Кіріспе

Зал сөзінің мағынасы ғасырлар бойы өзгеріп келді, әлеуметтік амалдардың өзгеруіне байланысты. Сөз ескі тевтон тілінен (hallâ) шыққан, онда ол жабу немесе жасыру ұғымымен байланысты болған. Қазіргі неміс тілінде ғимаратты білдірсе, ол Халле, ал үлкен, көпке арналған бөлмені білдірсе Сааль деп аталады, бірақ бұл екеуінің арасындағы айырмашылық көнеді: ((Halle (Architektur) (de)). Екіншісі біріншісінің генетивтік түрінен пайда болған болуы мүмкін. Француз тіліндегі "саль" сөзі неміс тілінен алынған.

Қарапайым бастама

Оксфорд ағылшын сөздігі "жабу, жасыру" деген мағынаны білдіретін түбірден туындаған ғимараттарға қатысты тоғыз мағынаны келтіреді. Зал – негізінен, базар залы сияқты төбесімен жабылып, салыстырмалы түрде үлкен кеңістік. Бұл сөз ежелгі ағылшын тілінен шыққан және бесінші ғасырда Ұлыбританияға әкелінген. Зал – сонымен қатар ғимараттағы үлкен, қоғамдық немесе әсем бөлме. Зал Вестминстер залы, концерт залы, гильдия залы, қала әкімдігі сияқты жиналыстар мен шаралар өтетін ғимараттың өзін де білдіруі мүмкін. Мысалы, Wealden залы үйінің бастапқы нұсқасындай, ашық ошағы бар үлкен, ашық бөлмесі бар тұрғын үй (зал). 500 жылы мұндай қарапайым ғимаратта лорд пен оның адалдары тұрған. Осы түпкілікті залды Беовульф та білген. Бүгінде зал Англияның орталық және солтүстік бөлігіндегі шалғайдағы үйлерді атау үшін қолданылады. Бұл ұғым тек тұрғын үйлерге ғана қатысты емес, одан да кең мағыналы. Лордтың залында әкімшілік қызметтер болғанымен, қалалық және гильдиялық залдарда бұл функция айқынрақ болды. Бұл термин тіпті ғибадатханаға да қолданылуы мүмкін. Базилика, қазіргі кезде шіркеу ғимараты, бастапқыда лордтың қабылдау залы болған, ал оның жанында басқа да тұрғын және қосалқы ғимараттар орналасқан, англосаксондық сарай сияқты, бірақ жылы климатта. Трирдегі базиликаны қараңыз (сурет). Сол сияқты, француз тіліндегі "salle" сөзі үлкен, бұрынғы шіркеу ғимаратына, мысалы Salle Stengel de Lorentzen (fr) немесе хоккей ойнауға жеткілікті үлкен спорт залына (fr) қатысты болуы мүмкін.

Ортағасырлық даму

Кейіннен, иелердің отбасысы жеке өмірге көбірек ие болу үшін бөлмелер бөліп жасалды, бұл сол кездегі Солтүстік Еуропада салыстырмалы түрде жаңа ұғым еді. Ағылшындар Британияға Рим империясының ықпалына тікелей ұшырамаған Еуропаның бір бөлігінен келді. Уақыт өте келе, зал үйдің ең үлкен бөлмесіне айналды, көбінесе оны үлкен зал деп атады. Қарапайым тұрғындар әлі де сол жерде ұйықтаса, иелердің отбасы ғимараттың бір шетінде бір немесе бірнеше бөлмеге ие болды, олар кейіннен "күн" деп аталды. Осы кезеңде зал үйі пайда болды, оның орталық бөлмесі – үлкен зал. Бір жағында "күн" орналасса, залдың екінші жағын бөліп тұратын "экрандық дәліз" құрылды. Дәліздің арғы жағында аспазхана мен шарапхана орналасқан, олардың арасынан ас үйге өтетін жол бар. Ас үйдің функциясы аспаздар мен тұрғындардың ыңғайлылығы үшін залдан шығарылды, сондай-ақ пісіру оттарының өрт қаупін азайту мақсатында жасалды. Сол кезде ас үйлер жеке ғимараттарда, өртке төзімдірек материалдардан салынды. Бұл құрылымдар XV ғасырға қарай толыққанды қалыптасты. Кейіннен осы бөлімдердің бірі – салон болды, бұл ұғым 1374 жылдан бастап әлеуметтік қолданысқа енді.

Қайта өрлеу дәуірінің тұрмыстық ерекшеліктері

Он алтыншы ғасыр ішінде бөліну процесі жалғасты. Көптеген жағдайларда, бұл ашық залдың алатын кеңістігін екіге бөліп, көлденеңнен екіге бөліп, еден салу арқылы жүзеге асты. Ежелгі XVII ғасырдан бастап, зал әдетте алдыңғы есіктің ішіндегі кеңістік болды, үйдің мәртебесіне сай, адамдар бөлмелерге өтуден бұрын онда қарсы алынды. Шамамен 1620 жылы салынған Борн қаласындағы Қызыл зал әлі де зал деп аталады, бірақ ол үлкен залдың емес, баспалдағының айналасында жоспарланған. Оның залы, кіре берісте, үйдің арт жағындағы ерекше баспалдаққа апаратын дәліз сияқты. Залдың төбесі үйдегі басқа төбелердей төмен. Қазіргі заманғы үйлерде зал – бұл кіре берістегі, бөлмелерге жол ашатын кеңістік. Егер мұндай зал созылған болса, оны дәліз немесе коридор деп атайды. Жоғары қабаттағы осындай кеңістік – қону.

Басқа аспектілер

Ерте ортағасырлық ғимараттарда, олардан бұрынғы темір дәуіріндегі дөңгелек үйлерде болғандай, зал отты сақтайтын орын еді. Уақыт өте келе, жатақхана, ас үй, қонақ бөлмесі және т.б. сияқты оның функциялары жеке бөлмелерге немесе, ас үй болған жағдайда, жеке ғимаратқа бөлінді.

Университет залдары

Осыған ұқсас қағида бойынша колледждер мен университеттердегі көптеген ғимараттар ресми түрде "Белгілі бір есім залы" деп аталады. Мұндай залға көбінесе оны қаржылаған адамның аты беріледі, мысалы, Кингс-холл, Кембридж. Оксфордтағы Леди Маргарет залы сияқты басқалары құрметті тұлғаларды еске түсіреді. Осылардың арасында Принстон университетіндегі Нассау залы сол кездегі колледждің жалғыз ғимараты ретінде пайда болды, бұл Америкадағы ортағасырлық еуропалық үлгінің жалғасы еді. Ортағасырлық университеттер колледждерден, яғни жоғарыда сипатталғандарындай, үлкендерге ұқсас залдарда бірге тұратын және үлкен залдың төңірегінде карелдерде немесе жеке бөлмелерде ұйықтаған, бірдей ойлы адамдардың топтарынан дамыған. Көп жағдайда осы қауымдастықтың кейбір элементтері қазіргі заманғы білім беру орнында сақталады. Мысалы, Оксфорд, Кембридж және Дарем университеттеріндегі колледждерде зал студенттерге арналған асхана болып табылады, ал жоғары орналасқан үстел профессорлар мен оқытушыларға арналған. Әдетте, "Ресми зал" кешкі асқа мантилья киюге болады, ал "бейресми зал" үшін олар міндетті емес.

Ливерилік компаниялар

Лондон қаласындағы Мерсерлер сияқты көптеген Ливер компанияларының штаб-пәтері және жиналыс өткізілетін орны – олардың залы. Алғашқыда бұл, әміршілердің залы сияқты, үлкен зал болған, бірақ шеткі бөлмелерде, мысалы, қабылдау бөлмелері мен киім ауыстыратын бөлмелер сияқты, арнайы мақсаты бар бөлмелер орналасқан.