Кіріспе

Бернхард Генрих Карл Мартин, Бюлов князі (3 мамыр 1849 – 28 қазан 1929) – неміс мемлекет қайраткері, 1900 жылдан 1909 жылға дейін Германия империясының канцлері және Пруссияның министр-президенті қызметін атқарды. «Weltpolitik» саясатының жақтаушысы Бюлов канцлерлік қызметін Германияны әлемдік державаға айналдыруға арнады. Үкіметі тұрақты экономикалық өсім мен маңызды технологиялық жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, оның сыртқы саясаты Франция мен Ұлыбританияның наразылығын тудырып, Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияның жеңілісіне ықпал етті. Дания-неміс аристократтарының танымал отбасында дүниеге келген Бюлов, әкесі Бернхард Эрнст фон Бюлов Отто фон Бисмарк үкіметінде сыртқы істер министрі болып тағайындалғаннан кейін неміс сыртқы істер қызметіне қабылданды. Ол Германияның Римдегі елшісі және басқа да дипломатиялық лауазымдарды атқарды, ал 1897 жылы Вильгельм II оны сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Үш жылдан кейін Хоэнлоге князі отставкаға кеткен соң канцлер болып тағайындалды. Канцлер ретінде Бюлов сақтық пен консерватизмге негізделген ішкі саясатты ұстанып, сыртқы істерде амбициялық және экспансиялық бағытты ұстанды. Францияның Мароккодағы ықпалын күшейтуіне ашық қарсылық көрсетуі Бірінші Марокко дағдарысын тудырып, француз-британ қарым-қатынасын жақсартуға (Entente Cordiale) көмектесті. 1908 жылы Вильгельмнің «Daily Telegraph» ісіндегі ойсыз сөздері жарияланып, Германияның сыртқы қатынастарына және кайзердің беделіне нұқсан келтірді. Бюлов осы қателіктің алдын алмағаны үшін кінәланды, кайзер мен Рейхстагтың қолдауын жоғалтқаннан кейін 1909 жылы отставкаға кетіп, оның орнын Теобальд фон Бетманн-Голльвег басты. Бюлов отставкадан кейін Римге көшіп кетті. 1914 жылдың соңында зейнетінен қайтып, Италиядағы уақытша елші болып қызмет етті, бірақ король Виктор Эммануэль III-ті Орталық державалар тарапына көндіре алмады. Бюлов 1929 жылы 80 жасында Римде қайтыс болды.

Ерте өмір

Ол Холштейннің Кляйн-Флотбэк қаласында (қазіргі Гамбургтің Алтона қаласының бөлігі) дүниеге келген. Оның әкесі Бернхард Эрнст фон Бюлов – даниялық және неміс мемлекет қайраткері және ежелгі Бюлов әулетінің мүшесі, ал анасы – бай мұрагер Луиза Викторина Рюкер (1821–1894). Оның ағасы генерал-майор Карл Ульрих фон Бюлов Бірінші дүниежүзілік соғыста атқыштар командирі болған. Бюлов ағылшын және француз тілдерін бала кезінде гувернанталардан үйренгендігіне байланысты өзінің оларды меңгергенін айтады. Оның әкесі француз тілінде, ал анасы ағылшын тілінде сөйлеген, бұл Гамбург қоғамында кең таралған еді. 1856 жылы оның әкесі Холштейн мен Лауенбургтің өкілі ретінде Франкфурттағы Федералдық диетаға жіберілді, сол кезде Отто фон Бисмарк та Пруссияның өкілі ретінде онда болды. Ол Бисмарк ұлы Гербертпен ойнағанда жақын досқа айналды. 13 жасында отбасы оның әкесі Мекленбург герцогінің бас министрі болғандықтан Неустрелицке көшті. Бернхард Лозанна, Лейпциг және Берлин университеттеріне түсер алдында Франкфурт гимназиясын бітірді. Франко-пруссия соғысы кезінде ол әскери қызметке ерікті түрде қатысып, корольдік гусар полкінде ефрейтор болды. 1870 жылдың желтоқсанында эскадрилья Амиенге жақын жерде шайқасқа қатысты, ол кейін француздық атқыштарға шабуыл жасап, қылышымен өлтіргенін айтты. Ол лейтенант шеніне көтеріліп, соғыстан кейін әскерде қалуға шақырылды, бірақ ол бас тартты. 1872 жылы ол Грайфсвальд университетінде заң білімін аяқтады. Содан кейін ол алдымен Пруссия мемлекеттік қызметіне, содан кейін дипломатиялық қызметке қабылданды.

Ерте мансап

1873 жылы оның әкесі Германия үкіметінде Сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік хатшы болды, Бисмарк басшылығымен қызмет етті. Бюлов дипломатиялық корпустың құрамына кірді. Оның алғашқы, қысқа мерзімді тапсырмалары Рим, Санкт-Петербург, Вена және содан кейін Афина қалаларында болды. 1876 жылы ол Париждегі неміс елшілігіне атташе болып тағайындалды, Берлин конгресіне хатшы ретінде қатысты және 1880 жылы елшіліктің екінші хатшысы болды. 1884 жылы ол Лондонға жіберуді үміттенген, бірақ орнына Санкт-Петербургтегі елшілікте бірінші хатшы болып тағайындалды. Жаңа қызметіне бару жолында ол Варзинде Бисмарк отбасымен бірнеше күн болды. Бисмарк Ресеймен қарым-қатынасты Ұлыбританиядан гөрі әлдеқайда маңызды деп есептейтінін және осы себепті Бюловты сол жерге жібергенін түсіндірді. Бисмарк оның сұхбат кезіндегі сабырлылығы мен мінез-құлқына әсерленгенін айтты. Ресейде ол 1887 жылы уәкілдік міндетін атқарды және болашақтағы қарулы қақтығыс жағдайында неміс империясының Польша территориясынан поляктарды этникалық тазартуды қолдады. Бюлов Сыртқы істер министрлігіне үнемі шағымданып хат жазып тұрды, оның үстінен жақсы көретін елші Швайництің кемшіліктерін айтты. Бюлов тек қана айлакерлікке бейім адам ретінде танылды. 1885 жылы Фридрих фон Холштейн Бюловтың Франциядағы елші ханзада Хлодвиг фон Хогенлоге-Шиллингсфюрстті қызметтен шеттетуге тырысқанын атап өтті, тіпті олармен достық хат алмасып тұрған кезде де. 1886 жылдың 9 қаңтарында, әлі Санкт-Петербургте тұрғанда, ол Мария Анна Зоя Розалия Бекаделли ди Болонья, Кампореаль принцессасы, Альтавилла маркизасымен үйленді. Ханшайым, Франц Листтің шәкірті және дарынды пианист, Марко Мингеттидің және Донна Лаура Мингеттидің (туған тегі Актон) қызы болды. Ол он алты жыл бұрын үйленген және үш баласы бар еді. Бюлов бұрын көптеген махаббат оқиғаларында болған, бірақ бұл неке оның мансабын одан әрі дамыту мақсатында жасалды. 1888 жылы оған Вашингтон (АҚШ) немесе Бухарест қалаларына тағайындалу ұсынылды, ол Мария АҚШ-қа сапар шегуге және отбасын қалдыруға қарсы болғандықтан Бухаресті таңдады. Келесі бес жыл бойы ол әйелімен жақсы байланысы бар Римге тағайындалу үшін жоспарлар жасады. Италия королі Умберто I неміс императоры Вильгельмге Бюловты елші етіп тағайындаса, ол қуанатынын жазды, бұл 1893 жылы орын алды.

Сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік хатшы

1897 жылы 21 маусымда Бюлов Вильгельммен сөйлесу үшін Кильге баруды тапсыратын телеграмма алды. Жолда ол пойыз ауыстырғанда Франкфуртта тоқтап, Эуленбург князі Филиппен сөйлесті. Эуленбург Вильгельмнің Сыртқы істер жөніндегі жаңа мемлекеттік хатшыны тағайындауды қалап, Бюловтың әкесі бұрын атқарған лауазымға ие болуын ұсынғанын түсіндірді. Сондай-ақ, Вильгельмнің мақтауға құштарлығын және қарсылықты көтере алмайтынын ескеріп, оны қалай басқаруға болатыны туралы кеңес берді. Берлинде Бюлов Германия Сыртқы істер министрлігінің саяси бөлімінің басшысы Фридрих фон Холштейнмен сөйлесті. Холштейн қазіргі хатшы Адольф Маршалл фон Биберштейнді қызметте қалдыруды артық көргенімен, Вильгельм оны алмастыруға бекіндігін және оның орнына Бюловты тағайындауды қалағанын айтты. Бюловқа уақыты келгенде елшілік қызмет табуға мүмкіндік беріледі. Қартайғандықтан зейнеткерлікке шығуға асыққан канцлер Хоэнлоге Бюловты осы лауазымға тағайындалып, одан кейін канцлер болуға ниеттенгенін айтты. Бюлов Хоэнлогені мүмкіндігінше қызметте қалуға шақырды. 26 маусымда Бюлов кайзермен кездесті, ол жаңа хатшының басты міндеті – соғысқа себеп болмай, британдық флотқа қарсы тұра алатын әлемдік деңгейдегі флот құруға кірісу екенін мәлімдеді. Бюлов ұсынысты қарастыру үшін уақыт сұрады және 3 тамызда ол қабылдады. Екеуі арасында жақсы жұмыс қарым-қатынасы орнады. Бюлов, Вильгельмнің кейбір алдыңғылары сияқты оған қарсы қоюдың орнына, барлық мәселелерде онымен келісті, кейде Вильгельмнің нашар жады мен жиі пікір алмастыруын пайдаланып, дұрыс деп санайтын шараларды қабылдады және Вильгельмнің нұсқауларын елемейтін болды. Мемлекеттік хатшы лауазымы канцлер лауазымына бағынышты болды және Бисмарк канцлерлігі кезінде тек атқарушы орган болды. Бюловтың кезінде бұл жағдай өзгерді, Хоэнлоге Бюловқа өзінің басты кеңесшісі Холштейнмен бірге сыртқы істерді басқаруға рұқсат берді. Вильгельм әр таңда Бюловқа келіп, мемлекеттік істерді талқылайтын, бірақ канцлермен сирек кездесетін.

Ішкі саясат және саясат

Оның билігі тұсында түрлі реформалар жүзеге асырылды, оның ішінде жұмысшылардың жазатайым оқиғаларға байланысты сақтандыру талап ету мерзімі ұзартылды (1900), 20 000-нан аса халқы бар қалалардағы өндірістік дау-дамай соттары міндетті етілді (1901), сондай-ақ денсаулық сақтану жүйесі кеңейтіліп, бала еңбегіне қосымша бақылау орнатылды (1903). 1904 жылы құпия дауыс беруді жетілдіретін сайлау учаскесі заңы қабылданды. Екі жыл өткен соң рейхстаг депутаттарына жалақы төлеу енгізілді. 1907 жылғы сайлауға дайындық барысында Бюлов өте антисоциалистік және антиклерикалық, ынталы патриоттық, ынталы империалистік және кайзер мен Отанға адал партиялардың «Бюлов блогын» құрды. Бэбель «готтентот сайлауы» деп атаған оқиға социал-демократтар үшін апатқа ұласты, олар өз орындарының шамамен жартысын жоғалтты. Дегенмен, Бюлов сайлау коалициясын парламентте тұрақты блокқа айналдыра алмады.

Экономикалық саясат

Юнкерлер басымдылық танытқан Аграрлық лиганың қысымымен Бюлов 1902 жылы ауыл шаруашылығы өнімдеріне баж салығын арттырған тарифті қабылдады. Осының нәтижесінде, неміс астық өндірісі әлемдегі ең қорғалған өндірістердің біріне айналды. Бюлов үкіметі басқа еуропалық елдермен бірқатар сауда келісімдерін жасасты, олар 1906 жылғы наурыз айында күшіне енді.

Сыртқы саясат

Бюлов 1897-1909 жылдары сыртқы істер министрі болды. Әлемдік аренадағы ықпалын күшейту үшін ол адмирал Тирпицтің теңіз күштерін кеңейту саясатын қолдады. Ұлыбританияның Ресейден жеңіліске ұшырайтынына сенген ол, британ империясының бір бөлігін басып алуды жоспарлады. Ол қате есептеп, Франция мен Ресейдің жақындасуына байланысты Ұлыбританияны одан да алшақтатты. Бюловтың Тирпицтің теңіз саясатын қолдауына ішкі саяси факторлар ықпал етті. 1898 жылы ол осы саясаттың "ең жақсы патриоттық күштерді жұмылдыратынын" және "ең жоғары ұлттық сезімдерге шақыратынын", соның салдарынан "социалистер емес жұмысшыларды социал-демократиядан алшақтататынын" және жұмысшыларды "социалистердің құрсауынан босатып, монархиялық тәртіпке бейімдейтінін" айтты. Ұлыбритания Еуропадағы күштер тепе-теңдігін сақтап тұрды. Франция мен Ұлыбритания бұрынғы отаршылдық бәсекелестер болған және ұзақ уақыт бойы өзара қарсылық танытқан, бірақ король Эдуард VII Франциядағы британдық беделін арттыру үшін жеке сапар жасауға ниеттенді. Француз елшісі Пол Камбон мен британдық сыртқы істер министрі Генри Петти Фицморис, Лансдаунның 5-ші маркизі арасында Антанта Кордиаль келіссөздері басталды. Франциямен келіспеушіліктерді шешу мақсатында, Ұлыбритания Мароккоға Францияның талаптарын қабылдаса, Франция Мысырдың британдық бақылауын мойындауға келісті. 1904 жылдың 24 наурызында Франция Германия елшісін жаңа ағылшын-француз конвенциясы туралы ресми түрде хабардар етті. Елші, принц Хьюго фон Радолин, келісімді табиғи және әділ деп санайтынын мәлімдеді. Неміс баспасөздері келісімнің ұлттық мүдделерге зиян келтірмейтінін және Францияның елде тәртіпті қалпына келтіруге жасаған әрекеті неміс саудасына көмектесуі мүмкін екенін атап өтті. Дегенмен, Бюлов циникпен қарады және кеңею – өмірдің бір бөлігі деген социал-дарвинистік көзқарас ұстанды. Оның саясаты тіпті генералдарға да түсініксіз болды. Соғысқа құмар генералдардың ықпалына түспегенімен, ол орталық жоспарлау бағытындағы саясатты ұстанды. Пруссияның қуанышы шектеулі болса да, Бюловтың империялық дәуірге және әлемдік билікке ұмтылысы сақталды. Темір, болат, кен, теміржол және броненосцевтердегі коммерциялық өсім, сондай-ақ жаңа теңіз күштерінің дамуы үлкен өндіріс көлемімен және өте бәсекеге қабілетті мердігерлердің есебінен жүзеге асты. Оның шовинистік көзқарастары кең таралған, Германияның британдық одақ құруына қарсы тұруының қорғаныс механизмі болды, нәтижесінде Германия келіссөздерге бармады. Ол британдық колониялық хатшы Джозеф Чемберленге тікелей жауап беруге уәде берген еді, бірақ ойын өзгертіп: "Бізге олар келуі керек" деді. Бұл Антантаны күшейтті. Бюлов британдық елшіге Ұлыбритания мен Францияның келіспеушіліктерін шешкеніне риза екенін айтты. Ол Рейхстагқа Германияның келісімге қарсы емес екенін және Мароккодағы неміс мүдделеріне қатысты алаңдаушылықтары жоқ екенін мәлімдеді. Алайда Олльштейннің пікірі басқаша болды: Марокко ісіне араласу Мадрид шартымен реттелуі керек. Олльштейн Германияның келіссөздерге қатыспауы салдарынан шеттетілгенін, ал Марокко Германияның ықпалы мен саудасы үшін перспективалы ел екенін, француз бақылауына өткен жағдайда бұл перспективалар жойылатынын айтты. Бұрын ол Франция мен Ұлыбритания арасында келісімге келу мүмкін емес деп есептеген. Франция енді Мароккода тәртіпті жақсарту үшін әскери көмек ұсынды. Бюлов Марокконың тәуелсіздігін қолдап, АҚШ-ты араласуға шақырды және Франция араласса, соғыс жариялайтынын мәлімдеді. Ол Франция мен Ұлыбритания арасындағы жаңа достық Германияға қауіп төндіретініне көз жеткізді, әсіресе егер келісім тереңдесе, бірақ Франция соғысқа дайын емес еді. Өмірге қауіп төнуіне қарамастан, Бюлов Вильгельмді 1905 жылы Танжерге сапар жасап, Марокконың тәуелсіздігін қолдаған сөз сөйлеуге көндірді, бірақ оның қатысуы Германияның өз ықпалын сақтауға деген ниетін көрсетті.

Алгесирас конференциясы

Германияның Мароккодағы теңіз күштерінің болуы және жақын жердегі әскери база британдықтарға немесе Жерорта теңізі арқылы өтетін маңызды сауда жолдарына қауіп төндіруі мүмкін. Британдықтар қиын жағдайдағы француз сыртқы істер министрі Теофил Делькассені қолдауын жалғастырды. Лансдаун немістердің реакциясына таңқалды, бірақ Ұлыбритания немістердің жаңадан құрылған флотына олар тым үлкен болып кетпес бұрын қарсы тұруы мүмкін. 1905 жылдың 3 маусымында Марокконың Абдельазизі Германияның ықпалымен француздық көмек ұсынысынан бас тартып, халықаралық конференция шақыруға шақырды. 6 маусымда Делькассэ отставкаға кеткеннен кейін жаңалық Берлинге жетті. Келесі күні таңертең Бюлов ханзада (Fürst) атағына ие болды. Бұл оқиға тәж мұрагерінің үйлену тойымен бірге өтті және Версаль сарайындағы айналар залында Бисмарктің ханзада атағына көтерілуін еске түсірді. Германия француздық тараптан қосымша жеңілдіктерді талап етуді жалғастырды. Бюлов Радолинді егжей-тегжейлі нұсқаулады және Берлиндегі француз елшісімен де сөйлесті. Алайда, нәтижесі оның күткеніне кері болды, француз премьер-министрі Морис Рувье татуласу туралы талаптарға қарсы тұрудағы бейілділігін арттырды. Алгесирас конференциясы 1906 жылдың 16 қаңтарында Алгесирас қалалық әкімшілігінде басталды. Конференция барысында 20 әскери кемеден тұратын британдық флот, сонымен қатар крейсерлер мен эсминецтер портовый қалаға келді, және барлық делегаттар кемеге шақырылды. Конференция Германия үшін жақсы өтпеді, неміс ұсыныстарына қарсы дауыс беру көрсеткіші 10:3 болды. Хольштейн Францияға қарсы соғыс жариялауды қалаған, бірақ Бюлов Хольштейнге конференцияға қатысудан бас тартуды бұйырды. Сәуір айына қарай Германия үшін қанағаттанарлық нәтиже көрінбеді, сондықтан оны қысқартудың жалғыз жолы қалды. Нәтиже Германияда жағымсыз қабылданды, баспасөзde наразылықтар көтерілді. 1906 жылдың 5 сәуірінде Бюлов Рейхстаг алдында конференция нәтижесін қорғауға міндетті болды, және қызу пікір алмасу кезінде оның денсаулығы нашарлап, залдан шығарылды. Алғашында оның салдарынан инсульт болған деп есептелді. Ұлыбританияның Лордтар палатасының мүшесі Лорд Фитцморис бұл оқиғаны Чатэм графының 1-ші Вильям Питтің өлімімен салыстырды, бұл мақтау Германияда жоғары бағаланды. Бюловтың нашарлап қалуына шамадан тыс жұмыс және грипп себеп болды, бірақ бір ай демалыстан кейін ол қызметтік міндеттерін қайтадан орындауға мүмкіндік алды.

Ашулы оқиға

1907 жылы Харден-Эйленбург ісі кезінде гомосексуалистік журнал «Der Eigene»-нің негізін қалаушы редакторы Адольф Бранд Бюловтың гомосексуалистік қатыстың нәтижесінде шантажға ұшырағанын және гомосексуализмді қылмыстық жазалайтын неміс қылмыстық кодексінің 175-бабына қарсы шығуға моральдық міндетті екенін айтқан памфлет жариялады. Құмарлық танытқаны үшін сотқа тартылып, 1907 жылдың 7 қарашасында сотқа келген Бранд, Бюловтың Эйленбург ұйымдастырған ерлер жиылыстарының барлығында жеке хатшысы, құпия кеңесші Макс Шеферді құшақтап, сүйгенін мәлімдеді. Өзін қорғау үшін куәлік берген Бюлов айыптауды жоққа шығарды, бірақ Эйленбург туралы жағымсыз әңгімелер естігенін атап өтті. Эйленбург куәгерлер алдында Брандтың айыптауларына қарсы өзін қорғап, мұндай шараларды өткізбегенін және бір жынысты қарым-қатынасқа түспегенін мәлімдеді, бұл кейіннен жалған куәлік беру ісіне әкелді. Берлин полициясының бастығының қорытынды куәлігіне қарамастан, Бюлов гомосексуалистік шантаж құрбаны болуы мүмкін екені айтылса да, сотта жеңіске жетіп, Бранд түрмеге жіберілді.

Daily Telegraph ісі

1907 жылғы қарашада Вильгельм ұзақ уақыттан бері жоспарланған Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барды. Ол жақында болған даулардан кейін сапарды тоқтатуға тырысқан, бірақ ол өтті және өте сәтті болды, сондықтан ол Ұлыбританияда демалысқа қалуға шешім қабылдады. Ол осы мақсатта полковник Эдвард Монтегю Стюарт Вортлиден үй жалдап алды және ол сол жерде болған кезде оның иесімен ашық сөйлесті. Ол кеткеннен кейін Стюарт Вортли "Дейли телеграфқа" әңгіме туралы мақала жазып, Вильгельмге жіберіп, оны жариялауға рұқсат сұрады. Ағылшын тіліндегі қолжазбаны басылымға шығару үшін тексеру үшін Бюлоға тапсырды. Вильгельм Бюлодан мақаланы Сыртқы істер министрлігіне жібермеуін өтінді, бірақ Бюло оны Мемлекеттік хатшы Вильгельм фон Шенге оқымай жіберді және ресми аударма мен қажет болған түзетулерді енгізуді сұрады. Шен болмағандықтан, ол хаттың орнына министрдің орынбасары Стемрихке жіберілді. Ол оны оқыды, бірақ Рейнхольд Клеметке түсініктемесіз берді, ол өзінің нұсқауларын фактідегі кез-келген қателерді түзету үшін түсіндірді, бірақ басқаша пікір білдіруге болмайды. Қолжазба әлі оқылмаған күйінде Вильгельмге қайтарылды, ол оны жарияламаудың себебін көрмейді. Ол басылымдарда жарық көріп, қызу пікір-таластарға себеп болды. Сұхбатта Вильгельм көптеген даулы және қорлаушы пікірлер білдірді: ағылшындар наурыз қояндары сияқты ашулы екенін айтты. Олардың неге оның достық ұсыныстарын қайта-қайта қабылдамай жүргендерін түсінбеді. Немістердің көпшілігі ағылшындарды ұнатпағандықтан, оның достық қарым-қатынасы оны "ерекше азшылыққа" қойды. Ол Екінші бура соғысында Англияның жағында Франция мен Ресейге қарсы араласты. Ол сол соғыста британдықтардың пайдаланған жорық жоспарын ұсынды. Бір күні олар Германияның Жапонияның күшеюіне байланысты флотын құрастыруына қуанғандары мүмкін. Осылайша Вильгельм жапондықтардың, француздықтардың, орыстардың және әсіресе британдықтардың сезімталдығын ренжітті. Ол тіпті немістердің көпшілігі қолдаған бурларға қарсы соғыста ағылшындарға көмектескенін мәлімдегендіктен, тіпті немістер де ашуланды. Бюло Сыртқы істер министрлігін мақалада тиісті түрде пікір білдірмеген деп айыптады. Кеңсе мұндай жағдайда жариялау туралы шешім қабылдау оның міндеті екенін айтты. Бюлов мақаланы оқығанын мойындамаса да, Вильгельмнің үнемі жария етілген қателіктеріне байланысты, оны қалай оқымағаны түсініксіз болып қалды. Вильгельмнің билік етуге қабілеті және конституцияға сәйкес оған рұқсат етілетін рөл туралы сұрақтар туындады. Бұл мәселе рейхстагта талқылануға тиіс еді, онда Бюлов өзінің және Вильгельмнің ұстанымын қорғауға тиіс еді. Бюлов Вильгельмге хат жазып, егер Вильгельм оны толық қолдамаса, отставкаға кетуді ұсынды. Бюлов оқиғаларды Norddeutsch Allgemeine Zeitung газетінде жариялауға жағдай жасады, бұл Вильгельмнің пікірлерін жасырып, Сыртқы істер министрлігінің мақаланы дұрыс зерттеп көрмегендігіне назар аударды. Онда Бюловтың кеңседегі кемшіліктер үшін толық жауапкершілікті өз мойнына алуды ұсынғаны, бірақ Вильгельм оның отставкасын қабылдаудан бас тартқаны түсіндірілді. Бюлов Рейхстагта өзін сынға алудан бас тартты және өз сөзін жиналыстың құттықтауымен аяқтады. Холштейн бұл пікірлердің сипаты Вильгельмді оларды жасағаны үшін қорғамауы мүмкін екенін және Бюло бұдан басқа ештеңе істей алмағанын білдірді: Вильгельмнің айтқандарының көп бөлігінің нақты дәлдігін даулап, оқиғалар үшін кінәлауды өзіне қалдырды. Оның түсіндірмесі бойынша, бұл пікірлер жақсы ниетпен айтылған және қайталанбайды. Ол сұхбаттың апатты әсері Вильгельмді тіпті жеке әңгімелерде де қатаң тыныш болуға итермелейді, әйтпесе ол да, оның орнын басушылар да жауапкершілікті мойнына ала алмайды деген сенімін білдірді. Вильгельм Рейхстаг талқылауы кезінде Германиядан алыс, Австрияға сапармен келуге тиіс еді және үйде тұрмағаны үшін көп сынға ұшырады. Вильгельм сапарды тоқтату керек пе деп сұрады, бірақ Бюлов оған жалғастыруды ұсынды. Ол Вильгельмге барып қалуды кеңес бергенін жоққа шығарды. Бұл сапар кезінде Германия Императорлық Әскери кабинетінің басшысы граф Дитрих фон Хюльсен Хейзелер принц Макс фон Фюрстенбергтің қонысы Донауешгингенде жүрек ауруынан қайтыс болды. Вильгельм қайтып оралғанда, Бюлов оны Рейхстагқа берген мәлімдемесімен келісетін мәлімдемені қолдауға көндірді. Вильгельмнің күйзеліске ұшырауы жақын болды және ол тақтан бас тарту туралы ойлады. Вильгельм алты апта бойы қоғамдық шаралардан шеттеді, бұл көбінесе оның депрессиясының салдарынан емес, тәубесінің белгісі ретінде қарастырылды. Қоғамдық пікір канцлер оны дұрыс кеңес бермегені және кейін Вильгельмнің әрекеттерін Рейхстагта қорғамағаны туралы ойларға толы болды. Вильгельмнің оқиғаға қатысты көзқарасы Бюловты мақаланың тудыратын қиындықтар туралы ескертпегені үшін кінәлауға қарай бастады. Ол Бюловты ауыстыру қажеттігіне шешім қабылдады. 1909 жылғы маусымда келе жатқан кеме құрылысын қаржыландыру үшін қосымша қаражат алуда қиындықтар туды. Вильгельм Бюловқа мұралық салық салуға қолдау көрсетпесе, Бюлов отставкаға кетуге тиіс екенін ескертті. Ол сегіз дауыспен жеңіліске ұшырады. 26 маусымда патшалық яхтада, "Хоэнцоллерн" кемесінде Бюлов отставкаға кетті, кеңсеге қабылдағаннан тура 12 жыл өткен соң. 14 шілдеде отставка жарияланды және Теобaльд фон Бетманн-Голльвег жаңа канцлер болды. Вильгельм Бюловтармен кешкі ас ішті және ханзаданың отставкаға кетуге бейілді екеніне өкініш білдірді. Ол мұралық салыққа қарсы дауыс бергендердің кейбіреулері Бюловтың Телеграф ісін басқарғанына наразылық білдіргенін естігенін айтты, салыққа қарсылық емес. Мемлекетке көрсеткен қызметі үшін Бюловқа бриллианттармен әшекейленген Қара Жылан ордені табысталды.

Кейінгі өмірі

1909 жылы отставкаға шыққаннан кейін Бюлов негізінен Римдегі вилласында тұрды, оны зейнеткерлікке шыққанда сатып алған. Жаздың бір бөлігін ол әдетте Гамбургқа жақын жердегі Кляйн-Флотбекте немесе Нордерней аралында өткізетін. Гамбург саудакері, туысы қалдырған зор мүлік оған сәнді өмір сүруге және Римдегі үйін әдеби және саяси қоғамның орталығына айналдыруға мүмкіндік берді. Бос уақытын ол Бостандық соғыстарының жүз жылдығына арналған еңбек жазумен өткізді – бұл Империялық Германия туралы керемет кітап, онда Германияның жетістіктері мақталып, оның сыртқы саясатының негізгі бағыттары қорғалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қайта басылған «Империялық Германия» кітабында ол соғыс жағдайында ұятты болып көрінген көптеген бөлімдерді алып тастады немесе өзгертті, мысалы, Германия теңіз күші құрылып жатқанда Ұлыбританияны жалған қауіпсіздікке көндіру саясаты туралы. Ол Вильгельммен жақын арада болғаны белгілі болды, Вильгельм оның 1908 жылғы «Дейли телеграф» газетіндегі сұхбатына қатысты көзқарасы мен іс-әрекетін ешқашан кешірмеді. Германия үкіметінде билікке ие болғаннан кейін, ол оны қалай пайдалану керектігі туралы нақты идеясы болмады және саясатты басқаруды басқаларға жүктеді. Оның мінезі оны Кайзер Вильгельм II-мен жұмыс істеуге ыңғайлы етті, себебі ол жоғары лауазымды министрлерінен келісім мен мақтау күтетін, тіпті кейде олар оның нұсқауларын елемегенімен. Ол өлімінен кейін жарық көруге тиіс төрт томдық автобиография жазды, ол өзгелер туралы ашық және қатыгез сипаттамаларын қамтиды, бұл оның бейнесі туралы халықтың пікірін өзгертіп, жаңаша түсінуге мүмкіндік берді. Ол Рейхстагта шебер дебатшы болды, бірақ міндеттерін орындауда көбінесе жалқаулық танытты. Сыртқы істер министрлігінде 30 жылға жуық бірінші кеңесші болған және осы кезеңде саясатқа зор ықпал еткен Фридрих фон Холштейн оны «Макиавеллиді көтере алмайтындықтан көп оқыған» деп сипаттады. Оның қалың анасы: «Бернард бәрін құпия сақтайды» деді.

Негізгі дереккөздер

Бюло, Бернард, князь фон. Императорлық Германия (1916) онлайн
Бюло, Бернард, князь фон. Хаттар; 1903-1909 жылдары Императорлық канцлер қызметін атқарған князь фон Бюловтың ресми хаттарынан таңдаулылары онлайн.