Кіріспе

1983 жылғы 17 мамырдағы Израиль мен Ливан арасындағы бейбіт келісімі – Ливан азаматтық соғысы кезінде 1983 жылғы 17 мамырда қол қойылған келісім. Израиль Ливанға шекаралық шабуылдарды тоқтату және 1982 жылы Бейрутті қоршау мақсатымен басып кіргеннен кейін бұл келісімге қол қойылды. Ол Израиль әскерінің Бейруттен шығуына шақыру жасады және екі ел арасындағы қалыпты екіжақты қарым-қатынастарды орнату үшін құрылымдық негізді ұсынды. Келіссөздер жүргізілген кезде Ливан Израиль және Сирияның әскери оккупациясы астында болды.

Саяси ахуал

Келісім 1983 жылғы 17 мамырда АҚШ атынан Уильям Дрейпер, Израиль атынан Дэвид Кимче және Ливан атынан Антуан Фаттал қол қойды. Ливан президенті Амин Джемайел өзінің бауыры, сайланған президент Башир Джемайелдің қазасынан кейін сайланды. Башир Джемайел өте оңшыл, Батысқа жақын көзқарастарымен және Израильмен тығыз байланыстарымен белгілі болған. Кейбір ливандықтар президент Амин Джемайелді қолдады, оның АҚШ-пенғы тығыз қарым-қатынасы бейбітшілік орнатуға және Ливанның егемендігін қалпына келтіруге көмектеседі деп санай отырып, олардың егемендігіне Израильдің де, Сирияның да басқыншылығынан қауіп төндіріліп отырғанын айтты.

Келісімнің шарттары

Келісім 1948 жылғы араб-израиль соғысынан бері жалғасып келе жатқан Израиль мен Ливан арасындағы соғыс жағдайын аяқтады және Ливанның оңтүстік Ливандағы шекаралық аймақта Ливан армиясының "қауіпсіздік аймағын" құру шартымен Израиль әскерлерінің кезең-кезеңмен шығарылуын көздейді. Онда Ливан мен Израиль арасындағы қауіпсіздік ынтымақтастығын егжей-тегжейлі сипаттайтын көптеген тармақтар бар, олар Палестина Азат ету Ұйымы (ПҰҰ) және басқа ұйымдардың шекаралық аймақтарға енуіне қарсы шаралар үшін жасалған.

Келісімнің бұзылуы

Келісім бойынша Ливан армиясы Израильдің позицияларын қабылдауы тиіс еді. Ливанның конфессиялық үкіметі 1984 жылғы 6 ақпанда Бейруттегі бәсекелес діни топтардың күшейіп бара жатқан азаматтық соғысының салмағынан құлдырады, және Ливан келісімнің өзінің міндеттемелерін орындай алмады. Ливан Парламенті, жаңадан сайланған спикер Хусейн әл-Хусейнидің басшылығымен, келісімді күшін жойды, ол келісімді қолдаған спикер Камель Асадты алмастырды. Келісімге Ливан мұсылмандары мен араб әлемінен күшті қарсылық болды, және ол мәжбүрлегендей капитуляция ретінде бейнеленді. Израильмен жеке бейбітшілік туралы әңгіме араб әлемінде тыйым салынған тақырып болып саналды, ал Египеттің Кэмп-Дэвидтегі бейбіт келісімі елді оқшаулатып, Араб Лигасынан уақытша шығарып тастады. Сирияның келісімге қарсылығы айқын болды, және Ливан аумағынан әскерін шығарудан бас тартқан Дамаск, Израильдің де сол сияқты әрекет етуіне байланысты, оның іске асырылуын тоқтатып тастады. Нәтижесінде Ливан үкіметі 1984 жылғы 5 наурызда келісімді мойынбұрмады. Израиль келісімді орындауды талап етті және Ливанның келісімімен немесе келісімсіз өзінің талаптарын жүзеге асыруы мүмкін екенін мәлімдеді, бірақ Ливан халқының пікірі наразылық білдірді, және одан да маңыздысы, нәзік азаматтық соғыс бейбіт процесі күйреуге бет бұрды.

Кейінгі дамуы

2000 жылы Израиль Оңтүстік Ливандағы бекінісінен шықты. Израиль премьер-министрі Эхуд Барак сайлау науқаны барысында Оңтүстік Ливаннан кетуге уәде берген болатын, алайда ол Сириямен эвакуацияға дейін келісімге келе алады деген сеніммен мұны жасады деп есептеледі, соның арқасында Израиль-Ливан бейбітшілігіне кедергі болған мәселе шешілді. Израиль мен Сирия арасындағы бейбіт келіссөздер Голан тауларынан күшін шығару шарттары бойынша тоқтап қалғанда, Барак келісімсіз күшін шығаруға шешім қабылдады, бұл көптеген адамдардың, әсіресе араб әлемінің пікірінше, Израиль әскеріне қарсы ұзақ жылдар бойы партизандық соғыс жүргізген Хезболланың жеңісі болып есептелді. Осының салдарынан Ливан мен Израиль ресми түрде соғыс жағдайында қалып, Ливан Израильді мемлекет ретінде мойындаудан бас тартады.

Шеба фермалары

Шекараның басым бөлігінде атысты тоқтату режимі сақталса да, Ливан Голан биіктіктеріндегі Шеба фермаларын Израильдің әлі де оккупациясы астында деп санайды. Хезболла осыны қарулы қарсылықты жалғастыруға себеп ретінде келтіреді және кейде осы аймаққа шабуылдар ұйымдастырады; Израиль Шеба фермаларында немесе шекараның басқа да нүктелерінде артиллериялық оққа тұтып, қарсы шабуылдар жасайды. Мұндай қақтығыстар кейде жанжалға ұласады. Біріккен Ұлттар Ұйымы Израильдің Ливандан толықтай шығып кеткенін мойындады, соның салдарынан Ливанның Шебаға қатысты талаптарына қарсы тұрды. БҰҰ, Израиль сияқты, Шеба фермаларын Сирияның Голан биіктіктерінің бөлігі деп есептейді, ол қазіргі уақытта Израильдің оккупациясы астында және болашақта бейбіт келісімге қол жеткізілгенше күтіп тұр. Сирияның бұл мәселедегі позициясы күрделі болып қала береді: Сирия үкіметі Ливанның Шебаға қатысты талаптарын қолдайды, бірақ аймақтың Ливанға тиесілігін растайтын карталарды ұсынудан бас тартады. 2005 жылы Сирия үкіметі Шеба фермаларын Ливанға беруді қарастырған, бірақ бұл қадам жасалмады. 2006 жылдың басында, «Кедр революциясы» деп аталғаннан кейін, Ливанның Сирияға қарсы блогының өкілдері, мысалы, друздардың көшбасшысы Валид Джумблат, Ливанның Шебаға қатысты талаптарын ресми түрде сұраққа тоқтатты. Ол бұл аймақтың шындығында Сирияға тиесілі екенін және Сирия мен Хезболланың Ливан армиясының құрамына кірмейтін қарулы қарсылық ұйымы ретіндегі мәртебесін сақтау үшін осы мәселені сылтау ретінде пайдаланатынын айтты. Бұл пікір-таластарға әкелді, Хезболла, Амаль және басқа да Сирияны қолдайтын Ливандық топтар Джумблатка қарсы шықты, ал басқа партиялар ортақ шешім табуға тырысты.