Кіріспе

Тұяқты оқ – оқпанның ішкі диаметріне тең немесе одан тар өлшемдегі патрондық қаптамаға сыю үшін түбі тартылған оқ. Тұяқты оқтар түтiнсіз ұнтақ патрондарының пайда болуымен көбінесе қолданыстан шығып қалды, бірақ .22 калибрлі патрон сияқты ескі реймфайр конструкциялары әлі де тұяқты оқтарды қолданады, сондай-ақ қара ұнтақ дәуірінен келе жатқан көптеген патрондардың калибрлік белгілеулерінде тұяқты оқтың бастапқы тегі көрінеді. Күшті түтiнсіз ұнтақ, қазіргі калибрлі қаруларда кішкентай, тұяқты емес оқтарды пайдалануға мүмкіндік берді. Мысалы, ".38 калибрлі" атыс қаруы іс жүзінде 0.358 дюймдік диаметрдегі оқтарды, ал ".44 калибрлі" атыс қаруы 0.430 дюймдік диаметрдегі оқтарды атуы мүмкін. Осы тарихи тұяқты оқтардың қалдығы көптеген атыс спортын жақсы көретін адамдардың атып отырған оқтардың нақты физикалық диаметрі туралы шатасуына себеп болады.

Өзгерістің себептері

Тұяқты оқ конструкциясының көптеген артықшылықтары бар, әсіресе ол пайда болған тік немесе сәл конус тәрізді қабырғалы корпустармен қолданылғанда. Пистолеттер үшін, капкақ пен шарлы револьверді патронмен пайдалануға көшіру цилиндрдің артқы бөлігін кесіп тастау, оны рамаға бекітілген сақинамен ауыстыру және молотты өзгерту сияқты оңай болды. Бұл жаңа револьверлерді өндіруді жеңілдетіп, арзандатты, себебі камераларды цилиндр арқылы тікелей бұрғылауға болады. Ал корпустан тар оқтарды бұрғылау үшін екі түрлі диаметрді және үлкен диаметрлі дрель үшін тереңдікті мұқият бақылау қажет еді. Соңында, бұл бір қаруда диаметрі бірдей, бірақ ұзындығы әртүрлі патрондарды оңай орналастыруға мүмкіндік берді, бұл әлі күнге дейін ".22 Short, .22 Long және .22 Long Rifle" деп белгіленген .22 калибрлі оттық қаруларда кең таралған. Мұндай нәрсені тұяқты оқтарды қолданбайтын тік қабырғалы корпустармен жасауға болады, мысалы, .357 Magnum тапаншаларында .38 Special патрондары, бірақ бұл камераның алдыңғы бөлігінде қорғасын мен ұнтақ қалдықтарының жиналуына бейім, егер ұзын корпусқа ауысудан бұрын тазаланбаса, бұл сенімділік мәселелерін тудыруы мүмкін. Мұндай өзгерістің басты себебі майлау мәселесі болды. Қорғасын оқтар, әсіресе төмен қысымды патрондарда қолданылатын жұмсақ, қорытылмаған қорғасын, оқ түтігінде қорғасын жиналуын болдырмау үшін майлауды қажет етеді. Бұл майлауды тұяқты оқтың ашық бөлігіне немесе корпустың ішкі бөлігіне жағуға болады. Сыртқы майлау үшін қатты, құрғақ майлаушы зат қажет, себебі жұмсақ немесе жабысқақ заттар ластанып, кірді жинауы мүмкін. Ішкі майлау, керісінше, жабысқақ балауызды немесе майды қолдануға болады, бірақ майлау затының оқ түтігінің қабырғасына жетуі үшін қандай да бір құрал қажет, себебі тұяқтың диаметрі оқ түтігінен кіші болады. Тұяқты оқтарды ішкі майлауға мүмкіндік беретін бірнеше әдістер патенттелген (мысалы, негізінде поршень, ол оқ атылған кезде майлаушыны оқтың ашық жақтарындағы тесіктерден шығарады), бірақ олар күрделілігі мен құнына байланысты кең таралған жоқ. Алайда, тұяқты емес оқтарды майлы ойықпен толтырылған майлаушы затпен корпустың ішкі бөлігінде оңай майлауға болады. Бұл майлаушы заттың, әдетте май немесе балауыздың, оқ түтігіне зақым келтіретін кір мен құмды жинауына жол бермейді.

Тірі қалған мысалдар

Бәлкім, тұяқты оқтар әлі де кең таралған, себебі оларды көптеген калибрлер қолданбаса да, өте танымал 22 калибрлі rimfire патрондарының отбасы қолданады, оған .22 BB, .22 CB, .22 Short, .22 Long және .22 Long Rifle жатады. Long Rifle – әлемдегі ең көп қолданылатын патрон. Басқа да бірнеше тұяқты оқ патрондары бар, бірақ олардың бәрі 19-ғасырдың ортасы мен соңында пайда болған. Ковбойлық әрекеттермен атудың (Cowboy Action Shooting) қазіргі танымалдылығының артуы осы ескі патрондарға деген қызығушылықты жаңартты, тіпті оларға арналған бірнеше жаңа көшірме атыс қарулары да жасалуда.

Қақпақтардың дамуы

Астық тұтқалы оқ-дәрілерді астық тұтқасыз конструкцияға ауыстыру үшін қаптың диаметрін ұлғайту немесе оқ пен каналдың диаметрін кішірейту қажет болды. Екі нұсқаның да мысалдары бар, бірақ ең айқын және шатастыратын мысалдар – оқтың диаметрі кемітілген жағдайлар. Көптеген атысшылар .38 калибрлі атыс қаруы неге диаметрлі оқ атып, ал .44 калибрлі атыс қаруы диаметрлі оқ атып жатқанын таңғалады. Бұл екі жағдайда да калибрдің атауы ескі үккілі оқ-дәрілердің дизайнынан шыққан, тіпті оқ қаптың ішіне сыятындай кішірейтілген кезде де атауы сақталған. Мысалы, .38 S&W патроны 1877 жылдан бері шығарылып келеді және оның сыртқы диаметрі , ал қаптың ішкі диаметрі . Ескі .38 калибрлі патрондар, мысалы .38 Short Colt, үккілі оқ қолданған, сондықтан жаңа ".35" немесе ".36" калибрін жасаудың орнына "Смит & Вессон" ".38" атауын сақтады, тіпті ол енді каналдың диаметріне дәл сәйкес келмесе де. Кейінгі .38 Special бұл үрдісті жалғастырды, тіпті .38 Super, .38 ACP және .380 ACP сияқты автоматты пистолет патрондары да .38 калибрлі атауын сақтады, олардың диаметрі мен арасында болса да. Бұл 1935 жылға дейін, .357 Magnum патроны енгізілгенге дейін жалғасты. Дегенмен, 1955 жылы ұсынылған .44 Magnum патроны, оның түпкілікті .44 Special патронының атауын сақтап қалды, тіпті ол диаметрлі оқ атып тұрса да.