Кіріспе

Геральдика – гербтер (армория деп аталады) дизайны, көрсетілімі және зерттелуімен, сондай-ақ вексиллогия сияқты байланысты пәндермен, рәсімдер, дәрежелер және шежіре зерттеуімен айналысатын ғылым. Герральдиканың ең танымал саласы – армория, ол геральдикалық жетістіктің дизайны мен берілуіне қатысты. Жетістік немесе гербтер әдетте қалқан, мисо және құйрықтан, сондай-ақ қолдаушылар, белгілер, геральдикалық тулар мен ұрандар сияқты қосымша элементтерден тұрады. Жеке тұлғаларды және топтарды тану үшін түрлі символдарды қолдану ежелгі заманға дейін барып жетеді, бірақ олардың пішіні мен қолданылуы әртүрлі болды, себебі геральдиканың ерекшелігін құрайтын тұрақты, мұраға берілетін дизайн тұжырымы жоғары орта ғасырларда ғана қалыптасты. Кейбір пікірлерге сәйкес, сол кездегі қару-жарақтағы бетке арналған қорғағыштардың болуы үлкен армияларда командирлерді тануды қиындатқан, соның салдарынан геральдика символдық тіл ретінде дамуға ұшыраған, бірақ бұл тұжырымға көптеген дәлелдер жоқ. Геральдикалық дизайнның эстетикалық сұлулығы мен әсемдігі оған он жетінші ғасырда жауынгерлік қару-жарақтан бас тарту кезінде де сақталуға мүмкіндік берді. Геральдика «тарихтың қызметшісі», «тарихтың стенограммасы» және «тарих бағындағы гүлдік шекара» деп поэтикалық түрде сипатталған. Қазіргі заманда жеке тұлғалар, мемлекеттік және жеке ұйымдар, корпорациялар, қалалар, аймақтар және басқа да ұйымдар геральдика мен оның қағидаларын өздерінің тарихын, жетістіктерін және болашаққа қойған мақсаттарын бейнелеу үшін пайдаланады.

Алдын ала өнімдер

Әр түрлі символдар мыңдаған жылдар бойы жеке адамдарды немесе топтарды бейнелеу үшін қолданылып келеді. Ежелгі Мысыр өнеріндегі ерекше тұлғалар мен аймақтардың алғашқы бейнелері әртүрлі құдайлардың суреттері немесе рәміздерімен безендірілген тулардың қолданылуын көрсетеді, ал патшалардың есімдері «серек» деп аталатын эмблемаларда кездеседі – бұл патша сарайын бейнелейтін және әдетте патшаны жердегі Хорус құдайының бейнесімен көрсететін эмблема, оның ішінде патша құдайдың жердегі бейнесі саналған. Осыған ұқсас эмблемалар мен белгілер ежелгі Месопотамия өнерінде де табылады, сондай-ақ гриф сияқты геральдикалық жануарлардың алға басушылары да кездеседі. Грек және латын авторлары әртүрлі батырлардың қалқандарын және нышандарын жиі сипаттаған, ал Рим әскерінің бөлімдері кейде қалқандарындағы ерекше белгілер арқылы танылған. Кем дегенде бір тарихи еуропалық зат – Небра аспан дискісі де геральдикалық алғышарт ретінде қарастырылады. 19 ғасырға дейін геральдика жазушылары осыған ұқсас мысалдарды, сондай-ақ «Иудеяның арыстаны» немесе «Цезарьдің бүркіті» сияқты метафоралық символдарды геральдиканың көнелігінің дәлелі ретінде келтіретін, және ежелгі тарихтың ұлы тұлғалары өздерінің асыл тегі мен статусын көрсететін қару-жарақтарды тағуға құқылы болған деген қорытынды жасады. 1486 жылы құрастырылған «Сент-Олбанс кітабында» Мәсіхтің өзінің «көк киім киген джентльмен» болғаны айтылады. Бұл талаптар қазір ортағасырлық геральдистердің қиялы деп есептеледі, өйткені осы ерте кезеңде геральдикаға ұқсас ерекше символикалық тілдің ешқандай дәлелі жоқ; сондай-ақ, ежелгі заманда сипатталған көптеген қалқандар ортағасырлық геральдикаға ұқсамайды; және ешқандай дәлел жоқ, егер белгілі бір символдар немесе суреттер бір ұрпақтан екінші ұрпаққа беріліп, белгілі бір тұлғаны немесе текті білдірген. Ортағасырлық геральдистер сонымен қатар тарих пен әдебиеттен әртүрлі рыцарьлар мен лордтар үшін қару-жарақ ойлап тапты. Ерекше мысалдарға Фарамондқа жатқызылған бақалар, Эдуард Исповедниктің кресті және шағын құстары, сондай-ақ Тоғыз батыр мен Дөңгелек үстелдің рыцарьларына жатқызылған әртүрлі қарулар жатады. Бұл да геральдиканың көнелігін дәлелдеудің орнына, фантастикалық ойлар ретінде қарастырылады.

Қазіргі заманғы геральдиканың пайда болуы

Қазіргі заманғы геральдика тілінің дамуын бір ғана адамға, уақытқа немесе орынға жатқызуға болмайды. XI ғасырда қазіргі геральдикалық деп саналатын кейбір суреттер болғанымен, XII ғасырдың басына дейінгі қалқандардың көптеген бейнелеулері мен сипаттамалары олардың геральдикалық екенін көрсететін ешқандай дәлел бермейді. Мысалы, 1066 жылғы Норман Англияны басып алуын бейнелейтін және шамамен 1077 жылы Баеу соборы қайта салынғанда тапсырылған Баеу тізімі, Баеу епископы Одо және I Уильямның жартылай бауыры жасаған, әртүрлі пішіндердегі және суреттері бар көптеген қалқандарды көрсетеді, олардың көпшілігі қарапайым, ал қалғандары айдаһарлармен, кресттермен немесе басқа геральдикалық бейнелермен безендірілген. Бірақ ешбір адам бірдей қарумен екі рет бейнеленбеген, сондай-ақ бейнеленген адамдардың ешқайсысының ұрпақтары тақтадағыдай суреттерді тасымалдағаны белгілі емес. Сол сияқты, XII ғасырдың басында Византия императоры I Алексийдің сарайындағы француз рыцарларының жылтыратылған металлдан жасалған қалқандары геральдикалық суреттерден мүлдем бос болған. 1109 жылғы испан қолжазбасында қарапайым және безендірілген қалқандар сипатталған, олардың ешқайсысы геральдикалық емес. Сент-Денис аббаттығында 1147 жылы Екінші крест жорығына аттанған рыцарьларды еске алу үшін терезе болған, ол оқиғадан кейін көп ұзамай жасалған болуы мүмкін; бірақ Монфоконның терезе бұзылғанға дейін салған суретінде ешбір қалқанда геральдикалық суреттер жоқ. Англияда Норман басып алуынан бастап ресми құжаттарға мөр басылуы керек болды. XII ғасырдан бастап мөрлер ерекше геральдикалық сипатқа ие болды; 1135 және 1155 жылдар аралығындағы мөрлердің көптеген мысалдары Англияда, Францияда, Германияда, Испанияда және Италияда геральдикалық элементтердің қабылдануын көрсетеді. Ерте гербтік мөрдің көрнекті мысалы – Фландрия графы I Филипп 1164 жылы берген жарлыққа қосылған мөр. XI ғасырдың соңы мен XII ғасырдың басындағы мөрлерде геральдикалық символизмнің ешқандай белгісі жоқ, бірақ XII ғасырдың соңына қарай мөрлердің барлығы геральдикалық сипатқа ие. Қару-жарақтардың ең ерте мысалының бірін 1151 жылы қайтыс болған Анжу графы Джеффри Плантагенеттің қабірінде көруге болады. 1155-1160 жылдар аралығында Джеффридің жесірі тапсырыс берген эмальда ол алты алтын арыстанмен безендірілген көгілдір қалқанды ұстап тұрған. Бұл суретте тек төрт арыстан көрінеді, себебі қалқан профильде көрсетілген, бірақ олардың орналасуына қарағанда, алты арыстан болған; Джеффридің немересі Уильям Лонгспейдің қабірінде ол бірдей қалқанды ұстаған, бірақ онда алты арыстанның барлығы көрінеді. Ол тағы бір арыстанмен безендірілген көк шлем киген, ал оның плащының ішкі жағы вирмен төселген. Орта ғасырлық жылнамада 1128 жылы Генрих I оны рыцарь еткен кезде Джеффриге осы сипаттағы қалқан сыйланғаны айтылады; бірақ бұл мәлімет шамамен 1175 жылға дейін жатса керек. Ерте геральдикалық жазушылар Англияның арыстанын Жеңімпаз Уильямға жатқызған, бірақ арыстардың ағылшын тәжімен байланысы туралы ең ерте мәлімет – 1189 жылы қайтыс болған әкесі II Генрихтің өмірінде болашақ король Джон қолданған екі арыстаннан тұратын мөр. Генрих Джеффри Плантагенеттің ұлы болғандықтан, Генрихтің немесе оның ұлдарының арыстарды геральдикалық эмблема ретінде қабылдауы Джеффридің қалқанынан шабыттанғаны мүмкін. Джонның ағасы, әкесінің орнына отырған Ричард Арыстанжүрек, үш арыстаннан тұратын қаруды бірінші болып тасыған деп есептеледі, ол әлі де Англияның қаруы, ал бұрын екі арыстанды қолданған, бұл қарулар да оның әкесіне тиесілі болуы мүмкін. Ричард сонымен қатар арыстанның тұрған бейнесінен тұратын ағылшынның еңбегін жасаған деп есептеледі. Геральдиканың пайда болуы кейде 1096 жылдан 1487 жылға дейін христиан әскерлері Иерусалимді және басқа да бұрынғы Византия аумақтарын қайтару мақсатымен жүргізген крест жорықтарымен байланыстырылады. Геральдикалық өнер крест жорықтары барысында пайда болғанына ешқандай дәлел жоқ болса да, Еуропаның түкпір-түкпірінен біріккен мақсат үшін ірі әскерлерді жинап, қару-жарақтарды қабылдауды қолдауға шақырғандығы туралы күмән туғызуға ешқандай себеп жоқ, сондай-ақ ол қару-жарақтардың принциптерін Еуропаға таратуға көмектескен болуы мүмкін. Крестоносцылардың өнімдері ретінде геральдиканың кем дегенде екі ерекшелігі жалпыға бірдей қабылданады: жауынгерлік киім, киген адамды күннің ыстығынан қорғау үшін киетін сыртқы киім, көбінесе рыцарьдың қалқанындағыдай суреттермен безендірілген. «Қару-жарақ» деген сөз осы киімнен шыққан. Сонымен қатар, шлемнен төгіліп, қалқанды шеңберлейтін лабрекин немесе мантинг, крест жорықтары кезінде шлемнің және мойынның артқы жағын жабу үшін пайда болған, жауынгерлік киім сияқты бірдей қызмет атқарған. Бүгінгі таңда толқындар түрінде бейнеленген оның тілімделген немесе тісті жиегі, далада киюден немесе шабуылшының қаруын тоқтату және оның қаруын ұстау үшін пайда болған деп есептеледі.

Херальдтар және геральдикалық органдар

Еуропадағы гербтердің таралуы жаңа кәсіпке жол ашты: бастапқыда ақсүйектердің хабаршысы болған херальд, әртүрлі шынжырлы сарындар мен иелердің тегін, гербтік белгілерін білу және қару-жарақтардың дизайны мен сипаттамасын (блайзонинг) жасау ережелерін, сондай-ақ олардың иелерінің дәрежесін анықтау жауапкершілігін өз мойнына алды. Он үшінші ғасырдың соңында монархтардың қызметіндегі кейбір херальдтарға «Херальдтар патшасы» деген атақ берілді, ол кейін «Қарулар патшасы» атағына айналды. Ағылшын геральдикасындағы ең танымал герб дауы – Скроп пен Гровенордың (1390) арасындағы дау, онда екі адам көк түсті, алтын жолақты гербті пайдалану құқығын талап еткен. Гербтердің үнемі көбеюі және бірдей гербті пайдаланудан туындаған даулардың көбеюі Генрих V-ті 1419 жылы Аженкур шайқасында қару ұстамағандардың барлығына герб қабылдауға тыйым салатын жарлық шығаруға мәжбүр етті, бұл мұрагерлік немесе тәждің рұқсаты арқылы ғана мүмкін болды. Англия королі Генрих VIII билікке келгеннен бастап, ағылшын Қарулар патшаларына елді аралап, заңды түрде тіркелген гербтерді жазуды, ал рұқсатсыз гербтерді пайдаланғандардан оларға рұқсат алуды немесе пайдалануын тоқтатуды бұйырды. Рұқсатсыз қолданылған гербтер алынып, жойылды. Мұндай алғашқы сапар 1530 жылы басталды, ал соңғысы 1700 жылы аяқталды, бірақ 1689 жылы III Уильям таққа отырғаннан кейін сапарларды жүргізу үшін жаңа тапсырыстар берілген жоқ. Шотландиялық херальдтардың сапарға шыққандығына көптеген дәлелдер жоқ. 1484 жылы Ричард III билік құрған кезде, тәждің қызметіндегі әртүрлі херальдтар Англияның Қарулар колледжіне біріктірілді, осы колледж арқылы барлық жаңа гербтер берілетін болды. Колледж қазіргі уақытта үш Қарулар патшасынан, алты херальдтан және төрт Pursuivant (қарудың кіші офицерлерінен) тұрады, барлығы Earl Marshal билігінде; бірақ колледж берген барлық гербтер тәждің билігімен беріледі. Шотландияда Лорд Лион сотының Қарулар патшасы геральдиканы бақылайды және Шотландияның сот жүйесінің ресми бөлігі болып табылатын сот отырыстарын өткізеді. Ұқсас органдар басқа монархияларда және Ұлттар Достастығының бірнеше мүшелерінде герб беруді реттейді, бірақ көптеген елдерде геральдикалық билік жоқ және ешкімге басқа біреудің гербін бұзбаған жағдайда, кез келген гербті қабылдауға тыйым салатын заң жоқ. Геральдикалық белгілер діни және жерлеу өнері сияқты әртүрлі контексттерде, сондай-ақ тас өңдеу, оюлы ағаш, эмаль, боялған шыны және кестелеу сияқты әртүрлі материалдарды қолдану арқылы бейнеленген. Оқ атыс қаруларының пайда болуымен XVI және XVII ғасырларда атты әскердің маңызы азайды, ал турнирлер тарихқа кетті, геральдиканың әскери сипаты сәндік өнер ретінде қолданыла бастады. Нақты қалқандардың шектеулерінен және шайқаста оңай ажыратуға болатын гербтердің қажеттілігінен босатылған геральдикалық суретшілер 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында реалистік пейзаждарды қосатын «пейзаж геральдикасын» дамытқан, одан әрі күрделі гербтер жасады. Бұл стиль 19-шы ғасырдың ортасында сәннен шықты, осы кезде герб тарихына жаңа қызығушылық туындап, ертерек дизайнды қайта қарауға және өнердің ортағасырлық бастауларын жаңаша бағалауға мүмкіндік берді. Атап айтқанда, 19-шы және 20-шы ғасырларда патриоттық мерекелерде және ұлтшылдық насихаттарда геральдикалық бейнелер жиі қолданылды. 19-шы ғасырдың соңынан бері геральдика жаңа және ерекше дизайн жасау үшін әртүрлі бөлу сызықтарын және сирек қолданылатын элементтерді пайдалануға баса назар аударуда.

Жетістіктің элементтері

Геральдикалық жетістік – қару қалқаны, герб немесе жай ғана пальто, және оның барлық қосымша элементтерінен, мысалы, қақпақ, қолдаушылар және басқа геральдикалық әшекейлерден тұрады. "Герб" термині техникалық тұрғыдан қару қалқанының өзіне қатысты, бірақ бұл тіркес көбінесе бүкіл жетістікті білдіреді. Гербтің ең маңызды элементі – қалқан; көптеген ежелгі гербтер басқа ештеңеден тұрмайды, бірақ гербсіз жетістік немесе гербтер болмайды. Ерте заманнан бері қару-жарақ суреттері қалқанның үстіне орнатылған қақпақтармен әшекейленген. Олар өз кезегінде желкен пішіндес немесе мүсіндік қақпақтармен безендірілді, көбінесе қару қалқанының элементтерін қамтиды, сондай-ақ гүлшоғыры немесе денесі, немесе кейде таж, одан ламбрекин немесе мантолинг төгілді. Қазіргі заманғы геральдика осы элементтерге көбінесе қалқанның астындағы лентада көрсетілген ұранды қосады. Қақпақ құқықпен беріледі және қару-жарақ берудің бір бөлігі болып табылмайды; оны қару-жарақ алуға құқығы бар кез келген адам, мантолингпен және армейгер қалаған ұранмен бірге, биліксіз қабылдауы мүмкін. Дегенмен, қақпақ, сондай-ақ оның пайда болған торсыны немесе тажы тиісті геральдикалық органмен берілуі немесе расталуы керек. Қалқанның пішіні, көптеген басқа мәліметтер сияқты, әдетте геральдикалық суретшінің қалауы бойынша қалдырылады. Бұл ережеден ерекшеліктер бар, онда гербтің пішіні гербте көрсетілген; мысалы, Нунавут гербі және әртүрлі пішіндер геральдикалық дизайнның әртүрлі кезеңдерінде және Еуропаның әртүрлі бөліктерінде басым болды. Бір ғана пішін белгілі бір мақсат үшін сақталады: лозанж, алмаз пішіндес герб, дәстүрлі түрде әйелдердің қаруын көрсету үшін пайдаланылды, өйткені қалқандар, соғыс құралдары ретінде, осы мақсат үшін жарамсыз болды. Бұл айырмашылық әрқашан қатаң сақталмаған, әдетте бүкіл халықты білдіретін қарулары бар егемендер үшін жалпы ерекшелік жасалды. Кейде лозанждың орнына овалды қалқан немесе картуш қолданылған; бұл пішін француз, испан және итальян геральдикасында дін қызметкерлерінің қаруларында кеңінен қолданылған, бірақ ешқашан олардың пайдалануына арналмаған. Эскучонның бүкіл бетін өріс дейді, ол жай болуы мүмкін, бір ғана түстен тұрады немесе әртүрлі бөлік сызықтарымен әртүрлі түстердің бірнеше бөліктеріне бөлінеді; ал өрістің кез келген бөлігі семе немесе ұсақ белгілермен ұнтақталуы мүмкін. Қалқанның шеттері мен іргелес бөліктері әртүрлі геральдикалық белгілердің орналасуын анықтау үшін қолданылады; жоғарғы шет және қалқанның тиісті жоғарғы үштен бірі бас деп аталады; төменгі бөлігі негіз болып табылады. Қалқанның екі жағы декстер және зұлым флангтар деп аталады, дегенмен бұл терминдер қалқанның артында тұрған қалқаншының көзқарасына негізделген; бақылаушыға және барлық геральдикалық суреттерде декстер сол жақта, ал зұлым оң жақта. Әр түрлі белгілерді орналастыру бірнеше нақты нүктелерге де қатысты болуы мүмкін, кейбір билік өкілдерінің айтуынша тоғыз, ал басқалары бойынша он бір. Үш маңыздысы – қалқанның ортасында орналасқан қақ нүктесі, қалқанның ең кең бөлігінде орналасқан құрмет нүктесі; және қалқанның ең тар бөлігінде орналасқан орталық нүкте. Металдар – алтын және күміс, ал іс жүзінде олар әдетте сары және ақ болып бейнеленеді. Бес түс жалпыға бірдей танылады: қызыл немесе қызыл; қара немесе қара; көк немесе көк; жасыл немесе жасыл; және күлгін немесе күлгін; және көптеген геральдикалық билік органдары сонымен қатар екі қосымша түстерді мойындайды, олар сангвиновый немесе муррей, қызыл және күлгін түстердің арасындағы қара қызыл немесе шөптесін түстер, және тенне, апельсин немесе қара сарыдан қоңыр түске дейін. Соңғы екеуі өте сирек кездеседі және оларды кейбір арсыз әрекеттерді бейнелеу үшін қолданған деген сенімнен бастап, көбінесе дақ деп аталады, бірақ шын мәнінде бұл пайдаланудың қиялданған геральдикалық жазушылардан тыс жерде болғанына ешқандай дәлел жоқ. Мүмкін, шынайы геральдикада тап деген нәрсе жоқ екенін түсіну, сондай-ақ жаңа және бірегей дизайн жасау құштарлығы, осы түстерді жалпы мақсаттарда қолдану жиырмасыншы және жиырма бірінші ғасырларда қабылданды. Мысалы, 2012 жылдың 25 қазанында берілген Lewes Old Grammar School гербі: "Мюррей сегіз крест орлинде аргент арсланды айқастыра отырып, алдыңғы аяқтарында кітапты ұстап, көк түске бай..."

Өрістің өзгеруі

Қалқанның өрісі, немесе сирек жағдайда белгі немесе қырқа, кейде түстердің өрнегінен немесе өзгерісінен құралады. Мысалы, көлденең (бар тәрізді) жолақтардың өрнегі барри деп аталады, ал тік (пале тәрізді) жолақтардың өрнегі пали деп аталады. Диагональды жолақтардың өрнегі жолақтардың бағытына қарай иілген немесе солтүстік-батыс иілген деп аталуы мүмкін. Басқа өзгерістерге шеврон, гирон және шахматтағыдай өрнектер жатады. Толқын тәрізді жолақтар ұнди деп аталады. Одан әрі өзгерту үшін, бұл өрнектер барри-иілген, пали-иілген, ромб тәрізді және спираль тәрізді өрнектерді жасау үшін кейде біріктіріледі. Семе, немесе қайталама белгілердің өрнегі де өрістің өзгерісі саналады. Түс ережесі барлық семеге және өрістің барлық өзгерістеріне қолданылады.

Даланың бөліністері

Геральдикадағы қалқанның өрісі, геральдикалық элементтер сияқты, бірнеше түске бөлінуі мүмкін. Көптеген елтаңбалар қалқанды екі кереғар түске бөлуден ғана тұрады. Бұл – қалқанның бөлінісі саналады, сондықтан түс ережесін сақтамауға болады. Мысалы, көк және қызыл түске бөлінген қалқан толықтай қабылданады. Бөлу сызығы тік немесе әртүрлі болуы мүмкін. Бөлу сызықтарының түрлері толқынды, тірелген, тік тісті, бұйралы, бұлтты немесе сан алуан басқа формаларға ие болуы мүмкін; Сызық (геральдика) бөліміне қараңыз.

Кәдімгілер

Геральдиканың алғашқы кезеңдерінде қалқандарға өте қарапайым, айқын тік сызықты пішіндер салынған. Бұл пішіндерді алыстан оңай тануға және есте сақтауға болатын. Сондықтан олар геральдиканың басты мақсатына – идентификацияға қызмет еткен. Қалқандар күрделенген сайын, бұл айқын пішіндер бөлек классқа, "қадірлі қарапайымдар" деп аталып, жатты. Олар зарядтар ретінде қолданылады және әрқашан геральдикалық сипаттамада бірінші болып жазылады. Басқаша көрсетілмесе, олар қалқан алаңының жиектеріне дейін созылады. Қарапайымдарды нақты анықтау қиын болғанымен, олар әдетте крест, фесс, пале, бэнд, шеврон, сальтер және палл деп сипатталады. Қарапайым зарядтарға бағынышты геометриялық пішіндерден тұратын, "кіші қарапайымдар" деп аталатын жекелеген зарядтар класы бар. Фрайардың сөзінше, олар геральдикалық сипаттамадағы орналасуымен ерекшеленеді. Кіші қарапайымдарға инескутчеон, орле, трессур, қос трессур, бордьюр, шеф, кантон, лейбл және фланш кіреді. Қарапайымдар параллель қатарлармен көрсетілуі мүмкін, мұндай жағдайда ағылшын тіліндегі геральдикалық сипаттамалар оларға паллеттер, барлар, бэндлеттер және шевронэлдер сияқты басқаша атаулар береді. Француз геральдикасында осы кішірейтілген түрлер мен қарапайымдар арасында ешқандай айырмашылық жасалмайды. Басқаша көрсетілмесе, қарапайымдар түзу сызықтармен салынады, бірақ олардың әрқайсысы иіліп, тік тісті, толқынды, тірелген немесе басқаша өзгертілген сызықтармен бейнеленуі мүмкін.

Ақылы төлемдер

Шарж – геральдикалық қалқанға немесе гербтік композицияның кез келген басқа нысанына орналастырылған кез келген зат немесе бейне. Табиғатта немесе техникада кездесетін кез келген нысан қару-жарақ ісінде геральдикалық шарж ретінде бейнеленуі мүмкін. Шарждар жануарлар, заттар немесе геометриялық пішіндер болуы мүмкін. Басты элементтерден басқа, ең көп қолданылатындары – түрлері көптеген крест, сондай-ақ арыстан мен бүркіт. Басқа да көп кездесетін жануарлар – аюлар, бұғылар, қабан шошқалары, көгершіндер, қасқырлар және балықтар. Аждаһалар, жартастар, бір мүйізді аттар, гриффиндер және басқа да мифологиялық жандар шарж ретінде де, қолдаушы ретінде де кездеседі. Жануарлар әртүрлі стереотиптік позалармен немесе күйлермен бейнеленеді. Төрт аяқты жануарларды көбінесе тік тұрып (сол артқы аяғында) кездестіруге болады. Тағы бір жиі кездесетін поза – Англияның елтаңбасындағы арыстандар сияқты, жүріп бара жатқан (passant) поза. Бүркіттер көбінесе қанаттарын жайып немесе кең жайып (displayed) көрсетіледі. Біріккен қанат жұбы – vol деп аталады. Ағылшын геральдикасында отбасының кіші буындарын ерекшелеу үшін қалқанға жарты ай, мулет, мартлет, аннулет, флер-де-лис және раушан гүлі қосылуы мүмкін. Бұл каденциялық белгілер әдетте қалыпты шарждардан кішірек болады, бірақ қалқанда мұндай шарж болғандықтан ол міндетті түрде кіші буынға тиесілі дегенді білдірмейді. Бұл шарждардың барлығы негізгі, ерекшеленбеген елтаңбаларда жиі кездеседі.

Маршаллдық

Екі немесе одан көп гербті біріктіру – оларды бір қалқанға біріктіру, мұрагерлікті, мүлікке талап етуді немесе лауазымды білдіру. Мұны бірнеше тәсілмен жасауға болады, олардың ең қарапайымы – бөлу (импальмент): қалқанды тік бойынан екіге бөліп, әр жартысына бір гербті орналастыру. Бөлу (импальмент) бұрынғы жартылай біріктіруді (димидиация) ығыстырды – бір гербтің оң жағын екінші гербтің сол жағымен біріктіру – себебі жартылай біріктіру, мысалы, бұрыш пен шеврон арасында дұрыс түсініксіздік тудыруы мүмкін. "Dexter" (латынше dextra, "оң") – гербті ұстаушының оң жағынан қарағандағы жақ, ал "sinister" (латынше sinistra, "сол") – гербті ұстаушының сол жағынан қарағандағы жақ. Оң жақ ең жоғары құрметтің жағы деп есептеледі (сонымен қатар "оң" және "сол" терминдеріне де қараңыз). Тағы бір әмбебап тәсіл – төрт бөлу (квартеринг), яғни қалқанды тік және көлденең сызықтармен бөлу. Бұл тәжірибе 13-ғасырдан кейін Испанияда (Кастилия және Леон) пайда болды. Аты айтқандай, әдеттегі бөліністер саны төрт, бірақ бұл принцип "бөліктердің" өте көп санына дейін кеңейтілді. Бөліктер гербтің оң жоғарғы бұрышынан (қалқанның артында тұрған адамның оң иығына ең жақын бұрыштан) нөмірленеді, содан кейін жоғарғы қатар бойымен, одан кейін келесі қатар бойымен және т.б. Егер үш герб төрт бөлікке бөлінсе, бірінші герб төртінші бөлікте қайталанады; егер екі герб төрт бөлікке бөлінсе, екінші герб үшінші бөлікте қайталанады. Жеке гербтің бөліктері әдетте, гербтің иесі мұра еткен ата-бабаларын көрсетеді, әдетте шежіре тізімімен салыстырғандағы ретте – әкесінің әкесінің әкесі (қажетті ұрпақтар санына дейін) сол жақта, ал анасының анасының анасы оң жақта орналасады. Кейбір әулеттер жүздеген бөліктерді жинақтаған, бірақ мұндай сан көбінесе тек құжаттамалық мақсатта ғана көрсетіледі. Шотландия және испандық дәстүрлер төрт бөліктен астамға рұқсат беруге қарсы тұрады, қажет болған жағдайда бір немесе бірнеше "басты бөліктерді" кіші бөліктерге бөлуге дайын. Гербтерді біріктірудің үшінші кең таралған тәсілі – кішкентай қалқанды (inescutcheon) басты қалқанның алдына орналастыру. Ұлыбританияда бұл көбінесе "құрмет гербі" болып табылады, бұл үйленген жұбайлардың гербінде әйелдің геральдикалық мұрагер екенін көрсетеді (яғни, ол ағалары болмағандықтан герб мұраға алады). Континенттік Еуропада кішкентай қалқан (кейде "жүрек қалқаны" деп аталады) әдетте монархтың немесе ақсүйектің ата-бабаларының гербін көрсетеді, ал оның иеліктері басты қалқанның бөліктерімен бейнеленеді. Немец геральдикасында біріктірілген гербтердегі тірі нысандар әдетте композицияның ортасына қарап тұрады.

Басты және жеңіс белгісі

Ағылшын тілінде "crest" сөзі көбінесе (бірақ қате) геральдикалық қару-жарақтардың толық жиынтығын білдіру үшін қолданылады. Герб терминінің техникалық мағынасы толық жиынтықтың бір ғана бөлігін көрсетеді. Герб, ең маңызды бөлігі – қалқанның үстіне қойылған қақпаққа орналасады. Қазіргі заманғы герб, атты әскерлердің қақпақтарына қойылған үш өлшемді бейненің дамуынан пайда болды, оның мақсаты оларды тану болған. Көптеген геральдикалық дәстүрлерде әйелдер герб таңбасын көрсетпейді, бірақ бұл дәстүр кейбір геральдикалық юрисдикцияларда жеңілдетілуде. Мысалы, Эдинбургтағы Сент-Джайлс шіркеуіндегі Тистл капелласындағы леди Марион Фрейзердің стендік тақтасында оның гербы ромб тәрізді қалқанда, бірақ қақпақ, герб және ұранмен бірге бейнеленген. Герб әдетте бұралған матадан жасалған гүлдестеде немесе кейде тәж ішінде орналасады. Герб тәждері, әдетте, дәрежелік тәждерге қарағанда қарапайым, бірақ бірнеше арнайы түрлері бар; мысалы, Канадада Біріккен Империяның адалдарының ұрпақтары адал әскери тәжді (адал полк мүшелерінің ұрпақтары үшін) немесе адал азаматтық тәжді (басқалары үшін) пайдалануға құқылы. Қақпақ пен герб көрсетілген кезде, олар көбінесе мантингпен бірге келеді. Бұл бастапқыда күннен қалпақты қорғау үшін арқасына кигізілетін мата болған. Бүгінде ол қақпақтан төгілген стильді плащ түрінде болады. Типик британдық геральдикасында мантингтің сыртқы жағы қалқандағы басты түспен, ал ішкі жағы басты металлмен жасалады, бірақ Ұлыбританиядағы пэрлер стандартты түстерді (Gules doubled Argent – Қызыл/Ақ) дәрежесіне немесе қаруларының түстеріне қарамастан пайдаланады. Мантинг кейде шайқаста зақымдалғандай сыпырылған жиекпен бейнеленеді, бірақ көпшілігінің жиектері эмблема жасаушының қалауынша әсемделеді. Діни қызметкерлер көбінесе өздерінің геральдикалық бейнелерінде қақпақ немесе герб көрсетуден бас тартады. Діни қызметкерлер тиісті бас киім киюге құқылы. Бұл көбінесе дәрежесін білдіретін түстер мен шашақтары бар галеро деп аталатын кішкентай тәжді, кең жиекті бас киім түрінде болады; немесе 2005 жылы Папа Бенедикт XVI-ның тағына отыруына дейін Папаның гербтерінде тиара деп аталатын күрделі үштік тәж болған. Бенедикт дәстүрді бұзып, өз гербінде митраны қолданды. Православ және Пресвитериан дінбасылары кейде өздерінің қалқандарын белгілеу үшін басқа бас киім түрлерін қолданады. Англикан дәстүрінде діни қызметкерлер өз ұрпақтарына гербтерді беруге құқылы, бірақ оларды өздерінің қалқандарында сирек көрсетеді.

Девиздері

Арммориалдық ұран – елтаңба иесінің немесе корпорацияның мақсатын немесе ниетін сипаттауға арналған сөз тіркесі немесе сөздер жиынтығы. Бұл, мысалы, Томас Невилдің "Ne vile velis" ұранындағыдай, фамилиямен байланысты ойынға негіңделуі мүмкін. Ұрандар әдетте еркімен өзгертіледі және елтаңбаның ажырамас бөлігі болып табылмайды. Ұрандарды әдетте қалқанның астындағы таспада кездестіруге болады. Шотландия геральдикасында ұран елтаңбаның бір бөлігі ретінде ресімделген болса, ол әдетте елтаңбаның үстіндегі белгіде көрсетіледі және оны қалауынша өзгертуге болмайды. Ұран кез келген тілде болуы мүмкін.

Қолдаушылар және басқа да белгілер

Қолдаушылар – адам немесе жануарлар, немесе өте сирек кездесетін жансыз нысаналар, әдетте гербтің екі жағына орналастырылып, оны қолдап тұрғандай болады. Көптеген дәстүрлерде, олардың қолданылуына қатысты белгілі бір әлеуметтік топтар үшін қатаң ережелер қабылданған. Еуропалық континентте қолдаушыларды қолдануға қатысты шектеулер көбінесе азырақ болады. Ұлыбританияда тек патшалық теңдестері, бірнеше барон, рыцарлық ордендердің жоғары лауазымды мүшелері және кейбір корпоративтік ұйымдар ғана қолдаушылармен қамтамасыз етіледі. Көбінесе, олардың жергілікті маңызы болуы мүмкін немесе герб иесімен тарихи байланысы болуы мүмкін. Герб иесі барон, мұрагер рыцарь немесе одан жоғары атаққа ие болса, ол қалқанның үстінде өзінің дәрежесіне сәйкес тажын көрсетуге құқылы. Ұлыбританияда бұл қалқан мен қаптың арасында бейнеленеді, бірақ континенттік геральдикада көбінесе қаптың үстінде болады. Гербке қосылатын тағы бір элемент – баронның немесе рыцарлық орденнің белгісі. Бұл әдетте қалқанды айналдыратын жаға немесе осыған ұқсас белдік түрінде бейнеленеді. Егер рыцарь мен оның әйелінің гербтары бір композицияда көрсетілсе, рыцарлық белгілер тек күйеуінің гербін қоршап тұрады, ал әйелінің гербін әдетте көрнекті тепе-теңдік үшін жапырақтардан жасалған әшекейлі гүл шоғы қоршап тұрады.

Айырмалану және каденциділік

Қолыңдар ата-анадан балаға беріліп келетіндіктен және әдетте бір отбасыда бірнеше бала болатындықтан, еңбекқор ағадан еңбекқор ұлға берілген бастапқы қолыңдардан туыстар мен ұрпақтардың қолыңдарын ажырату қажет. Уақыт өте келе бірнеше схемалар қолданылды.

Блезон

"Блезон" деп қару-жарақтың гербін геральдиканың ресми тілінде сипаттауды айтады. Бұл тілдің өзіндік сөздік қоры мен синтаксисі, яғни сөздердің ретін анықтайтын ережелері бар. Күрделі гербті сипаттағанда осы ережелерді түсіну өте маңызды. Бұл сөз орта ағылшын тіліндегі *blasoun* сөзінен, ал ол француз тіліндегі *blason* сөзінен (яғни "қалқан") туындаған. Қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде қолданылатын гербтерді сипаттау жүйесін орта ғасырларда геральдикалық шенеуніктер жасаған. Блезонға гербтің немесе қалқанның ішіндегі қару-жарақтардың сипаттамасы, герб, қолдаушылары (бар болса), ұран және басқа да айырма белгілері кіреді. Жаңа гербтердің физикалық және көркемдік пішініне қатысты, мысалы, түрлер ережесі сияқты күрделі ережелер қолданылады, ал осы ережелерді толыққанды түсіну геральдика өнері үшін аса маңызды. Геральдикалық формалар бастапқыда Еуропа бойынша шамамен бірдей болғанымен, орта ғасырдың соңына қарай бірнеше ұлттық стильдер қалыптасты, ал қазіргі кездегі көркемдік және блезондық стильдер өте қарапайымнан ерекше күрделіге дейін өзгеріп отырады.

Ұлттық стильдер

Геральдиканың пайда болуы Батыс Еуропаның түрлі елдерінде дерлік бір уақытта болды. Алғашқыда геральдикалық стиль елдер арасында өте ұқсас болған. Уақыт өте келе геральдикалық дәстүр төрт негізгі стильге жіктелді: неміс-скандинавиялық, галло-британдық, латын және шығыс. Бұған қоса, 20 ғасырда Оңтүстік Африка және Канада геральдикасы сияқты жаңа ұлттық геральдикалық дәстүрлер пайда болды деп айтуға болады.

Неміс-Скандинавия геральдикасы

Германия, Скандинавия елдері, Эстония, Латвия, Чехия және Солтүстік Швейцарияның елтаңбалары уақыт өте келе өте аз өзгеріске ұшырайды. Бұл дәстүрде ерекшелену белгілері мен геральдикалық түктер сирек кездеседі. Неміс-Скандинавия геральдикасының ең айқын ерекшеліктерінің бірі – гербтің безендірілуі. Көбінесе, бір сурет қалқан мен қанатта қайталанады. Бірнеше қанатты қолдану да жиі кездеседі. Герб британдық геральдикасындағыдай жеке қолданылмайды, бірақ кейде отбасының түрлі тармақтарын ажырату белгісі ретінде қолданылуы мүмкін. Торс қосылуы міндетті емес. Геральдикалық әдеп сақталады: яғни, біріктірілген қалқандағы (немесе бірге көрсетілген екі қалқандағы) элементтер әдетте ортаға қаратылады. Германияда тек бөлінген өрістен тұратын елтаңбалар басқа елдерге қарағанда көбірек кездеседі.

Нидерланд геральдикасы

Орта ғасырларда Төмен елдер геральдиканың ірі орталықтары болды. Ең танымал қару-жарақтардың бірі – 1370 және 1414 жылдар аралығында жазылған Gelre Armorial немесе Wapenboek. Нидерландыдағы гербтер Ұлыбританиядағыдай ресми геральдикалық жүйемен бақыланбады, сонымен қатар оларды тек ақсүйек отбасылары ғана пайдаланбады. Егер ол басқа біреудің гербін иемденбесе, кез келген адам қаласа герб жасап, қолдана алатын болды, және тарихи түрде бұл құқық Римдік Голландия құқығында бекітілген. Осының нәтижесінде көптеген саудагер отбасылары, тіпті олар ақсүйектерге жатпаса да, гербтерге ие болды. Мұндай гербтер кейде қалалық гербтер деп аталады, және Нидерланды республика болған кезеңде (1581–1806) осы типтегі көптеген гербтер қабылданды деп саналады. Бұл геральдикалық дәстүр бұрынғы голланд колонияларына да тарады. Голланд геральдикасы қарапайым және бірқатар сәнді емес стилімен ерекшеленеді, және осы тұрғыдан алғанда, ол басқа геральдикалық дәстүрлерде дамыған күрделі стильдерге қарағанда ортағасырлық бастауларына жақын.

Галло-британ геральдикасы

Каденция белгілерін қолдану бір отбасы ішіндегі қаруды ажырату үшін, ал жартылай далаларды қолдану – Галло-британ геральдикасының ерекше белгілері (Шотландияда каденцияның ең маңызды белгісі – шекара, ал кішкентай бриздер өте ұсақ роль атқарады). Шотландияда екі адамның бірдей қару-жарағы болуына рұқсат етілмейді, сондықтан каденция белгілері міндетті. Геральдикалық түктерді қолдану кең таралған. Француз геральдикасы Наполеон тұсында құрылым ережелерінің қатаң кезеңін бастан өткерді. Ағылшын және шотланд геральдикасы басқа еуропалық елдерге қарағанда қолдаушыларды жиі пайдаланады. Латын қаруларында ағаштар жиі кездеседі. Испанияда жазулары бар шекаралар, соның ішінде жармаланған шекаралар жиі ұшырасады.

Шығыс Еуропа геральдикасы

Шығыс Еуропа геральдикасы Албания, Беларусь, Болгария, Хорватия, Венгрия, Литва, Польша, Румыния, Ресей, Сербия, Словакия және Украинада қалыптасқан дәстүрлерді қамтиды. Шығыс елтаңбалары айқын аумақтық, рулық жүйемен ерекшеленеді – көбінесе, туысқандық байланысына қарамастан, бүкіл ауылдарға немесе әскери топтарға бірдей елтаңба берілген. Польшада 600-ға жуық бір-бірімен туыс емес отбасылардың бірдей Ястржембец елтаңбасын тасығаны белгілі. Туыстық белгілері дерлік таралмаған, ал қалқандар көбінесе өте қарапайым, тек бір белгісі бар. Көптеген геральдикалық қалқандар ежелгі үй таңбаларынан шыққан. Венгрияның барлық жеке қаруларының кем дегенде он бес пайызы Осман империясына қарсы соғыстарын еске түсіретін, кесілген түрік бас суретін бейнелейді.

Квазигеральдикалық эмблемалар

Шынайы геральдика, қазіргі кездегі жалпы түсінік бойынша, ортағасырлық Еуропадан бастау алады. Дегенмен, отбасыларды немесе жеке тұлғаларды бейнелеу үшін символдар мен эмблемаларды пайдаланған тарихи мәдениеттер де болған, және кейбір жағдайларда осы символдар Батыс геральдикасына енгізілген. Мысалы, Осман империясының елтаңбасы өз құрамында патшалық туграны, сондай-ақ ескішеон және подножие сияқты дәстүрлі батыс геральдикалық элементтерді қамтыды.

Грек таңбалары

Ежелгі гректер жауынгерді, руды немесе мемлекетті анықтау үшін символдарды жүйелі түрде қолданған алғашқы цивилизациялардың бірі болды. Қалқанның суретін сипаттау туралы ең алғашқы мәлімет Эсхилдің "Тебаға қарсы жеті" трагедиясында келтірілген.

Күн

Мон (紋), сондай-ақ моншо (紋章), мондокоро (紋所) және камон (家紋) – жапондық белгілер, жеке адамды немесе отбасын безендіру және тану үшін қолданылады. Мон – бұл осындай кез келген белгіні білдіретін жалпы термин, ал камон мен мондокоро отбасыны тануға арналған белгілерді нақтылайды. Сенімді моң анықтамалығында құрылымдық ұқсастыққа негізделген Жапонияның 241 жалпы моң санаты тіркелген (бір моң бірнеше санатқа жатуы мүмкін), сондай-ақ 5116 түрлі жеке моң бар (бірақ осы жинақтамаға енбеген жоғалған немесе сирек кездесетін моңдар бар екені жақсы белгілі). Бұл белгілер еуропалық геральдикалық дәстүрдегі белгілер мен елтаңбаларға ұқсас, олар да жеке тұлғаларды және отбасыларды анықтау үшін пайдаланылады. Монды батыс әдебиетінде көбінесе «қырқа» деп атайды, бұл функциясы бойынша монға ұқсас тағы бір еуропалық геральдикалық белгі. Жапондық бас киімдерінде (кабуто) датэмоно деп аталатын, киім иесін қару-жарақпен жасырылғанда тануға көмектесетін, қырқаға ұқсас элементтер де болған. Бұл белгілерге кейде моңдар қосылған, ал Дате Масамуне сияқты тұлғалар бас киімдерінің дизайнымен әйгілі болған.

Социалистік эмблемалар

Коммунистік мемлекеттер көбінесе коммунистік символикамен ерекшеленетін өзгеше стильді ұстанды. Көпшілік оларды герб деп атаса да, осы белгілердің көп бөлігі дәстүрлі геральдикалық мағынада герб емес, сондықтан қатаң айтқанда, оларды «қару» деп атауға болмайды. Көптеген коммунистік үкіметтер оларды ауыстырған монархиялардан өзгеше болу үшін еуропалық геральдиканың дәстүрлі формаларынан уысып, нақты гербтерді монархтардың символы ретінде қарады. 1922 жылы құрылған Совет Одағы осы типтегі белгіні қолданған алғашқы мемлекет болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, көптеген басқа коммунистік мемлекеттер құрылғанда бұл стиль кеңінен тарады. Тіпті кейбір социалистік емес мемлекеттер де түрлі себептермен осы стильді қабылдады – көбінесе коммунистер оларға тәуелсіздік алуға көмектескендіктен, ал кейде Италияның белгісі сияқты, коммунистік мемлекетпен байланысы болмаған жағдайларда да. 1989–1991 жылдары Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропадағы басқа коммунистік мемлекеттер құлағаннан кейін, бұл стильдің геральдикасы көбінесе ескі геральдикалық тәжірибелерге қайта оралды, көптеген жаңа үкіметтер бұрын қолданыстан шығарылған дәстүрлі геральдиканы қайта жаңартып, қолдануға кірісті.

Тамға

Тамга немесе тамға ("мөр, таңба") – Еуразия көшпелі халықтары мен олардың ықпалындағы мәдениеттерде қолданылған абстрактілі мөр немесе таңба. Тамга көбінесе белгілі бір тайпаның, рудың немесе отбасының белгісі болған. Олар классикалық антикалық дәуір мен орта ғасырлар бойы Еуразия көшпелілерінің арасында кең таралған (аландар, моңғолдар, сарматтар, скифтер және түркі халықтары сияқты). Шығыс Еуропа мен Орталық Азиядағы Понт-Каспий даласына жақын қоныстанған халықтар да кейде "тамғаға ұқсас" таңбаларды қабылдады, мысалы, Шығыс славяндар, олардың ежелгі патшалық белгілері кейде "тамға" деп аталады және олармен ұқсас. Еуропалық гербтерден айырмашылығы, тамғалар міндетті түрде мұраға қалмайтын, отбасылар мен руларды (мысалы, жерді, малды немесе діни заттарды көрсету үшін), сондай-ақ жеке тұлғаларды (қару немесе патшалық мөр үшін) білдіретін. Адам өз қожайынының немесе билеушісінің тамғасын қабылдап, оның қамқорлығын білдіретін болған. Меншікті көрсетуден басқа, тамғалар діни мағынаға ие болды және қарғыстардан қорғау үшін талисман ретінде пайдаланылды (тамғалар отбасының символы ретінде әулеттік күшті бейнелейді деп сендірілді). Тамғаларда геометриялық пішіндер, жануарлардың суреттері, заттар немесе жазу белгілері бейнеленген. Олар көбінесе пышақ немесе таңба сияқты ауыр және қолдануға қиын құралдармен, әртүрлі беттерге түсірілгендіктен (соның салдарынан сыртқы түрі сәл өзгеруі мүмкін), тамғалар әрқашан қарапайым және стильденген, лаконикалық және оңай танылатын болуы керек.

Тугра

Осман империясының әрбір сұлтанының жеке туграсы болған, ол патшалық символ ретінде қолданылған. Еуропалық геральдикалық мағынадағы елтаңба 19 ғасырдың соңында жасалды. Хэмптон Корт Осман империясынан өздерінің коллекциясына қосу үшін елтаңба сұрады. Бұл елтаңба Осман империясында бұрын қолданылмағандықтан, осы сұраныс бойынша жобаланып, 1882 жылдың 17 сәуірінде Абдул Хамид II сұлтан соңғы нұсқасын бекітті. Онда екі ту болды: Осман әулетінің туы – қызыл түс фонда жарты ай мен жұлдыз, және Ислам халифасының туы – жасыл түс фонда үш жарты ай.

Ежелгі Иран

Пахлави жазуындағы "қару" сөзі – 𐭥𐭢𐭱𐭠𐭥, ол nišān (парсы тілінде: نشان) деп оқылады. Ислам деректерінде ежелгі Иранда nišān-дардың болғаны туралы сілтемелер бар. Арм, мон және nišān сөздерінің барлығы бірдей семантикалық контексте қолданылады, себебі олардың бәрі ұқсас қажеттілікті қанағаттандырады: геральдикалық идентификация. Әл-Масуди нишанның (араб тілінде: شعار) парфяндықтар мен сасанилер қолданғанын жазған. Әл-Масуди сасанилер туралы айтқанда, олардың қаруларын "парсылардың тулары мен белгілері" (رایات الفرس و أعلامهم) деп сипаттайды. Иран ұлттық әңгімелеріндегі "пахлаван" (پهلوانان) әлемінде, еуропалық рыцарьлар әлеміндегідей, әрбір әскер, асыл текті әулеттердің бірінен шыққан пахлаванның басшылығымен, өз туындағы nišān арқылы танылатын. Көбінесе, пахлавандар Иран патшасының сарайына ұсынылғанда, әрбір жасақты олардың билерінің nišān-дары бейнеленген тулармен бір-бірінен ажырататын.

Қазіргі заманғы геральдика

Бүгінде мекемелер, компаниялар және жеке тұлғалар өздерінің бейнелі идентификациясы ретінде гербтерді пайдалануды жалғастыруда. Ұлыбритания мен Ирландияда Англияның қарулы корольдері, Шотландияның Лорд-Лайон қарулы королі және Ирландияның Бас Геральды қару-жарақ беруді жалғастыруда. Канадада (Канадалық геральдикалық органы), Оңтүстік Африкада, Испанияда және Швецияда гербтерді беруге немесе тіркеуге уәкілетті геральдикалық органдар бар. Оңтүстік Африкада гербтерге құқық, 17 ғасырдағы Нидерландының колониясы болғандықтан, Рим-Голландия құқығымен де анықталады. Африка, Азия, Австралия, Америка және Еуропа елдерінде геральдикалық қоғамдар көптеп кездеседі. Геральдиканы ұнататындар Шығармашылық Анахронизм Қоғамына, ортағасырлық қайта жаңғыртуларға, микроұлттарға және басқа да байланысты жобаларға қатысады. Қазіргі заманғы армигерлер гербтерді ата-бабалары мен жеке мұраларын, сондай-ақ кәсіби, академиялық, азаматтық және ұлттық мақтаныштарын білдіру үшін пайдаланады. Қазіргі заманғы геральдикада таптық идентификацияның іздері қалған жоқ, көбінесе назар жекелікті білдіруге аударылған. Геральдика академиялық, үкіметтік, гильдиялық және кәсіби қауымдастықтардағы, діни мекемелердегі және әскери дәстүрлерін нығайта беруде. Елдер және олардың бөлімшелері – провинциялар, штаттар, округтер, қалалар және т.б. – азаматтық геральдика дәстүрін жалғастыруда. Рим-католик шіркеуі, Англикан шіркеулері және басқа да діни мекемелер дін қызметкерлері, діни ордендер мен мектептер үшін шіркеулік геральдика дәстүрін сақтайды. Көптеген мекемелер заманауи нысандарды бейнелейтін гербтерді қолдана бастады. Мысалы, АҚШ Армиясының Геральдика институты шығарған кейбір геральдикалық белгілерде қару, ұшақ немесе локомотив сияқты символдар бар. Кейбір ғылыми мекемелер атом немесе нақты ғылыми құралдар сияқты қазіргі ғылымның символдарымен толықтырылған. Ұлыбританияның Атом Энергиясы Агенттігінің гербінде атом қуатын пайдалануды бейнелеу үшін дәстүрлі геральдикалық символдар қолданылған. Нақты салалармен байланысты жерлер осыған қатысты символдарды қосуы мүмкін. Швециядағы Стенунсунд муниципалитетінің гербінде аймақтағы мұнай-химия өнеркәсібінің тарихи маңыздылығын көрсететін көмірсутек молекуласы бейнеленген. Геральдикалық органдары бар елдерде геральдика, әдетте, қару-жараққа құқық беретін және қару-жарақ иеленуді мойындайтын, сондай-ақ оларды дұрыс пайдаланбаудан қорғайтын заңдармен реттеледі. Геральдикалық органдары жоқ елдер әдетте гербтерді логотиптер сияқты шығармашылық мүлік ретінде қарастырады, авторлық құқық заңдарымен қорғауға ие. Бұл Нигерияда да осылай, онда геральдикалық жүйенің көп бөлігі басқаша реттелмеген.