humidity. The tree can form pure forests in Scandinavia and occurs as far north as latitude 67°N at Beiarn in Norway. It has been successfully introduced as far north as Tromsø and Alta in northern Norway (70°N). It has also been successfully introduced to Narsarsuaq, near the southern tip of Greenland (61°N). The tree was by far the most common elm in the north and west of the British Isles and is now acknowledged as the only indisputably British native elm species. Owing to its former abundance in Scotland, the tree is occasionally known as the Scotch or Scots elm; Loch Lomond is said to be a corruption of the Gaelic Lac Leaman interpreted by some as 'Lake of the Elms', 'leaman' being the plural form of leam or lem, 'elm'. Closely related species, such as Bergmann's elm U. bergmanniana and Manchurian elm U. laciniata, native to northeast Asia, were once sometimes included in U. glabra; another close relative is the Himalayan or Kashmir elm U. wallichiana. Conversely, Ulmus elliptica from the Caucasus, considered a species by some authorities, is often listed as a regional form of Ulmus glabra.
Этимология
"Wych" сөзі (кейде "witch" деп те жазылады) көне ағылшын тіліндегі wice сөзінен туындаған, ол иілгіш немесе серпімді деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ сабан мен әлсіз сөздеріне де анықтама береді. 1822 жылы Жакоб Джордж Струтттың "Силва Британика" кітабында Wych Elm кейде "Wych Hazel" деп аталған, ал қазір бұл атау туыс емес Hamamelis түріне қолданылады, ол көбінесе "wych hazels" деп аталады.
Сипаттама
Кейде оның биіктігі 5 метрге жетеді, әдетте кең тажы болады, ашық жерде өскенде, диаметрі кеуде биіктігі бойынша 50 см-ге дейін жететін қысқа тіреуге сүйенеді (DBH). Әдетте, тамырдан өркендер пайда болмайды; табиғи көбею тек тұқым арқылы жүзеге асырылады. Бұл ағаш өте мықты, иілгіш жас бұтақтарымен ерекшеленеді, оларда көптеген шыршаларға тән қабықтық тізімдер немесе "қанаттар" болмайды. Кезектесетін жапырақтары жапырақты, ұзындығы 6–17 см, ені 3–12 см, көбінесе асимметриялық түбі бар, жапырақшасы көбінесе қысқа (<5 мм) сабақты толық жабады; үстіңгі беті жалқау. Жас немесе көлеңкеде өсетін бұтақтардағы жапырақтардың жоғарғы жағында кейде үш немесе одан да көп жапырақшалар болады. Толық гермафродиттік гүлдер көктемнің басында жапырақтардан бұрын пайда болады, 10–20 гүлден іріктемелерде орналасады; олардың диаметрі 4 мм, сабақтары 10 мм ұзындықта, және желмен тозаңданатындықтан, гүлшолпандары жоқ. Жемісі – қанатты самар, ұзындығы 20 мм, ені 15 мм, ортасында бір дөңгелек 6 мм тұқымы бар, көктемнің соңында піседі.
Зиянкестер мен аурулар
Бұл түр голландтық шырша ауруына өте сезімтал, бірақ оны тасымалдаушы ретінде таралған шырша қабық қоңыздары бұл түрді жақсы таңдамайды. Испанияда жүргізілген зерттеулер тритерпен – альнулиннің болуын көрсетті, ол ағаш қабығын далалық шыршаға қарағанда қоңыз үшін аз тартымды етеді, бірақ 87 мкг/г кептірілген қабықтағы концентрациясы Ulmus laevis (200 мкг/г) сияқты тиімді емес. Сонымен қатар, ағаш қурағаннан кейін, оның қабығын Phoma саңырауқұлағы тез қоныстандырады, бұл қоңыздың көбейе алатын қабық мөлшерін күрт азайтады. Еуропалық сынақтарда, ауру тудырғышқа төзімді болып көрінген ағаштардың клондарына зарарсыздандыру жасалды, нәтижесінде 85-100% қурау байқалды, ал келесі жылға қарай 68% өлім-жітім тіркелді. Францияда Cemagref (қазір Irstea) жүргізген ДНК талдауы түр ішіндегі генетикалық әртүрліліктің өте шектеулі екенін анықтады, бұл төзімді ағаштың пайда болу мүмкіндігін өте төмендетеді. Дегенмен, Германиядағы Гренцхаммер, Ильменауда өсетін 300 жылдық ағаш Голландтық шырша ауруына төзімді екені ғылыми тұрғыдан дәлелденді. Швецияның Орман ағаштарын жақсарту қауымдастығы Кэллсторпта ағаштың триплоидты және тетраплоидты формаларын өндірді, бірақ олар голландтық шырша ауруына қалыпты диплоидты формадан гөрі төзімді болған жоқ. Италияда жүргізілген сынақтарда ағаштың шырша сарлығына шамалы немесе орташа сезімталдығы, ал Xanthogaleruca luteola – шырша жапырақ қоңызына жоғары сезімталдығы анықталды.
Ағаш
Қызыл шаған ағашы қолөнершілер үшін бояуы, көзге түсетін өрнегі, "кескіш қаздың кеудесі" немесе "мысық тырнағы" сияқты белгілері, сондай-ақ өңделген кезде көрінетін жасыл түсті жылтырауы немесе "жайнауы" үшін құнды. Ескі ағаштардың ісікшелері ерекше жарықтар мен "бұрлы шаған" ағашының таңбаларын тудырады. Жапырақтарымен шектес ісікшелер – бұрлар, ал жапырақтары жоқ ісікшелер – бұрлар.
Гибридтер мен гибридтік тұқымдар
U. glabra U. minor-мен табиғи түрде будандасады, нәтижесінде Ulmus × hollandica тобының шұбарлары пайда болады, олардан бірнеше сорттар шығарылды: Дегенмен, U. glabra және U. pumila, яғни Сібір шұбарының будандары табиғатта кездеспеген, тек зертхана жағдайында ғана алынған. Екі түрдің ареалдары, соңғысы адамның күшімен енгізілген, Оңтүстік Еуропаның, әсіресе Испанияның кейбір аймақтарында қабаттасады. Бұл ағаштар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропаны қампқан голландтық шұбар ауруының алғашқы пандемиясына жауап ретінде өсірілген, бірақ 1960 жылдардың соңында пайда болған аурудың өте күшті штамына осал екендігі анықталды. Алайда, кейінгі зерттеулер нәтижесінде ауруға төзімді бірнеше ағаштар шығарылды, олар 1989 жылдан кейін қолдануға берілді. Арно, Клюзиус, Колумелла, Коммелин, Ден-Хаг, Додоенс, Гронвельд, Хоумстед, Лобель, Нангуен =, Пионер, Плиний, Регал, Сан-Зануби, Урбан, Ванокс = .
However, hybrids of U. glabra and U. pumila, the Siberian elm, have not been observed in the field and only achieved in the laboratory, though the ranges of the two species, the latter introduced by man, overlap in parts of Southern Europe, notably Spain. The earlier trees were raised in response to the initial Dutch elm disease pandemic that afflicted Europe after the First World War, and were to prove vulnerable to the much more virulent strain of the disease that arrived in the late 1960s. However, further research eventually produced several trees effectively immune to disease, which were released after 1989. Arno, Clusius, Columella, Commelin, Den Haag, Dodoens, Groeneveld, Homestead, Lobel, Nanguen = , Pioneer, Plinio, Regal, San Zanobi, Urban, Wanoux = .