Кіріспе

Клаас де Врис (Klaas de Vries, 15 шілде 1944 жылы туған) – голландиялық композитор. Клаас де Врис 2009 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Роттердам консерваториясында композициядан сабақ берді.

Өмірбаян

Клас де Врис 1944 жылғы 15 шілдеде Нидерландының Зеландия провинциясындағы Тернеузен қаласында дүниеге келген. 1965-1972 жылдары Роттердам консерваториясында фортепиано, теория және композиция мамандықтарын оқыды. Ол 1972 жылдан бастап Гаага консерваториясында голланд композиторымен бірге композицияны оқыды және 1974 жылы композиция бойынша сыйлықты жеңіп алды. Бұл сыйлықты жеңгеннен кейін де Врис Хорватия композиторы Милко Келеменмен Германияның Штутгарт қаласында оқыды. Де Врис екі рет Маттиж Вермеулен сыйлығын жеңіп алды: 1984 жылы «discantus» (1982) шығармасы үшін және 1998 жылы «A King, Riding and the Interludium for string orchestra» (1996) операсы үшін. 1972 жылдан 1981 жылға дейін де Врис Твентедегі бұрынғы консерваторияда теориядан сабақ берді, ал 1979 жылы Роттердам консерваториясында теория, аспаптама және композиция пәнінен лекторы болып тағайындалды. Бұл мектепте, қазір Роттердам мектебі деп те аталатын, оның көптеген шәкірттерінің арасында Торкелл Атлассон, Антонио Пинхо Варгас, Антонио Чагас Роза, Оскар ван Диллен, Андреас Кунштейн, Серхио Луке, Сезар де Оливейра, Хуан Фелипе Уоллер, Филемон Мукарно, Астрид Крюиссельбринк, Флориан Магнус Майер, Фелипе Перес Сантьяго, Джоуи Рукенс, Эдвард Топ, Цзянь Хуа Цжуан, Эврим Демирел, Герда Гертенс және Роб Зюидам болды. Де Врис Брюссель, Париж, Манчестер, Порту, Мәскеу және Сан-Франциско қалаларында шеберлік кластарын өткізді. 1970 жылдары де Врис Тео Ловендимен бірлесіп STAMP концерттерін ұйымдастыруға қатысты. 1980 жылдан бастап де Врис Тео Ловендимен бірлесіп STAMP концерттерін ұйымдастыруға қатысты. 1980 жылдан бері де Врис композитор Питер Ян Вагеманспен бірге «Жоқ сұрақ» қорының ұйымдастыру жұмысына белсенді қатысып келеді. Бұл қор Роттердам, Амстердам, Гаага және Утрехт консерваторияларының композиция бөлімдерінің туындыларын орындауға бағытталған. Де Вристің композициялары Роттердам филармониясы, Корольдік концерттік оркестрі және ASKO ансамблі сияқты ұйымдармен орындалады.

Ертедегі әсерлері

Отто Кеттингпен бірге оқығаннан кейін Де Врис Стравинский, Барток және Бергке қызығушылық танытты. Стравинский – Гаага композиторлар мектебінің ең басты ықпалы. Гаага мектебін коллаж сияқты гармониялық блоктарды қолдану ерекшелендіреді, бұл Луи Андриессен сияқты композиторлардың композициялау тәсілімен байланысты. Осы ортада композиторлық қабілетін жетілдіргенімен, Де Врис бұл стильдің шектеулерін тез сезінді. Дегенмен, Де Врис Гаага мектебімен ортақ антиромантикалық музыка жазу тәсілінен бас тартпады (Оскамп 11 29). Отто Кеттингтен алған тағы бір әдіс – сериализм, бірақ ол оған ешқашан қызығушылық танытпады (Шневейс 8). Екі фортепиано мен оркестрге арналған "Refrains" (1968) атты бір туындыдан басқа, ол сериалистік техниканы қолдануда ыңғайлы сезінбеді және бұл тәсілден жылдам бас тартты (Оскамп 123). Де Вристің музыкалық көзқарасына Варез, Чарльз Айвс және импровизациялық музыка (Шневейс 8 9) әсер етті. Осы композиторлардан ол музыкалық композицияға ашық көзқараспен қарауды үйренді, бұл оған өзінің жеке музыкалық жолын табуға көмектесті.

Жетілді стилі

Де Вристің композицияларын өзінің музыкалық ерекшелігін табуға жасалған ізденіс ретінде сипаттауға болады, оның басты мақсаты – берілген композициялық талаптардан арылатын жазу стилін қалыптастыру. Берионың музыкасы оған Гаага мектебінің стилін және оның тұрақты гармониялық құрылымдарын ұмытуға түрткі болды. «bewegingen» (ағылш. «қозғалыстар») (1979) атты еңбегінде ол еркін өтулер мен үздіксіздікті (Oskamp 124) қолдануды тәжірибеледі. Де Врис өзінің ноталарының өзіндігімен әсерлі болуына көбірек мән береді, олардың алдын ала құрастырылған жүйелердің нәтижесі болуына қарағанда (Шневейс 10, 11). Осы тұрғыдан ол жазба ноталардың тыңдаушыға қандай әсер ететінін толыққанды көру мүмкін емес екенін жақсы түсінеді. Оның композицияға қатысты көзқарасын спекулятивті деп сипаттауға болады (Klis 388 389). Ноталарына мағына беру үшін Де Врис, мысалы, барокко техникасының символизміне, соның ішінде өлім идеясын бейнелеу үшін төмен қарайтын мотивке жүгінді. Де Врис сонымен қатар бұрынғы музыканы қайта пайдалануға да назар аударды (Wenekes 30), мысалы, «Organum» (1971) шығармасында Перотиннің стилін заманауи ортада қайта жаңғыртты. Өзінің туындыларында Де Врис құрылым мен экспрессия арасында тепе-теңдік құруға тырысады. Бір нәрсе екіншісінен туындайды. Бұл тек жеке элементтер немесе тізбектер ғана емес, бүкіл шығармаларға қатысты (Schneeweisz 11 12).

Әдебиетке әсері

Музыкада жаңа өрнек табуға ұмтылған де Врис әдебиетке де жүз бұрды. Камералық операсы «Эрендіра» (1984) үшін Габриэль Гарсия Маркестің романын пайдаланды. Мандолина мен гитара сияқты аспаптарды қолдану арқасында бұл музыка экзотикалық атмосфераны тудырады (Wennekes 28). Де Вристің фортепианоға арналған сонатасы (1987) музыкалық емес факторлардың одан да маңызды рөл атқаруына әкелген маңызды өзгеріс болды (Schneeweisz 12). «Сонатаның» өзі Томас Маннның «Доктор Фаустус» романының негізінде жазылған. Де Врис Латын Америкасы авторларының, әсіресе аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхестің шығармаларынан үлкен шабыт алды. Борхес өзінің туындыларында түрлі құпия қайталаулар арқылы үнемі оралмалы тақырыпты құрады. Де Вристің композициялық философиясында да осыған ұқсас бейімділік байқалады. Жазылған музыканың тыңдаушыға тигізер әсерін толыққанды көру мүмкін болмағандықтан, ол оны кейін тыңдағанда жаңа қырларын ашады. Де Врис осы арқылы музыкалық элементтерді қайталау мен өзгерту арқылы ойнауға тырысады, бұл оны аргентиналық автордың философиясына жақындатады (Klis 390). Борхестің романдарда балама тарихтар жасау идеясы де Вристі қатты қызықтырады. «De profundis, sub nocte per umbras» (1988–1991) трилогиясында де Врис өткенді қайта жаңартуға тырысады. «Sub nocte per umbras» (1989) ежелгі музыканың балама реконструкциясына арналған. «Diafonía» (1988–1989) халық музыкасын жаңадан құрумен айналысады. Трилогияның соңғы жұмысы «De profundis» (1991) де Врис алғашқы екі жұмыстың музыкалық материалдарын біріктіреді (Oskamp 122). Тағы бір шабыт көзі – португал жазушысы Фернандо Пессоа, де Врис оның өлеңдерін жиі пайдаланады. Пессоаның «Abdicaçao de Vries» өлеңін де Врис «Abdicaçao» (1996) а капелла хоры үшін қолданды. Бұл және басқа да өлеңдер оның «A King, Riding» (1996) операсында қайта пайда болады (Wenekes 28). Де Врис авторлармен тығыз байланыс орнатып жұмыс істейді. Оның «Wake» (2010) операсы 2000 жылы Энсхедеде фейерверк қоймасының жарылуынан қаланың бір бөлігі қираған оқиғаға негізделген. Либреттоны ағылшын жазушысы Дэвид Митчелл де Вриспен тығыз ынтымақтастықта жазды. Операның атауы ирланд жазушысы Джеймс Джойстың «Finnegans Wake» (NPSpodium, Wind) романына сілтеме жасайды.

Бірнеше сәйкестік

"А Кинг, Райдинг" (1996) операсы де Вристің қазіргі кезге дейінгі ең ірі және ең табысты туындыларының бірі саналады. Опера ағылшын жазушысы Вирджиния Вульфтің "Толқындар" кітабы негізінде жазылған. Атауы кітаптан алынған бір сөзге сілтеме жасайды. Де Врис Пессоаның үш өлеңін де пайдаланады. "Толқындар" алты түрлі кейіпкердің монологтарынан тұрады және олардың жеке, интеллектуалдық және эмоционалдық әлемімен айналысады. Ешқашан сөйлемейтін Персиваль есімді жетінші кейіпкер де бар. Ол туралы тек алты сөйлейтін кейіпкер субъективті түрде айтады. Персиваль ешқашан сөйлемесе де, ол алты кейіпкерді байланыстыратын тұлға. Оның нақты кім екені құпия болып қалады. Пессоаның өлеңдері Вульфтың әңгімесі бойынша ой-толғаныс жасауға мүмкіндік береді. Кітаптағы көптүрлі жекеліктер туралы идея де Врис үшін ең басты шабыт көзі болып табылады. "Бір тұрақты жекелік жоқ, оқырман бірінен екіншісіне ауысатын көптеген жекеліктер бар" (Deurzen 215). Опера жекеліктің мәні туралы сұраққа негізделген (Оскамп 125). "А Кинг, Райдинг" операсындағы алты кейіпкер алты әнші дауысымен және алты аспаптың сүйемелдеуімен бейнеленеді. Жетінші кейіпкер Персивальдың да жеке аспабы бар, бірақ ол сөйлемейтіндіктен әнші дауысы жоқ. Бұл де Вристің екі кейіпкерлік концепциясына әкелді; әншілік бөлік пен жеке аспаптың симбиозы кейіпкерді толықтырады (Deurzen 216). Жеке аспаптар электронды дыбыстармен қоса сүйемелденеді. Бұл электронды дыбыстар әнші дауыстарын және жеке аспаптарды өз көзі ретінде пайдаланады. Осыдан кейін көп қабатты жекелік идеясы пайда болады. Бірінші қабатты әнші дауыстары құрайды. Екінші қабат жеке аспаптық көлеңкеден тұрады, ол бірдей сипаттамаларға ие, бірақ дауысқа қарағанда бұлыңғыр және икемді. Үшінші қабатты электроника құрайды, жеке аспаптар әлі де танылады, бірақ бұрмаланады (Deurzen 218).

Композициялық әдістер

Бұл шығарманың негізгі аккорды бар, ол бүкіл шығарманың гармониялық тұрғысынан құрылыс блогы ретінде жұмыс істейді. Барлық басқа акордтар мен гармониялар осы аккордтан туындайды. 1-суретте көрсетілген аккорд, бір-бірімен үйлесімде доминантты жетінші аккордтардың комбинациясынан құралған. Нәтижесінде хроматикалық және диссонансты естілетін, бірақ сонымен бірге қозғалыс сезімін беретін гармониялық тіл пайда болады (Zuidam 40). Мелодиялық тұрғыдан алғанда, "А Кинг, Райдинг" негізгі мелодиялық қисықпен жұмыс істейді, ал шығарма бойында ол өзгеріске ұшырайды. Бұл процесс электрониканы пайдалану арқылы ішінара жүзеге асады. Ол кішігірім бөліктерге бөлініп, көшірмеленеді және өзгерістер енгізіледі. Ритмдік тұрғыдан алғанда, пропорционалдық мәндер көптеп кездеседі (Zuidam 40). Тағы бір маңызды аспект – барокко риторикасын қолдану. Соло аспаптары, ерекше интервалдар мен ырғақтық үлгілер арқылы әншілердің эмоционалдық жай-күйін күшейтеді. Сондай-ақ, шығарма тұтастай алғанда, заманауи пассион ретінде құрылған: соло ариялар, аспаптық және ансамбльдік бөліктермен алмастырылады. Бұл бөлімдер, Пессоа өлеңдері сияқты, полифониялық техникаларды қолдана отырып, барокко хорлары мен мадригалдары ретінде жасалған. Өлеңдер "гетерофониялар" (Deurzen 217) түрінде ұсынылады. Шығарманың тұңғыш орындалуы 1996 жылдың 21 мамырында Брюссельдегі Корольдік цирк сахнасында өтті. Орындаушылар – ASKO және Schönberg Ensemble ұжымдары, дирижерлік етіп Рейнберт де Лиув қатысты.