Кіріспе

Геральдикалық қару-жарақ туралы заң, немесе геральдика заңдары қару-жараққа ие болу, пайдалану немесе көрсетуді реттейді. Бұл қолданысқа елтаңбалар, қару-жарақ немесе геральдикалық белгілер кіреді. Бастапқыда рыцарьлар шайқас алаңында бір-бірін тануы үшін ғана пайдаланған қару-жарақтар, көп ұзамай кеңірек, сәндік мақсаттарға қолданыла бастады. Бүгінде оларды елдер, мемлекеттік және жекеменшік мекемелер немесе жеке тұлғалар пайдаланады. Қару-жараққа қатысты алғашқы заңдарды Бартолус де Саксоферрато жазған, ал осы мәселелерді басқаратын шенеуніктерді бүгінде пұрсуиванттар, геральдистер немесе қару патшалары деп атайды. Геральдиканы реттейтін елдерде қару-жарақ туралы заң заңның бір бөлігі болып табылады, бірақ Англияда және ағылшын заңдарынан туындаған заңдары бар елдерде жалпы құқықтың бөлігі емес. Монархиясы жоқ көптеген Еуропа елдерінде, АҚШ сияқты, қару-жарақ қабылдауға қарсы заңдар жоқ, ал заңдық растаудың ең жақын механизмі – суреттік авторлық құқықпен қорғау.

Қару ұстауға құқық

Герб туралы заңның дәстүрлі сипаттамасына сәйкес, гербтер, гербтік белгілер, тулар, штандарттар және басқа да осы сияқты құрмет белгілерін тек ата-тегі құқығы немесе тиісті өкілеттікпен пайдаланушыға берілген рұхсат арқылы ғана тағуға болады. Ата-тегі құқығы – заңмен рұхсат етілген гербті таққан атадан еркек желісі бойынша туыстық. Тиісті өкілеттік орта ғасырдың соңынан бері тәжге немесе мемлекетке тиесілі. Ұлыбритания мен Ұлтақтар достастығында герб беруге қатысты тәждің құқығы елге байланысты бірнеше органға жүктеледі. Англияда, Уэльсте және Солтүстік Ирландияда герб беру өкілеттігі граф-маршалдың басшылығымен Герб колледжінің Герб корольдеріне берілген. Шотландияда бұл өкілеттік Лорд Лион Герб корольіне оның өз қалауынша жүктеледі. Канадада оны Канаданың геральдикалық органы Канаданың генерал-губернаторының басшылығымен іске асырады. Ирландияда, Ұлыбританиядан айырмашылығы, гербті ресми орган бергені гербті пайдаланудың заңдық талабы емес. Мысалы, 1552 жылға дейін болған геральдикалық белгілер мен гербтер, сондай-ақ ресми негізі жоқ гербтер де қолданыста болуы мүмкін. Испанияда жаңа герб беру құқығы патшаға ғана тиесілі болса, Cronistas de Armas (Қоралдардың жазбашылары) өздері тағайындалған провинцияларда гербтерді куәландыруға құқылы. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, қазіргі таңда тек Кастилия мен Леон провинцияларында өкілеттігі бар бір ғана орган бар.

Жалпы құқықтың бөлігі ретінде қару-жарақ құқығы

Жалпы заң қаруды тану дәрежесі жағынан әртүрлі болғанымен, Англияда да, Шотландияда да қару беру гранты алушыға және оның мұрагерлеріне белгілі бір құқықтар береді, тіпті оларды қорғау қиынға түсуі мүмкін. Бірдей геральдикалық юрисдикцияда екі адамның бірдей гербі болуы заңмен рұқсат етілмейді. Алайда, Англияда ортақ геральдикалық ата-тегінен тараған ұрпақтардың ешқандай айырмашылық белгілерісіз бірдей герб тағуы кең таралған және Гербтер колледжі тарапынан көтерілген көзқараспен қабылданады. Жалпы құқық соттары гербтерді мүлік ретінде қарастырмаса немесе оларды сот арқылы қорғау мүмкіндігін мойындамаса да, геральдикалық белгілер мүлкінің бір түрі болып табылады және әдетте "tesserae gentilitatis" немесе әулеттік белгілер деп сипатталады. Геральдикалық белгілер материалдық емес және бөлінбейтін мұралық мүлік болып саналады, оларды иеліктен шығаруға болмайды және қару заңына сәйкес мұраға беріледі. Көбінесе (құжатта қару белгілі бір шектеумен мұраға берілуіне рұқсат етілген өте сирек жағдайлар болды), бұл олардың грант алушының еркек желісіндегі (ер және әйел) ұрпақтарына мұрагерлікке өтуін білдіреді. Бірақ геральдикалық мұрагердің ұлдарына, егер оның ұрпақтары өздерінің еркек желісінде қару тағу құқығына ие болса, төрттен бір бөлік ретінде мұрагерлікке өтуі мүмкін, егер еркек мұрагер болмаса.

Бельгия

Бельгияның қару-жарақ заңнамасы қазір елдің үш геральдикалық органымен реттеледі: Ақсүйектер кеңесі, Геральдика және маталар тану кеңесі, және Фламанд геральдикалық кеңесі.

Канада

Канаданың қару-жарақ заңнамасын қазір Канада Геральдикалық органы реттейді.

Дания

Данияда Дания және шетел мемлекеттік органдарының елтаңбаларын және басқа да айырым белгілерін заңсыз пайдалану қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады (Данияның Қылмыстық кодексінің 132-133-баптары). Ресми емес елтаңбалар қорғалмайды. Елтаңбаның нақты бейнесі авторлық құқықпен қорғалады және елтаңба тауар таңбасы ретінде пайдаланылуы мүмкін, осылайша тауар таңбасы заңдарымен қорғалады. Данияда жеке елтаңбалар үшін ресми геральдикалық орган жоқ. Көптеген муниципалитеттерде қолданылатын белгілер Дания мемлекетінің геральдикалық кеңесшісі (Дания Ұлттық архивінің құрамындағы кеңсе) тарапынан реттеледі. Дания мемлекетінің геральдикалық кеңесшісінде тіркеу – Қылмыстық кодекстің 132-133-баптарына сәйкес Данияның ресми белгілерін қорғаудың алғы шарты болып табылады. Тауар таңбасы заңнамасы бойынша белгіні тауар таңбасы ретінде қорғау үшін тауар таңбасы органдарында тіркеу қажет. Егер белгі Геральдикалық кеңесшіде тіркелсе, тауар таңбасы құқықтары да автоматты түрде алынады. Абсолютизм дәуірінде дворяндық елтаңбалары корольдің геральдисі арқылы берілген, бірақ бұл кеңсе 1849 жылы абсолютизм дәуірі аяқталғанда таратылды. Содан бері Данияда елтаңба алудың жалғыз жолы – оны қабылдау (assumption) арқылы. Дания мемлекеті ешқашан елтаңба беруге ерекше құқық талап етпеген, ал отбасылар мен жеке тұлғалар әрқашан елтаңба қабылдауға еркіндікке ие болған.

Англия мен Уэльс

Англияда қару-жараққа құқықтарды және шежіре таластарын шешудің толық құзыреті Рыцарлық сотқа берілген. Дәстүрлі құқықтың мәні жалпы құқық соттарының үкімдерінде табылғандай, қару-жарақ заңының мәні тек Рыцарлық соттың әдет-ғұрыптары мен тәжірибесінде ғана кездеседі. Дегенмен, мұндай жазбалар өте сирек, себебі сот ешқашан негізделген үкім шығарған емес (1954 жылы Лорд-бас судья бұл ережеден жалғыз рет бас тартып, өзінің дәстүрлі құқық судьясы ретіндегі тәжірибесіне байланысты осыған мүмкіндік берді). Сот процесі азаматтық құқыққа негізделген, бірақ мазмұндық құқық ағылшындық деп танылды және Рыцарлық сотқа ғана тән еді. 1945 жылға дейін қару-жарақтардың бейнелері (басылымдар, қоғамдық суреттер және т.б.) салығы салынып келді, мұндайда Арм Коллегиясы берген қару-жарақтар мен өздігінен қолданылған қару-жарақтар арасында ешқандай айырмашылық жасалған жоқ.

Германия

Германияда елтаңба отбасымен, яғни тегімен байланысты, жеке тұлғамен емес. Елтаңбаға құқық бастапқы иесінен оның заңды, тікелей ұрпақтарына әкелік желі арқылы беріледі. 1918 жылдан бері геральдикалық мәселелер Азаматтық заң бойынша реттеледі. Елтаңбаға құқық қазір Bürgerliches Gesetzbuch § 12-де баяндалған есімге құқыққа ұқсас деп есептеледі; бұл түсіндірме 1992 жылы Германияның Федералдық Әділет соты растады. Осылайша, егер біреудің белгілі бір елтаңбаға құқығы болса, онда бұл құқық соттармен қорғалады. Ресми тіркелген және жарияланған жеке елтаңба есімнің бір бөлігі ретінде қорғалады.

Ирландия

Ирландияда ирланд азаматтарына немесе ирландтық тегін дәлелдей алатындарға қару беру, Ирландияның Бас геральды кеңсесі арқылы рұқсат етілген мәдени дәстүр саналады. Бұл кеңсе 1552 жылы Англия коронасының қол астында Ольстер қарулы королі ретінде құрылған, ал 1937 жылғы Ирландия Конституциясынан кейін Бас геральды кеңсесіне айналдырылды. Бас геральді кеңсеге 1997 жылғы Ұлттық мәдени институттар заңымен заңдық күш берілді. Дегенмен, 1997 жылғы заңның тиімділігіне қатысты күмәндер қалды және жекелеген мемлекеттік өкілдер одан әрі заңнамалық түзетулер енгізу туралы ұсыныстар жасады. Мысалы, 2006 жылдың 8 мамырында сенатор Брендан Райан осы мақсатта Шонád Éireann (Ирландия Сенаты) -нда 2006 жылғы «Генеалогия және геральдика туралы» заң жобасын ұсынды.

Италия

Жалпы алғанда, итальяндық елтаңбаларды жеке емес, отбасылық деп санауға болады. Савой үйінен тыс жерлерде каденцияны көрсетудің ресми жүйесі белгісіз. Италияда 1948 жылы Consulta Araldica таратылғаннан бері отбасылық елтаңбалар мен дворяндық титулдарды ресми түрде реттеу болған жоқ, және бұл орган негізінен атағы жоқ қарулы адамдардың (armigers) геральдикасына емес, әулеттік атақтарды мойындауға бағытталған. 1870 жылға дейінгі онжылдықта елдің бірігуіне дейін отбасылық елтаңбаларды беру және пайдалану итальян мемлекеттерінде еркін жүзеге асырылды, әр аймақ өз заңдарын қолданды, ал басты назар дворяндық титулдары немесе (шамамен 1800 жылға дейін) феодалдық құқықтар болды. Шындығында, дворяндық титул алған граф немесе барон, егер оның отбасы қарулы болмаса, кез келген билікке жүгінбей-ақ өзінің бастапқы елтаңбасын қабылдауы мүмкін еді. Осы себепті, елтаңба беру өте сирек кездесетін жағдай болды. Италиялық елтаңбалардың толық тізімі жоқ, бірақ белгілі бір авторлар, ең бастысы Джанбатиста Кроллаланза, шамамен толыққанды көрінетін сілтемелерді жинақтады. Республика құрылғанға дейін (1946) және оның екі жылдан кейін қабылданған конституциясына дейін Италиядағы көптеген елтаңбалар дворяндық отбасыларға тиесілі болды, титулы бар немесе жоқ екеніне қарамастан, бірақ бірқатар елтаңбалар бір ғасыр немесе одан да көп уақыт бойы қолданған қалалықтармен (burghers) байланысты болды. Consulta Araldica жоспарлаған Blasonario елтаңбалардың ресми тізімі (яғни қару-жарақ қоймасы) болуы керек еді, бірақ 1946 жылы монархия жойылған кезде ол әлі дамудың бастапқы сатысында болды. 1967 жылы Конституциялық сот дворяндық және геральдикалық мәселелердің «заң шеңберінен тыс» екенін мәлімдеді. Италияның 1984 жылы Ватиканмен жасасқан конкордаты, Латеран келісімдерін қайта қарастырып, Италияның Папаның титулдарын мойындауы туралы бапты жойды.

Норвегия

Ұлттық және корольдік қару-жарақтар Сыртқы істер министрлігіне қарасты, ал әскери қару-жарақтар Норвегия Қарулы күштерінің әрбір тармағы басшыларының қарауында. Норвегияның Ұлттық мұрағаты – муниципалитеттердің гербтерін патшалық бекітуге қатысты геральдикалық орган. Норвегияның қылмыстық кодексінің 328-бабы мемлекеттік гербтерді қорғайды. Осы бап шетелдік мемлекеттік гербтерді және халықаралық ұйымдардың кейбір ерекше белгілерін рұқсатсыз пайдалануды да тыйымдайды. Жеке гербтерге қатысты ресми орган жоқ және жеке гербтерді құқықтық қорғау мәселесі Норвегия сотына жүгінген емес. Норвегияда орта ғасырлардан бері жеке гербтер, отбасылық гербтер және басқа да жеке гербтер мемлекеттік биліктің ешқандай рұқсаты, араласуы немесе қарсылығызсыз өздігінен қабылданып келген.

Шотландия

Шотландияда түсінілген қару-жарақ заңы екі негізгі бөлімнен тұрады: геральдика ережелері (мысалы, суреттеме жасау) және геральдика заңы. Англиядағы жағдайдан өзгеше, қару-жарақ заңы азаматтық құқықтың бір саласы болып табылады. Елтаңба – белгілі бір ерекшеліктерді ескере отырып, осыған қолданылатын жалпы заңмен реттелетін, мұраға берілетін материалдық емес мүлік. Сондықтан елтаңбаны иелену мүлік құқығы мәселесі болып табылады. Елтаңбаны рұқсатсыз қолдану – Шотландияның жалпы құқығы бойынша сотқа шағымдануға болатын нақты зиян келтіреді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африканың римдік-голландиялық құқығына сәйкес, барлық азаматтар басқалардың құқықтарын бұзбаса, өздері қалаған қаруды алып жүруге және пайдалануға құқылы (мысалы, сол қарудың өзін алып жүру арқылы). Геральдика бюросы гербтерді тіркеу арқылы олардың дұрыс пайдаланылуын қамтамасыз етеді, бірақ гербті тіркеу міндетті емес, ерікті болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында елтаңбаларды қорғау көбінесе қарулы күштердің нақты бір бөлімшелерімен шектеледі, бірақ кейбір ерекшеліктер бар. Джордж Вашингтон жеке хаттарында ұлттық геральдикалық орган құруға қарсылығын білдірген, бірақ өзінің әулеттік елтаңбасын пайдаланған. Жеке елтаңбаларды кез келген адам еркін қабылдай алады, бірақ мұндай елтаңбаларға құқық қандай да бір жолмен қорғалмайды. Елтаңбаны тауар немесе қызмет таңбасы ретінде сәтті қорғауға болады, бірақ көбінесе мұндай қорғау тауарға немесе қызметке байланысты таңба ретінде коммерциялық қолдану үшін сақталады, геральдикалық елтаңба ретінде емес. Мысалы, Остин қаласындағы Техас университеті жоғары білім беру мекемесі ретінде пайдалану үшін өзінің эмблемасын және елтаңбасын тіркеген. Бұған қоса, мұндай қорғау нақты графикалық дизайнды немесе өнер туындысын талап етеді, ал елтаңба – бұл суретшілермен кең түрде интерпретациялануы мүмкін сипаттама. Нақты бір елтаңба сурет, графикалық жұмыс немесе мүсін ретінде авторлық құқықпен қорғалуы мүмкін. Оригинальдылық және көркемдік шығармашылыққа қатысты қалыпты талаптар орындалуы керек; ескерту де, тіркеу де міндетті емес, бірақ ұсынуға болады.

Шотландия: Лорд Лионның соты

Шотландияда Лорд Лион қару-жарақтар королі Лион сотының судьясы болып табылады, және ол барлық геральдикалық мәселелер бойынша құзырға ие. 1592 жылы Шотландия парламенті қару-жарақтарды рұхсатсыз пайдалануды қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялады және Лионға осындай дұрыс емес пайдалануды қудалау міндетін жүктеді, бірақ іс жүзінде қазіргі таңда мұндай шара заңды болмауы мүмкін. Шығармашылық сотынан (Court of Chivalry) өзгеше, Лорд Лион соты әлі де жұмыс істеп тұр және Шотландияның заң жүйесіне толыққанды енген.

Асылдыққа иелік ету белгілері

Англияда қару-жарақ беру гранты алушыны өзінен абыройландырмайды, бірақ оның дәрежесін немесе мәртебесін мойындау және, демек, оны ресми растау болып табылады. Армигер (қару-жарақ тасуға құқығы бар адам) джентльмен мәртебесінде саналады, ал Англиядағы Жоғарғы соттағы көптеген сот істері осы принцип бойынша шешілді. Әрине, ол жоғарырақ дәрежеде де болуы мүмкін, мысалы, эсквайр, рыцарь, пэр немесе принц. Керісінше, Шотландиядағы қару-жарақ көбінесе, дау тудыратын жағдайлар да болатынымен, шотландтық жерлік пэрлік немесе баронияға ұқсас, феодалдық құқық беру құралы ретінде қарастырылады. Сэр Томас Иннес Лерни (1945–1969 жылдары Қару Королі Лорд Лион) кезінде, барлық шотландтық қару-жарақ патенттеріне «грант алушы және оның мұрагерлері барлық ақсүйектер арасында және барлық құрметті орындарда Шотландия ақсүйектері ретінде танылып, есептеліп, қабылданады» деген сөз тіркесі енгізілді. Бұл талаптарды Инес Лернидің өзі және басқа авторлар ынталы түрде қолдады, қазір олар Шотландиядағы қару-жарақ заңын дұрыс бейнелейтін заңгерлер арасында кеңінен қабылдауға ие (мысалы, «Шотландия заңдарының энциклопедиясы» (11-том, 548-бет, 1613-тармақ)), бірақ оған қарсы шығушылар да бар, олардың кейбіреулері қару-жарақ беруді феодалдық барония немесе пэрлікпен бірдей құқықтық жазылымға қоюға дайын емес. 2008 жылы Лорд Лион Иннес Лерни заманынан бері шотландтық қару-жарақ гранттарында кездесетін «ақсүйектік тармақ» алынып тасталды және енді жаңа қару-жарақ гранттарына енгізілмейді. Еуропалық континентте ақсүйектердің және қала тұрғындарының қару-жарағы арасында нақты айырмашылық бар. Көптеген елдерде ғалымдар гербтің ақсүйектердіктің белгісі екеніне келіседі, бірақ (өткен уақытта) жай ғана гербті қабылдау армигерді ақсүйек етпеді. Кейбір елдерде (әсіресе, 1860 жылға дейінгі итальян мемлекеттерінде) геральдика қатаң реттелмеген, ал дворяндық атақтары реттелді. Жалпы алғанда, дворяндардың көпшілігі, атағы болсын болмасын, гербтерге ие, сондықтан геральдика аристократиялық атрибут ретінде кеңінен танылады.

Қаруларды қабылдау

Еуропа құрлығында қару-жарақ қабылдау көбінесе еркін болғанмен, кейбір елдерде қару-жарақ қабылдау немесе өзгерту еркі шектелуі мүмкін. Атап айтқанда, Англия мен Уэльсте Корольдік рұхсатысыз қару-жарақ қабылдау заңсыз деп есептелуіне негіз бар. Бұл пікірді Қару колледжі жақтайды және In re Berens, [1926] Ch. 596, 605–06, және Manchester Corporation v Manchester Palace of Varieties Ltd, [1955] P. 133 (Шығармашылық сотының қазіргі заманғы жалғыз шешімі) сияқты сот істеріндегі кейбір тұжырымдармен қолдалады. Дегенмен, қазіргі заманғы соттарда осы мәселе бойынша тікелей шешім қабылданған жоқ, және жоғарыда айтылғандай, Қаруды өздігінен қабылдаған жағдайда Шығармашылық соты іс тыңдау үшін жиналмайды. Осы мәселені қарастырған, бірақ шешпеген істерге мысалдар: Austen v. Collins, 54 L. T. R. 903 (Ch. 1886); In re Croxon, [1904] Ch. 252. Алайда, қару-жарақ қабылдау әр дәуірде кең таралған, әсіресе Қару колледжі қару-жарақтардың заңсыз қолданылуын анықтау үшін «Визитация» деп аталатын тексерулер жүргізуге рұхсат алуды тоқтатқаннан кейін, соңғысы он жетінші ғасырдың соңында өткен. Қазіргі заманғы құқықтық принциптерді (мысалы, сөз бостандығы) түсіндіру және қолдану да осыған әсер етті, сондай-ақ 1945 жылы гербтерге салынатын жылдық салық алынып тасталды. Burke's General Armory (соңғы басылымы 1884 жыл) 60 000 отбасыға тиесілі қару-жарақтарды қамтиды деп мәлімделеді. Бірақ 1798 жылы 9 458 қарулы отбасы болған және 19 ғасырда барлығы 8 320 қару-жарақ берілген деп есептелді, бұл шамамен 40 000 қару-жарақ қабылданғанын көрсетеді, әрине бұл өте жуан есептеу.