Кіріспе

Фуко маятнигінің физикасын көрсету үшін бірнеше векторлық диаграммалар жиі қолданылады. Диаграммалар Солтүстік полюсте, экваторда және 45 градус солтүстік ендікте орналасқан маятникті көрсету үшін ұсынылған. Бұл жерлерде Жердің маятникке қатысты айналуы қалай байқалатынын немесе байқалмайтынын көрсету мақсатында жасалған. Бұл қатаң бағалау емес, екі қозғалатын объектінің – тербелістегі маятник пен айналатын Жердің – өзара әрекеттесуі туралы ақпарат беруға бағытталған. Леон Фуконың маңызды түсініктерінің бірі – Жердің толық айналымын бақылау уақыты ендіктің синусына кері пропорционалды түрде ұзарады. Мысалдарда маятниктердің өлшемдері үлкендеу келтірілген, бұл Жерге қатысты маятник қозғалысын көруге көмектеседі (көк түмен белгіленген). Маятник сондай етіп салынған, 90 градус доғалы қозғалыс Жер бетіндегі 90 градус доғаға сәйкес келеді. Диаграммаларды түсінуге көмектесу үшін жақтан, алдан және жоғарыдан (оң, орта, сол) көріністер ұсынылған, ал жебелер Жердің айналу бағытын көрсетеді. Әр суреттің төменгі жағындағы сызба маятник қозғалысының диапазонын жоғарыдан қарап, стандартты бағытқа сәйкестендірілген күйде көрсетеді. Кіші жебелер Жердің ортасына проекцияланған маятник салмағының орнындағы Жер бетінің нүктесі үшін салыстырмалы жылдамдық векторының шамасын көрсетеді (схема екі өлшемді болғандықтан, үш өлшемді емес, шамасы көрсетілген). Маятник салмағына әрқашан Жердің орталығына бағытталған гравитация күші әсер етеді. Маятник тірегіне байланысты күш маятник салмағын доға бойымен қозғалысқа бағыттайды. Тірек құрылымы орналасқан Жер бетінің жылдамдығына байланысты. Маятник қосылған нүкте сол ендіктегі Жер бетінің жылдамдық векторларымен бірге қозғалады. Экваторда тірек нүктесі Жердің экваторлық айналымымен бірге қозғалады және осы айналыммен бірге маятник қозғалысын итереді. Полюстерде тірек нүктесі Жер осінде орналасқан, сондықтан тірек нүктесі айналады, бірақ экватордағыдай көлденең жылдамдық компоненті жоқ (және ендік артқан сайын көлденең жылдамдық компоненті азаяды). Дегенмен, маятник қозғалысының жазықтығы төмендегі Жер бетінің жылдамдық векторларына тәуелді емес, себебі жалғыз байланыс нүктесі бар. Қосылу нүктесі маятник қозғалысының жазықтығын тірек нүктесінің құрылымына қатысты кез келген бағытта еркін қозғалуға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған. Полюстерде маятник қозғалысы, тірекпен айналуға мәжбүр етілмесе, жұлдызға қарай бағытталған күйде қалады. Осының нәтижесінде, Жер маятник қозғалысының жазықтығының астынан айналып өтетіні байқалады.

Кориолис эффектісі

Жердің маятниктің қозғалысына қатысты айналуының уақыт өте келе арту себебі (әсері азаяды) – ендік төмендеген сайын Кориолис эффектісімен байланысты. Кориолис эффектісі туралы мақалада айтылғандай, бұл эффект полярлық аймақтарда ең жоғары болады, мұнда Жер беті айналу осіне тік бұрышпен орналасқан (маятниктің орталық осі Жердің айналу осімен сәйкес келеді). Кориолис эффектісі экваторға жақындағанда азаяды, себебі Жер беті айналу осіне параллель (маятниктің орталық осі Жердің айналу осіне перпендикуляр). Толық ақпарат алу үшін Кориолис эффектісі туралы мақалаға жүгініңіз. Баллистиканың ендік бойынша өзгеруі маятниктің айналу уақытының ендікке қатысты өзгеруін түсінуге көмектеспейді. (Бұл мәселе анықтамалық кітапта келтірілгеннен өзгеше.) Маятник Жермен тек бір нүктеде байланысты, және бұл нүкте Жерге қатысты қозгалмайды. Маятник қозғалысының жазықтығы байланыс нүктесінің құрылымының айналуына еркін икемделетіндіктен, Жердің айналуы Кориолис эффектісінің шамасына тікелей байланысты байқалады. Мысалдар Жердің маятник қозғалысы жазықтығының астынан айналып өтетінін және осы қатынастың өзгеруін маятник астындағы жер бетінің жылдамдық компоненттерін бағалау арқылы әртүрлі ендіктерде қалай түсіндіруге болатынын көрсетеді.

Полярлық маятник

Солтүстік полюсте маятниктің тербелісі үшін, маятниктің бір жағындағы Жер бетінің жылдамдық векторлары, тербелістің екінші жағындағы жылдамдық векторларына қарама-қарсы бағытталғаны көрсетілген (1-суретті қараңыз). Осылайша, Жердің айналуын маятниктің тербелісімен салыстырып байқауға болады. Солтүстік полюсте маятниктің тіреу нүктесі, Жердің айналу осімен бірге орналасқан. Тербеліс жазықтығының қандай тік бұрышпен орнатылғанына қарамастан, тербеліс ортасынан тең қашықтықтағы және қарама-қарсы жатқан Жер бетінің салыстырмалы жылдамдық векторлары бір-біріне қарсы болады. Жер, орнатылған маятник тербелісінің жазықтығының астынан айналады. Қосылыстың тіреу нүктесі Жермен бірге айналады және Жер үстінде еркін ілінгендей бейнеленеді. Маятник тербелісінің жазықтығы тіреу нүктесімен бірге айналмайды және тіреу нүктесінің айналуына тәуелді емес. Маятник салмағы (боб), тіреуге қатысты кез келген бағытта еркін тербеле алады (Шарон муфтасына қараңыз). Полюстегі маятник үшін, тербеліс жазықтығы, салмақтың (бобтың) қарай тербеліп жатқан жұлдызымен бірге қалады. Дегенмен, салмақтағы (бобтағы) нүкте, тіреу нүктесімен бірге айналады, себебі салмақ (боб) тіреу нүктесінен тәуелді. Сондықтан, бұл нүкте салмақтың (бобтың) қарай тербеліп жатқан жұлдызымен бірге қалмайды. Бұл, маятник айналып тұрғанда да, айналмағанда да орын алады. Егер салмаққа (бобқа) тіреу нүктесімен бірге айналуға рұқсат берілмесе, жалғау сымы бір тәулік ішінде бір рет бұрылады. Егер маятник салмағын (бобты) тіреуге қосатын құрылым тұрақты болса (және жалғау бұрылуға мүмкіндік бермесе, мысалы, тіреудің екі жағында бекітілген қатты стерженьді пайдалану арқылы), онда маятник тербелісінің жазықтығы бір бағытта орнатылғаннан кейін, тіреу мен жалғаумен бірге айналуға мәжбүр болады. Осы типтегі жалғаумен Жердің айналуын маятник тербелісімен салыстырып байқау мүмкін болмайды.

Экваторлық маятник

Экваторда Жердің айналуы маятниктің тербелісіне қатысты байқалмайды, себебі маятниктің тербеліс жазықтығы Жердің айналуымен бірге қозғалады және арақатынаста ешқандай өзгеріс болмайды. Диаграммалар көрсеткендей, маятниктің тербелісі астындағы Жердің беткі жылдамдық векторлары маятниктің тербелісімен бір бағытта теңдестірілген немесе сол жазықтықта орналасқан. Ұзындық (солтүстік-оңтүстік) бағытта тербелетін экваторлық маятник үшін, тербелістің екі жағындағы беткі жылдамдық векторлары бір бағытта теңдестіріледі және маятниктің тербелісінің орталық нүктесі айналу бағытымен бірге қозғалады (2А суретті қараңыз). Экватор бойымен (географиялық бағытта) тербелетін экваторлық маятник үшін, тербелістің екі жағындағы беткі жылдамдық векторлары бір бағытта теңгерімделмеген, бірақ маятник тербелісімен бірдей x y жазықтықта әрекет етеді (2B суретті қараңыз). Бұл векторлардың бәрі бірдей шамада, яғни экваторлық жылдамдыққа тең. Маятниктің бір жағындағы беткі жылдамдық векторлары жоғарыға қарай бұрышталған, ал қарсы жағындағы векторлар төмен қарай бұрышталған. Бұл векторлардың бәрі маятниктің тербеліс жазықтығында болғандықтан, маятниктің тербеліс жазықтығына қатысты беттің өзгеруі болмайды.

45 градус солтүстік маятник

45° Солтүстік бойлық тербелісі бар маятник үшін (3А сурет) маятник тербелісінің тіреу нүктесі айналу бағытымен бірге қозғалады және тербелістің екі жағындағы жер бетінің жылдамдық векторлары теңгерілмейді. Жердің айналуы маятник тербелісіне қатысты байқалады, себебі жер бетіне қатысты өзгеріс орын алады. Маятник тербелісінің оңтүстік шегіндегі жер бетінің жылдамдық векторы (Жер орталығына проекцияланғанда) Экватордың 1 EVU-ға тең. Ал солтүстік шегіндегі жылдамдық (Жер орталығына проекцияланғанда) Солтүстік полюстің жылдамдығына тең, себебі айналатын Жерге қатысты қашықтық нөлдік болады. Жер бетіндегі жылдамдықтар әртүрлі болғанымен, маятник тербелісі астындағы бұрыштық жылдамдықтар осы бағдар бойынша бірдей. 45° Солтүстік ендік тербелісі бар маятник үшін (3B сурет) маятник тербелісінің тіреу нүктесі айналу бағытымен бірге қозғалады және тербелістің екі жағындағы жер бетінің жылдамдық векторлары теңгерімсіз. Жердің айналуы маятник тербелісіне қатысты байқалады, себебі жер бетіне қатысты өзгеріс орын алады. Маятник тербелісінің бір жағындағы жер бетінің жылдамдық векторлары жоғары және бір жаққа бұрышталған, ал екінші жағындағы векторлар төмен және қарама-қарсы жаққа бұрышталған. Бұл векторлардың барлығы маятник тербелісімен бір жазықтықта болмағандықтан және бір бағытта теңгерілмегендіктен, жер беті мен маятник тербелісінің жазықтығы арасындағы қатынас өзгереді. Ескерту: Маятник диаграммасының алдыңғы көрінісінің астындағы схема жылдамдық векторларын Жер орталығына қарай проекциялағанды көрсетеді, тікелей төмен емес. Векторлардың шамасын түсіну үшін диаграмманың оң жағында көрсетілген (жоғарыдан көрініс) тікелей төменгі проекцияны пайдалану әлдеқайда оңай.

Жер бетіндегі жылдамдық векторларын бағалау

Үш өлшемді жүйе үшін маятниктің қозғалысы астындағы беткі жылдамдық векторларын маятниктің қарама-қарсы жақтарындағы векторларды бағалау үшін үш компонентке (x, y және z) бөлуге болады. Бағалау маятниктің қозғалысының әр жағындағы векторлардың 1) бірдей бағытта теңгерімделгенін, 2) бір жазықтықта әрекет ететінін немесе 3) теңгерімсіз немесе қарама-қарсы бағытта екенін анықтауға арналған. Егер маятниктің қозғалысының қарама-қарсы жақтарындағы вектор компоненттері бірдей бағытта теңгерімде болса немесе маятниктің бір жазықтығында әрекет етсе, онда Жердің айналысы маятниктің қозғалысына қатысты байқалмайды. Егер маятниктің қозғалысының жазықтығы x y жазықтығын белгілесе, онда z компоненті Жердің айналысының қай кезде байқалатынын және тек z компоненті екі жағында бірдей бағытта теңгерімде болмаса ғана анықтайды. Қарсы компоненттің шамасы Жердің бір толық айналысын маятник жазықтығына қатысты байқау үшін қажетті уақытқа пропорционалды. Уақыттың ұзақтығы полюстерде кемінде бір күн, полюстен экваторға қарай ұзарады және экваторда көрінбейді (шексіз ұзақ). Маятниктің қозғалысындағы ортасынан бірдей қашықтықта орналасқан кез келген екі нүкте үшін Жер бетіне проекцияланған екі байланысты нүкте бар. Бұл нүктелерді қарсы және маятник қозғалысының жазықтығында әрекет етпейтін тиісті беткі жылдамдық компоненттерін анықтау үшін пайдалануға болады. Бұл екі нүкте арасындағы айырмашылықтың шамасы (орталық нүктеге берілген ендік үшін) бір толық айналысты байқауға арналған уақытқа қатысты өлшем болып табылады. Содан кейін жылдамдық векторының айырмашылығының солтүстік полюстегі сәйкес нүктелерге, маятник ортасынан бірдей қашықтықта және бетке бірдей проекциямен қатынасын анықтауға болады. Кері қатынас маятник қозғалысының бір толық айналысы үшін байқалатын уақытты, бір күндік полюспен салыстырғанда анықтайды. Диаграммалардан маятник қозғалысының екі нүктесін таңдап, Жердің қарама-қарсы жақтарындағы екі нүктеге (180° аралықта) тікелей төмен проекциялауға болады. Бұл жылдамдық векторының айырмашылығын және кері қатынастан толық айналу үшін байқалатын уақытты оңай анықтауға мүмкіндік береді. Мысалдар Жердің маятник қозғалысы жазықтығының астында айналып жатқанын және қатынастағы бұл өзгерісті әр түрлі ендіктерде қалай түсіндіруге болатынын көрсетеді. Солтүстік полюс маятнигі үшін (1-сурет) жылдамдық векторы тексеру арқылы қозғалыстың бір жағында 1 EVU (экваторға проекцияланған) және қозғалыстың екінші жағында қарама-қарсы бағытта 1 EVU. Бұл екі нүкте арасындағы айырмашылық Солтүстік полюс маятнигі үшін 2 EVU құрайды. Ұзындықтық қозғалысы бар экваторлық маятник үшін бірдей проекцияны қолдану (2А сурет) жылдамдық векторы қозғалыстың бір жағында (Солтүстік полюс үшін) 0 EVU және қозғалыстың екінші жағында (Оңтүстік полюс үшін) 0 EVU. Осы екі нүкте арасындағы айырмашылық 0 EVU құрайды. Толық айналысты байқау уақыты шексіз ұзақ, өйткені қатынас нөлге бөлінеді. Кез келген екі тең қашықтықтағы нүкте үшін екі вектордың арасындағы айырмашылық нөлге тең, яғни векторлар маятник қозғалысының әр жағында бірдей бағытта теңгерімделген. Ендік қозғалысы бар экваторлық маятник үшін бірдей проекцияны қолдану (2B сурет) жылдамдық векторы қозғалыстың әр жағында 1 EVU және қарама-қарсы бағытта. Тіпті жылдамдық векторларының айырмашылығы 2 EVU болса да, бұл векторлар маятникпен бірдей жазықтықта әрекет етеді, сондықтан маятник қозғалысымен байқауға болмайды. z компоненті Жердің айналысының қай кезде байқалатынын анықтайды және екеуі де нөлге тең. Ұзындықтық қозғалысы бар 45° Солтүстік маятник үшін бірдей проекцияны (3А сурет) пайдаланғанда жылдамдық векторы 0,707 EVU бір жағында (орталық нүктеден әлемнің қарама-қарсы жағында 45° Солтүстікке сәйкес) және 0,707 EVU қарсы бағытта қозғалыстың екінші жағында (Оңтүстікке сәйкес). Бұл екі вектордың айырмашылығы 1,414 EVU құрайды. Ұзындықтық қозғалысы бар 45° Солтүстік маятник үшін бірдей проекцияны қолдану (3B сурет) жылдамдық векторы 1 EVU, бірақ z компоненті 0,707 EVU ғана, өйткені x y жазықтығы қозғалыстың бір жағында 45°-да (экваторға сәйкес). Қозғалыстың екінші жағында жылдамдық векторы қарсы бағытта 0,707 EVU (экваторға сәйкес 45° x y жазықтығына қарай еңісі бар). Бұл екі вектордың айырмашылығы 1,414 EVU құрайды. 45° жылдамдық векторларының полюске қатынасы 1,414 ÷ 2,0 тең, бұл 0,707-ге тең. Толық айналысты байқау уақыты керісінше, немесе Жердегі 45°-дағы маятник үшін 1,414 күн.