Константин Думба: АҚШ-тағы соңғы австро-венгр елшісі және тыңшылық дауы

Кіріспе

Константин Теодор (1917-1919 жылдары граф фон) Думба (17 маусым 1856 – 6 қаңтар 1947), Австро-Мажарстанның АҚШ-тағы соңғы аккредиттелген елшісі болған және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тыңшылықпен айыпталып, елден қуылғандығымен әйгілі дипломат.

Өмір

Константин Думба 1856 жылдың 17 маусымында Венада бай австриялық кәсіпкер Николаус Думбаның (1830–1900) ұлы ретінде дүниеге келді. Думбалар, аромундылар немесе гректер, бастапқыда Осман империясының Румелия провинциясындағы Власти ауылынан шыққан, 1817 жылы Венаға көшіп келіп, қоныстанған. Ол заңгерлік білімін аяқтап, заң ғылымының докторы дәрежесін алды. 1879 жылы Австрия-Мажарстанның сыртқы істер қызметіне қабылданды. Кейіннен ол 1881 жылдан 1886 жылға дейін Лондондағы, содан кейін Санкт-Петербургте, Римде, Бухарестте және Парижде Австрия-Мажарстан елшілігінде қызмет етті. 1903–1905 жылдары доктор Думба Сербия Корольдігінің Белград қаласында министр болып қызмет етті. Содан кейін төрт жыл Венадағы Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеді, одан кейін 1909 жылы Стокгольмде министр болып тағайындалды және 1912 жылға дейін сонда қалды. Ол сол кезде Австрия-Мажарстанның жалғыз буржуазиялық елшісі ретінде танымал болды, бірақ өте бай отбасынан шыққан еді. 1913 жылдың 4 наурызында доктор Думба Вашингтонға ұзақ жылдар бойы елші болған барон Хенгельмюллер фон Хенгервардың және дипломатиялық корпустың деканы болып тағайындалды. Ол өзінің сенімхаттарын 1913 жылдың 24 сәуірінде президент Уилсонға тапсырды. Оның қызмет басындағы алғашқы айлар тыныш өтті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол көпшіліктің назарына ілікті. Бірінші дау-жанжал Австрия-Венгрия үкіметінің шетелде тұратын және міндетті әскери қызметтен қашу үшін елден шығып кеткен азаматтарына "қайта қалыпқа келтіру" ұсынысымен байланысты болды, егер олар елге оралып, әскерде қызмет етсе. Бұл АҚШ-тың бейтараптық саясатына қайшы келді, себебі ол өз азаматтарына соғысқа қатысуға тыйым салды. Алайда, 1915 жылдың қыркүйек айының басында бұқаралық ақпарат құралдары доктор Думбаның АҚШ-тың қару-жарақ өндірісін саботажға қатысқандығы туралы хабарлады. 5 қыркүйекте ол американдық тілші Джеймс Фрэнсис Джуэл Арчибальдқа Венадағы Сыртқы істер министрі барон Буриан фон Раецке жеткізу үшін хат бергенін мойындады. Хатта ол АҚШ-та одақтастарға арналған қару-жарақ өндірісін қиындыру үшін белгілі бір шараларды ұсынды. "Думба ісі" жылдам түрде жанжалға айналды. 1915 жылдың 9 қыркүйегінде мемлекеттік хатшы Лансинг оны енді қабылдамайтынын мәлімдеп, Австрия-Мажарстан үкіметінен елшісін қайтаруды сұрады. Лансинг хатта елшіні "әскери қару-жарақ өндірісімен айналысатын американдық зауыттардағы ереуілдерді ұйымдастыру жоспарларын" қолдағандығы үшін тыңшылық жасады деп айыптады. 27 қыркүйекте Австрия-Мажарстан үкіметі доктор Думбаны қайтаруға келісті. Ол 5 қазан күні АҚШ-тан шығып, Еуропа құрлығының Антанта блокадасынан кедергісіз өтіп, Венаға оралды. Оның кеткеннен кейін австро-венгерлік елшілікті бизнес-жұмысты басқарушы (Эрих Фрейхерр Звидинек фон Сюденхорст) басқарды. 1916 жылдың қараша айында граф Тарновский фон Тарнов оның ізбасары болып тағайындалды, бірақ ол өзінің сенімхаттарын президент Уилсонға тапсырмады, осылайша доктор Думба Австрия-Мажарстанның АҚШ-тағы соңғы ресми елшісі болды. Венаға оралғаннан кейін доктор Думба дипломатиялық қызметтен зейнетке шықты. 1917 жылдың мамырында ол дворян титулы алып, Жоғарғы палатаға (Herrenhaus) тағайындалды, бірақ ол қоғамдық өмірде одан әрі көзге түспеді. 1919 жылы Австрияда дворяндық жойылғаннан кейін граф фон Думба өзінің дворяндық атағы мен титулын жоғалтты. Кейінгі жылдары ол бейбітшілдік жақтасы болып, бірнеше кітап жазды, соның ішінде 1932 жылы жарық көрген өмірбаяндық еңбегінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әрекеттерін қорғады. Ол кезде көп талқыланғанымен, доктор Думба АҚШ үкіметімен персона нон грата деп жарияланған алғашқы шетелдік дипломат емес еді. 1888 жылы британдық елші лорд Саквилл Уэст президенттік науқан кезінде жарияланған Мерчисон хатынан кейін қызметтен босатылды. Сондай-ақ, Думба ісіне Германия елшілігінің әскери атташесі, капитан Франц фон Папен де қатысқандығын атап өту керек. Ол 1915 жылдың желтоқсанында персона нон грата деп жарияланды және кейін 1930 жылдары неміс саясатында маңызды рөл атқарды. Доктор Думба 1947 жылдың 6 қаңтарында Боденсдорф ам Осияхер-Зе қаласында қайтыс болды. Ол Австрия-Мажарстанның соңғы тірі бұрынғы елшісі еді.

Konstantin Dumba was born in Vienna on 17 June 1856 as the son of Nikolaus Dumba (1830–1900), a wealthy Austrian entrepreneur. The Dumba, where of Aromanian or Greek descent, originally from the village of Vlasti in the Ottoman province of Rumelia, had emigrated and settled in Vienna in 1817. After completing his legal studies and obtaining a doctorate in law, he joined the Austro Hungarian foreign service in 1879. He subsequently served at the Austro Hungarian Embassy at London from 1881 to 1886 and then at St. Petersburg, Rome, Bucharest and Paris. From 1903 to 1905, Dr. Dumba served as Minister at Belgrade in the Kingdom of Serbia. Then followed four years of service in the Ministry of Foreign Affairs in Vienna, whereupon he was appointed Minister at Stockholm in 1909 where he stayed until 1912. He was known for being Austria Hungary's only bourgeois ambassador at the time although he was from a very wealthy family. On 4 March 1913, Dr. Dumba was appointed as the successor of Baron Hengelmüller von Hengervár, the long time ambassador to Washington D. C. and dean of the diplomatic corps. He presented his letter of credentials to President Wilson on 24 April 1913. Although the first months in office were calm, the outbreak of World War I would quickly put him in the spotlight. A first controversy concerned the Austro Hungarian government's offer of 'rehabilitation' to those of its citizens living abroad and who had fled to escape compulsory military service provided they returned home and served in the army. This scheme ran counter to the U. S. official policy of neutrality forbidding its citizens from actively taking sides in the war. However, a much more serious incident erupted in early September 1915 when media reported that Dr. Dumba had been involved in schemes to sabotage the U. S. munitions industry. On 5 September, the news broke that he had admitted to giving James Francis Jewell Archibald, an American news correspondent, a letter for delivery to Foreign Minister Baron Burián von Rajecz in Vienna. In the letter, he proposed certain measures to hamper the manufacture of munitions for the Allies in the US. The so called 'Dumba Affair' quickly became a scandal. On 9 September 1915, Secretary of State Lansing declared him no longer acceptable and requested the Austro Hungarian government to recall its ambassador. In the note, Lansing charged the ambassador with espionage for having advocated that his government back 'plans to instigate strikes in American manufacturing plants engaged in the production of munitions of war'. On 27 September, the Austro Hungarian government eventually agreed to recall Dr. Dumba. He left the United States on 5 October and was allowed to pass unhindered through the Entente blockade of the European continent and return to Vienna. Following his departure, the Austro Hungarian embassy was led by a chargé d'affaires (Erich Freiherr Zwiedinek von Südenhorst). Count Tarnowski von Tarnów was named as his successor in November 1916 but never presented his credentials to President Wilson, thus making Dr. Dumba the last official ambassador of Austria Hungary to the United States. Upon his return to Vienna, Dr. Dumba retired from the diplomatic service. In May 1917, he was ennobled and appointed to the Upper House (Herrenhaus), but he would play no further prominent role in public life. With the abolition of nobility in Austria in 1919, Graf von Dumba lost his nobiliary title and particle. In his later years, he became a pacifist and wrote several books, including his memoirs which were published in 1932 and in which he defended his action during World War I. Although much publicised at the time, Dr. Dumba was not the first foreign diplomat to be declared persona non grata by the U. S. government. In 1888, the British envoy Lord Sackville West had been sacked following the publication of the so called Murchison letter during the presidential campaign. It could also be noted that the Dumba Affair also included the military attaché at the German Embassy, Captain Franz von Papen, who was declared persona non grata in December 1915 and who would later play a prominent role in German politics in the 1930s. Dr. Dumba died in Bodensdorf am Ossiacher See on 6 January 1947. He was the last surviving former ambassador of Austria Hungary.

Шығармалары

Австрия-Венгрия және соғыс (Альберт Граф Аппоньи фон Нагьи Аппоньи, Ладислаус Фрейхерр Хенгельмуллер фон Хенгервар және Александр Нубер фон Перекедпен бірге), Нью-Йорк, Австрия-Венгрияның бас консулдығы, 1915 жыл. "Он жылдық Ұлттар Лигасы", 1930 жыл. Dreibund und Ententepolitik in der Alten und Neuen Welt, Цюрих, Amalthea verlag, 1931 жыл (Дипломаттың естеліктері, Иэн Морроу аударған, Бостон, Little, Brown and Company, 1932 жыл).