Кіріспе
Табиғи цеолит, оның саңылаулы құрылымы кремний және алюминий тетраэдрлерінен жасалған тордан тұрады. Клиноптилолит – кремний және алюминий тетраэдрлерінің микропорозды орналасуынан тұратын табиғи цеолит. Ол күрделі формулаға ие. Моос шкаласы бойынша қаттылығы 3,5-4, меншікті салмағы 2,1-2,2 болатын ақ, жасылдан қызғылтқа дейін түсті, кестелі моноклиникалық тектосиликат кристалдары түрінде қалыптасады. Көбінесе ол туфтың құрамындағы вулкандық шыны сынықтарының девитрификация өнімдері ретінде, сондай-ақ базальттарда, андезиттерде және риолиттердегі қуыстарды толтырушы зат ретінде кездеседі. 1969 жылы Калифорния штатының Сан-Бернардино округіндегі Барстоу формациясында сипатталған. Клиноптилолиттегі натрийдің мөлшері калийден әдетте жоғары, Сан-Бернардино Барстоу формациясында осылай, бірақ калийге бай және натрийі аз көздері де бар. Ол геуландитпен бірге қатты ерітінділер қатарын құрайды: Клиноптилолит Ca – геуландит Ca қатты ерітінділер қатары Клиноптилолит K – геуландит K қатты ерітінділер қатары Клиноптилолит Na – геуландит Na қатты ерітінділер қатары. Клиноптилолиттің өнеркәсіпте және ғылымда қолданылуы оның ион алмасу қасиеттеріне, әсіресе аммиакқа (NH4+) деген жоғары алмасу қабілетіне байланысты. Бұған мысал ретінде ферменттік негіздегі мочевина сенсоры ретінде қолдануды келтіруге болады. Атауы грек сөздерінен шыққан: (κλίνω; "қисайған"), (φτερών; "қанат"), және (λίθος; "тас").
Clinoptilolite is a natural zeolite composed of a microporous arrangement of silica and alumina tetrahedra. It has the complex formula It forms as white, green to reddish tabular monoclinic tectosilicate crystals with a Mohs hardness of 3.5 to 4 and a specific gravity of 2.1 to 2.2. It commonly occurs as a devitrification product of volcanic glass shards in tuff and as vesicle fillings in basalts, andesites and rhyolites. It was described in 1969 from an occurrence in the Barstow Formation, San Bernardino County, California. Sodium levels in clinoptilolite are generally higher than potassium levels, as is the case with the San Bernardino Barstow Formation, but there are sources that are potassium rich and have minimal sodium. It forms a series with heulandite:
Clinoptilolite Ca – heulandite Ca solid solution series
Clinoptilolite K – heulandite K solid solution series
Clinoptilolite Na – heulandite Na solid solution series
Use of clinoptilolite in industry and academia focuses on its ion exchange properties having a strong exchange affinity for ammonium (NH4+). A typical example of this is in its use as an enzyme based urea sensor. The name is derived from the Greek words (κλίνω; "oblique"), (φτερών; "feather"), and (λίθος; "stone").
Қолдану
Клиноптилолит молекулалық сырғанақ ретінде кең қолданысқа ие, соның ішінде құрылыс материалдарына қоспа ретінде, егіншілікте инерт материал ретінде, мал азығына қоспа ретінде, тұрмыстық тауарларға қоспа ретінде, ылғалды сіңіретін зат ретінде және қоршаған ортаны қорғау технологияларында қолданылады. Клиноптилолит Чернобыльдегі ядролық апат кезінде кеңінен пайдаланылды. Онда минерал бір жағынан радиоактивті ластанған сарқындарды тазарту қондырғыларында ион алмастырғыш ретінде қолданылды. Екінші жағынан, ол 137 цезий сияқты радиоактивті катиондарды ас қорыту жолында ион алмастырғыш ретінде байланыстырып, шығарып тастау үшін мал азығына қосылды. Клиноптилолит Еуроодақта медициналық өнім ретінде сатылады және ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген емдік әсерлерімен байланысты. Жаңа тағамдар регламентіне сәйкес, ол адамдарға қолдануға арналған тағамдық қоспа ретінде мақұлданбаған. Сондықтан Германияда ол 2011 жылдың желтоқсанында Федералды Тұтынушыларды қорғау және азық-түлік қауіпсіздігі агенттігінде "2011/1849" жедел ескерту нөмірімен тағамдық қоспалардағы рұқсат етілмеген жаңа тағамдық ингредиент ретінде тіркелді. Седименттік текті клиноптилолитті мал азығында "технологиялық" қоспа ретінде қолдануға болады. Ол байлаушы функциясын атқарады. Еуропалық комиссия 2013 жылы барлық жануар түрлері үшін мал азығында клиноптилолитті қолдануға рұқсат берді. Рұқсат тек шөгінділік клиноптилолитке ғана берілді.