Ағастахе туысы: сипаттамасы және таралуы

Кіріспе

Көптеген түрлері тік өседі, 0,5–3 м (20–118 дюйм) биіктікте болады, қатаң, бұрышты сабақтары тісті жиекті, найза тәрізді жапырақтармен жабылған, олардың ұзындығы 1–15 см, ені 0,5–11 см, түрлеріне байланысты өзгереді. Жазда сабақтың ұштарында түтік тәрізді, екі еріндес гүл шоғырлары пайда болады. Гүлдері әдетте ақ, қызғылт, лаванда немесе күлгін түсті болады, ал гүлдердің артындағы гүлқалқаншалар гүлдермен бірдей немесе сәл контрастты түсті болады.

Жүйелілік және таксономия

Агасташе атауы ежелгі грек тіліндегі ἄγαν ("өте көп") және στάχυς ("астық құлағы") сөздерінен шыққан, гүл шоғырларын сипаттайды. Тұқымды 1762 жылы Ян Фредерик Гроновиус Джон Клейтонның үлгілері мен жазбаларына негізделген, даулы «Flora Virginica» еңбегінің екінші басылымында белгілеген. Бұл Nepetoideae тұқымдасына жатады, онда әлемдегі көптеген хош иісті тағамдық шөптер кездеседі. Тұқымның ішінде мент тайпасына (Mentheae) және оның ішінде мысықтай гүлділерге (Nepetinae) жатады. Nepetinae морфологиялық және ДНК тізбегінің кладистік талдауларымен нақты дәлелденген және 19 ғасырдың ортасынан бері танылған. Агасташенің ең жақын туыстары екі өте ерекше топ болып саналады: бірі – көбінесе Азияда өсетін, күшті хош иісті және жақсы жетілген өсімдіктер тобы, оған әдеттегі айдаһарбас (Dracocephalum), нағыз исоп (Hyssopus), Батыс Азия айдаһарбасы (Lallemantia) және жапон мысық шөбі (Schizonepeta) кіреді. Ал екінші топта иіссіз және төмен өсетін Glechoma және Meehania тұқымдастары біріктірілген, олар Холарктика аймағында кең таралған. Бұл үш топ тығыз байланысты эволюциялық тармақ құрайды; 2016 жылға дейін, олардың ішінде Агасташенің қайсысымен туыс екені нақты белгілі емес, бірақ көптеген деректер хош иісті топты жақынырақ деп көрсетеді. Агасташе тұқымдасы шамамен 25 миллион жыл бұрынғы Кейінгі Олигоцен дәуірінде Солтүстік Америкада/Беринг жолы арқылы пайда болған деп саналады. Бұл топтың туыс тобы – Непетина тайпасының өзегі, көбінесе жақсы жетілген және хош иісті мысық шөптері (Nepeta) мен олардың жақын туыстары, негізінен Батыс Азияда және оның маңында өседі. Макаронезия аймағына тән, бірегей Cedronella (Канар бальзамы) сәл алыс және бұл субтайпаның алғашқы қалдығы сияқты көрінеді. Осылайша, Агасташе мен оның ең жақын туыстарының соңғы ортақ атасы, шығыс Азияға тән, хош иісті, көп жылдық немесе жартылай бұталы өсімдік болған, көк-күлгін гүлдері тік шоғырлар түзеген – яғни, қазіргі Агасташеге өте ұқсас. Агасташенің алғашқы белгілері оның кейбір түрлерінің бұрын Lophanthus және тіпті Cedronella тұқымдарына жатқызылғандығында көрінеді; іс жүзінде, бүгін танылған тұқым бүкіл Nepetinae тайпасы бойынша бөлініп кеткен. Жалпы алғанда, субтайпаның эволюциялық үлгісі – Оңтүстік немесе Шығыс Жерорта теңізі аймағынан шығысқа қарай кеңею, ол Көне әлемнің көп бөлігіне таралып, үш тұқымымен Солтүстік Америкаға жеткен. «Royal Horticultural Society» бау-бақшалық жетістіктері үшін марапат алған. Жапырақтарының ұштарын жеуге болады және олардан шай дайындауға болады. Агастахе rugosa қытайлық дәрігерлік тәжірибесінде қолданылған.

Agastache derives from the Ancient Greek words ἄγαν "very much" and στάχυς "ear of grain", describing the flower spikes. The genus was established in 1762 by Jan Frederik Gronovius in the second edition of his controversial Flora Virginica, based on the specimens and notes of John Clayton. It is a member of subfamily Nepetoideae, which contains a large proportion of the world's aromatic culinary herbs. Within its subfamily, it belongs to the mint tribe (Mentheae), and therein to the catmint subtribe (Nepetinae). The Nepetinae are robustly supported by cladistic analyses of morphological and DNA sequence data, and were recognized as early as the mid late 19th century. The closest living relatives of Agastache are believed to be two very different lineages: One is a group of mostly Asian and usually strongly aromatic and rather robust plants, which contains the typical dragonheads (Dracocephalum), true hyssops (Hyssopus), West Asian dragonheads (Lallemantia), and Japanese catnip (Schizonepeta). By contrast, the other lineage unites the largely scentless and low growing genera Glechoma and Meehania which occur widely across the Holarctic. These three lineages form a tight knit radiation; as of 2016, it is not resolved with certainty which of the other two lineages is the sister taxon of Agastache, but most data place the aromatic group slightly closer. The genus Agastache seems to have originated as a North American/trans Beringian offshoot of its radiation about 25 million years ago, in the Late Oligocene. The sister group of this clade is the core of the Nepetinae, the more or less robust and typically aromatic catmints (Nepeta) and their close relatives which occur mainly in and around western Asia. The monotypic and highly distinct Cedronella (Canary balm) of Macaronesia is slightly more distant and seems to be a basal relict within the subtribe. Thus, the last common ancestor of Agastache and its closest relatives probably was an aromatic Eastern Asian perennial or subshrub with verticillasters of bluish purple flowers – i. e. generally very similar to the present day Agastache already. The plesiomorphic appearance of Agastache is underscored by the fact that some of its species were formerly placed in Lophanthus and even Cedronella; essentially, the genus as recognized today was distributed piecemeal across the entire Nepetinae. In general, the evolutionary pattern of the subtribe is a mostly eastward expansion from an origin in the southern or the eastern Mediterranean region, which spread across much of the Old World and with three genera reached North America. has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit. Leaf tips can be eaten and made into teas. Agastache rugosa has a history of use in Chinese herbology.