Кіріспе
Ливан азамат соғысының соңғы кезеңіндегі қосалқы қақтығыс (арабша: حرب التحرير) – 1989 және 1990 жылдар аралығында Ливан азамат соғысының соңғы кезеңінде болған қосалқы қақтығыс. Бұл қақтығыста бұрынғы президент Амин Жемайел тағайындаған және штаб-пәтері Шығыс Бейрутта орналасқан генерал және премьер-министр Мишель Аунға адал Ливан армиясы, Батыс Бейрутта орналасқан Сирия қарулы күштерімен және Тайф келісімімен тағайындалған президент Илияс Храуи мен премьер-министр Селим Хоссқа адал Ливан армиясымен шайқасты. Аун Шығыс Бейрут үстінен билігін орнату мақсатымен Ливан күштеріне қарсы бірнеше шабуылдар жасады. Қақтығыс 1990 жылдың 13 қазанында Сирия армиясы Баабда сарайы мен Аунның басқа да бекіністерін басып алып, жүздеген ливандық сарбаз бен азаматты өлтіргенде және Аунды қуып шығарғанда күшін жойды. Бұл Ливан азамат соғысының аяқталуын білдірді. Аун аман қалды және Францияға эмиграцияға кетті.
The War of Liberation (Arabic: حرب التحرير) was a sub conflict within the final phase of the Lebanese Civil War between 1989 and 1990, in which the Lebanese Army loyal to General and Prime Minister Michel Aoun, appointed by previous President Amine Gemayel and headquartered in eastern Beirut, fought against the western Beirut based Syrian Armed Forces and the Lebanese Army loyal to President Elias Hrawi and Prime Minister Selim Hoss, appointed by the Taif Agreement. Aoun launched several offensives against the Lebanese Forces in an attempt to establish his authority over East Beirut. The conflict culminated on 13 October 1990, when the Syrian Army stormed Baabda Palace and other strongholds of Aoun, killing hundreds of Lebanese soldiers and civilians and ousting Aoun, marking the end of the Lebanese Civil War. Aoun survived and moved to France to live in exile.
Өмірбаян
Ливандық азамат соғысы 1975 жылы басталды, ал 1976 жылы Сирия Ливанның бір бөлігін басып алды. 1989 жылы түрлі ливандық топтар азамат соғысын аяқтау мақсатында Тайф келісіміне қол қойды, бірақ Мишель Аун келісімге қарсы болды, себебі ол сириялық әскерлерді елден шығару мерзімін қарастырмады.
Қатысушы басшылар
Шығыс Бейрутта Аунның уақытша үкіметі өзінен (премьер-министр), полковник Иссам Абу Джамрадан (грек православты), және бригадир генерал Эдгар Маалуфтан (грек католигі) тұрды. Президент Джемайелдің 1988 жылғы 22 қыркүйекте өкілеттігі бітер алдында 15 минут бұрын қол қойылған жарлығында үш мұсылман министрі (суннит, шиит, друз) болды, бірақ олардың үшеуі де лауазымды қабылдамай, дереу отставкаға кетті. Осыған қарамастан, Аун өзінің заңды премьер-министр екенін мәлімдеді. Батыс Бейрутта Храуи үкіметі христиандар мен мұсылмандар арасында тең бөлінген кабинеттен құралды, ал Селим Хосс премьер-министр болды. Ливан армиясының бас қолбасшысы генерал Эмиль Лахуд 1989 жылғы 28 қарашада тағайындалды. 1990 жылдың наурыз айында министрлер кабинеті Ливан тауы аймағының қолбасшысы ретінде генерал Ели Хайекті таңдады. Самир Геагеа басқаратын Ливан күштерінің (ЛК) штаб-пәтері Ла-Кварантинде (шығыстан Ахрафиемен тікелей шектес) орналасқан, және Шығыс Бейрут, жағалаудағы Метн және Баабданы бақылауда ұстады. Олар Кесерван, Жбейл, Батрун, Кура, Бшарри және Жарта аудандарының бір бөлігін толығымен бақылады.
Соғыс басталды
1989 жылдың 15 ақпанында генерал Аун өзіне адал ливандық армия бригадаларымен (олардың 30 пайызы сүннилер) Геагеяның Ливан күштеріне (ЛК) қарсы шабуылға шықты, олар христиандық Шығыс Бейрут маңындағы позицияларды басып ұстаған. Сол кезде Аунның армиясының құрамы 16 000 адамға, ал ЛК-нің 10 000 адамға жететіні болжалды; екі тараптың да танктері мен ауыр артиллериясы болды. Тоғыз күннен кейін, 24 ақпанда, жетпіс адам қаза тауып, марониттік патриархаттың араласуымен ЛК Бейрут портының бесінші бассейнін Аунға беруге келісті, оның ай сайынғы салық түсімі шамамен 300 000 долларға бағаланды. Келесі айда Аун Бейруттен оңтүстікке қарай Жейх және Халдедегі реттелмеген теңіз порттарына қарсы блокада жариялады. 1989 жылдың 8 наурызында Аунның патрульдік қайықтары ПСП бақылауындағы Жейх портына бет алған кемені тоқтатты. Бұл оқиға нәтижесінде ерекше көзге түспейтін артиллериялық оқшаулаулар тізбегі басталды, Амаль Шығыс Бейрут портын және Жоуне портын, ал Аунның армия бригадалары Сук-Эль-Гарбты атқылады. 12 наурызда Аун Бейрут халықаралық әуежайын жабуға бұйрық берді, екі күннен кейін Батыс Бейрутты бір сағат бойы бомбалауға бұйрық берді, нәтижесінде 40 бейбіт тұрғын қаза тапты. Ай соңында Аун милиция басқаратын порттар мәселесі шешілмей тұрып, атысты тоқтату туралы жариялады. Бұл аймақта үш жыл ішіндегі ең қатты зорлық-зомбылық оқиғасы болды, оның салдарынан 90-нан астам адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды.
Ауун қоршауда
1989 жылдың сәуірінде генерал Аун Бейруттен оңтүстікке қарай теңіз порттарын блокадалауды жалғастырғанда, Сирия армиясы және олардың өкілетті күштері – друздардың ПСП-сі Бейрут портын, сондай-ақ Жоуние мен Библостағы порттарды үзіліссіз атқылап бастады. Сонымен қатар, Араб лигасы Аун мен Сирия арасында уақытша тынығу орнатуға күш жұмсады. 4 сәуірде Кувейт Сыртқы істер министрі Дамаскқа келіссөздерге ұшып келді. 19 сәуірде Парламенттің 23 христиан депутаты атысты тоқтатуға шақырды. Ливандық күштер (ЛК) бұл үндеуді елемей, Шығыс Бейруттағы атысқа қосылды. Айдың басында Бейрут портына жақын Дорадағы жанармай қоймасында ірі өрт болды. Сұйық газ баллондарының жарылған дыбысы Сидоннан 40 шақырым қашықтықта естілді. Бейруттің екі жағынан да азаматтар қашуда. Апрельдің соңына дейін алты апта ішінде Лимасолға Бейруттен 10 мың адам келгені хабарланды. Араб лигасы үш айлық тынығуға және порттарды блокададан босатуға шақырды, бірақ ПСП-нің Шығыс Бейрутты атқылауы тынығуға кедерлес болды және атыс күшейді. 16 мамыр күні Ливанның сүнни мұсылмандарының рухани көшбасшысы, Бас мүфти Хасан Халед Бейрут көшелерімен келе жатып, көлік құралына жасалған шабуылда қаза тапты, осы оқиғада кемінде 20 адам мерт болды. Маусымның соңында Аунның артиллериясы Сирия позицияларын 57 сағат бойы атқылады. Оның бақылауындағы аймақ құрлық және теңізден блокадаланған еді. Маусымда Жоуниеден тыс жерде мұнай танкері жойылды. Алжир, Сауд Арабиясы және Марокко басқаратын Араб лигасының бейбітшілік бастамасы Иракты Аунға қару сатуды тоқтатуға көндірді, ал келесі айда Акабада 50 даналық "Құрбақа" зымыранының партиясы ұсталды. 4 шілдеде үш айдан бері алғаш рет Шығыс және Батыс Бейрут арасындағы кезеңдер ашылды. Аунның артиллериясының қауіп төндіргеніне байланысты әуежай жабық қалды, ал екі сириялық фрегаты блокаданы сақтап тұрды. Күнделікті атқылау жалғасты, көбінесе Сирия позицияларынан. Қаладағы электрмен жабдықталу күніне бір сағатқа дейін төмендеді және жанармай тапшылығы күшті болды. 17 шілдеде ЛК Аунмен бірігіп, Батыс Бейрутке шабуыл жасады, нәтижесінде "көптеген" адам қаза тапты. Түнгі артиллериялық атыс жалғасып жатқанда, Араб лигасы 31 шілдеде қақтығысты тоқтатуға жасаған әрекеттерін тоқтатқанын жариялады. 10 тамызда Сирия христиан анклавындағы нысаналарға қарсы ірі артиллериялық шабуыл жасады, үш күннен кейін ПСП Аунның Баабдадағы сарайы мен Ярзедегі Қорғаныс министрлігіне қарап тұрған Сук-Эль-Гарбтағы позицияларына қарсы жер шабуылын бастады. Шабуыл сәтсіз аяқталып, 20-30 ПСП сарбазы қаза тапты. Аунның күштері Сирияның Бекаа аңғарындағы позицияларын бомбалау арқылы жауап берді. Екі аптадан кейін, 29 тамызда, Дания тіркелген "Sun Shield" жанармай танкері снарядтардан зардап шегіп, өртеніп, Жоуние шығанағында батып кетті. Тоғыз экипаж мүшесі қаза тапты. Бұл кезде Бейрутте азаматтық халықтың саны 10-15% ғана қалды деп есептелді. Екі апта бойы су мен электр жарығы болмады. 6 қыркүйекте АҚШ елшісі Джон Томас Маккарти және 29 қызметкері алдын ала хабарламасыз Аунның анклавындағы АҚШ елшілігінен әуе көлігімен эвакуацияланды. Полиция мәліметінше, соңғы алты айда 828 адам қаза тауып, 2455 адам жарақат алған. 1989 жылдың қыркүйегінде Сауд Арабиясы Аун қабылдаған жеті тармақты бейбітшілік жоспарын ұсынды, 22 қыркүйекте атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді және Бейрут әуежайы алты айдан кейін қайта ашылды. Адамдар қалаға орала бастады, ал мектептер 10 қазан күні қайта ашылды. Сирияның христиан анклавындағы электр стансасына жанармай жеткізуді тоқтатуы салдарынан электрмен жабдықталу күніне екі сағатқа дейін шектелді. Осы уақытта Парламенттің 62 депутаты, жартысы христиан, жартысы мұсылман, Тайф қаласында кездесті. Үш апталық келіссөздерден кейін олар 22 қазанда Аун қабылдамаған келісімге келді. Ол Аунның адал жақтастарының бірі Дани Шамунмен келісімге қол қойды. Джордж Саадех, Катаб партиясының (ЛК-ның саяси қанаты) жетекшісі, Тайфтағы негізгі христиан келіссөзшілерінің бірі болды. Тайф кестесін бұзу үшін 3 қарашада Аун Парламентті тарату туралы жариялады және ондаған мыңдаған жақтастары көшеге шықты. Мыңдаған адам Баабдадағы Президент сарайының айналасына жиналды, ал үлкен топ марониттердің Бкеркедегі штаб-пәтеріне басып кірді, онда олар патриарх Насралла Сфейрді қорлады. Гегея Ливанның дауысы радиостанциясын қорғау үшін 200 ЛК милицияшысын жіберді. 5 қарашада Парламент депутаттарының ассамблеясы, оның ішінде Париждегі эмиграциядан келген 30 адам, Солтүстік Ливандағы Колейат әуе базасында кездесіп, Рене Муавадты Президент етіп сайлады. Ол халықаралық қауымдастық тарапынан Ливанның заңды Президенті ретінде танылды. Аун ЛК-ның (Самир Гегея басқаратын) Шығыс Бейруттағы күштеріне қарсы шабуыл бастады. Екі апталық шабуыл Шығыс Бейрутте азамат соғысы немесе Израильдің басып кіруі кезінде болмаған қирату мен шығындарды келтірді – 500 адам қаза тауып, 2000 адам жарақат алды. Аун тек 5-ші, 8-ші және 10-шы бригадалардан құралған батальондарға ғана сүйене алды. ЛК 48 сағат ішінде жеңіліске ұшырауы күтілген, бірақ Аунның әскерлері 6 ақпанда ғана Дбайе қаласын басып алды. 15 ақпанда Аунның күштері шабуылды жаңартты, Айн-эль-Руммана және Фурн-эш-Шиббак қалаларын басып алды. Тағы да мүліктердің көп бөлігі қирады. ЛК күштері Сирия бақылауындағы Батыс Бейрут арқылы қашып кетті. Екі күннен кейін, 17/18 ақпанда, Аунның элиталық жасақтарының 200 адамы Адма әуежайындағы базасынан шығу үшін тынығу туралы келісімге келді, олар шайқас басталғаннан бері тұрып қалған еді. Шайқастар нәтижесінде Гегеяның күштері Шығыс Бейрут пен портының, сондай-ақ Кисрауан және Жбейль провинцияларының бақылауына көшті. 24 ақпанда белгісіз теңіз патрульді катері Ларнака-Жоуние паромдық кемесіне шабуыл жасап, Кипрге қайтуға бұйрық берді. Бір жолаушы қаза тауып, 17 адам жарақат алды. Шығыс Бейрут маңындағы Син-эль-Филге тағы бір сәтсіз шабуыл жасалды, 1 мамырда, ал бір аптадан кейін, үздіксіз атыс пен кездейсоқ қақтығыстарға қарамастан және фронт линиясы Дог өзені мен Шығыс Бейрут айналасында орналасқаннан кейін, Аун бір жақты тынығуды жариялады және келіссөздерге дайын екенін мәлімдеді. (حرب الإلغاء) – ЛК-ның Аунның оны "жоюға" тырысу үшін бастаған соғысын білдіретін термині, бірақ Аун басқа термин қолданды; "Қаруды Біріктіру шайқасы" (معركة توحيد البندقية), Ливанның барлық қаруларын Ливан армиясының қолына біріктіруді және бағынуды білдіреді.
LF аймақты Храуи үкіметінің қолына береді
1990 жылдың 1 сәуірінде Храуи үкіметі флот адмиралы Эли Хайекке (кабинет 11 наурызда Ливан тауы аймағының қолбасшысы етіп тағайындаған) губернаторлықтағы ЛФ казармаларын қабылдауды тапсырды. Бұл Геагея мен Храуи арасындағы келісімнің бір бөлігі болды, онда армия христиан кантонының 2/3 бөлігін әскери және саяси тұрғыдан бақылауға алады (қалған 1/3 бөлігі Солтүстік губернаторлық және Шығыс Бейруттегі Ахрафие), бірақ жасақ құрамындағы 10 000 саяқтан тұратын күш әзірге сақталады. Алайда, Аун ЛФ пен Храуи үкіметі арасындағы кез келген келісімге немесе одаққа қарсы екенін жариялаған еді. Жою соғысы Шығыс Бейрут пен оның айналасындағы елді мекендерді (Метнге дейін) қиратып жатқанда, жағалауға қолдау беру іс жүзінде Кесерван ауданында, Нахр әл-Калб деңгейінде басталып, Барбараға дейін жалғасты. Бірақ мамыр айына қарай ЛФ Аун әскерлерінен Жоуниеден Бейрутке дейінгі барлық жағалау жолағын басып алып, теңіз арқылы жабдықтау жолдарын толығымен үзіп тастады. Сонымен қатар, Геагея Хайекті Жоуниедегі ЛФ казармасына орналастырды, бұл Храуи үкіметімен интеграцияға дайындығының символы болды және Аунның Храуи ЛФ одағына қарсылығына қарамастан жасалды. Бұл оқиғалар, Сирия армиясының қолдауымен бірге, Таиф келісімі мен оның үкіметінің пайдасына жағдайды күрт өзгертті.
1990 жылдың қазанында жеңілді
1990 жылдың 1 қазанында кешке бірнеше жүз адам Баабдадағы Президент сарайының айналасындағы анклавтың шетінде шамдармен қаралы күзетуге жиналды. Генерал Аун екі жыл бойы сарайда қоршауда болған еді, ал демонстрация Храуи үкіметінің Аун аймақтарына жаңадан енгізген блокадасына жауап ретінде ұйымдастырылды. Қарулы адамдар автоматты қарудан көпшілікке оқ ашты. 25 адам қаза тауып, жүзге жуық адам жарақат алды, ал кейбіреулері содан кейін болған дау-мажарда зардап шекті. АҚШ Мемлекеттік департаменті мен батыс елдерінің дипломаттары Геагеяның Ливан күштері оқ атуға жауапты деп санайтын. Он бір күннен кейін, 12 қазанда, жалғыз қарулы адам генерал Аун сарай сыртындағы көпшілік алдында сөйлеген сөзі кезінде оған екі рет оқ атты. Аунға ешқандай зақым келмеді, бірақ оның күзшілерінің бірі қаза тапты. 13 қазан күні таңертең генерал жақын жердегі француз елшілігіне паналады. Сағат 7:00-де Сирияның Су-7 ұшақтары сарайға екі рет бомба тастады. Сағат 8:30-да генерал Аун француз елшілігінен жасаған мәлімдемесінде әскерлерін капитуляциялауға шақырды. Сонымен қатар, ол сарайдағы офицерлеріне тағы төрт-бес сағатқа қарсылық көрсетуді өтінді. Одан кейін қатарлап қырқындар орын алды. Сарайдағы сарбаздар ақ туларды көрсетіп, жақындап келе жатқан сириялық сарбаздарға оқ атып, 150 адамды өлтірді. Олар қорғаушыларды жеңгеннен кейін, сириялықтар шамамен 80 сарбазды атқылады. Аун кеткеннен кейін барлық қарсылық тоқтатылды. Метн аймағында Сирия армиясы Эли Хобейка басқаратын Ливан күштерінің бөлігін, сондай-ақ Сирияның әлеуметтік-ұлттық партиясының мүшелерін Аунның позицияларын басып алу үшін пайдаланды. Шайқас кезінде өлтіру, тонау және зорлау оқиғалары болды. Шамамен 800 жауынгер мен бейбіт тұрғын қаза тапты. Бір аптадан кейін, 21 қазанда, тағы бір милиция басшысы және Аунның маңызды қолдаушысы Дани Шамун, оның әйелі және екі баласымен бірге өлтірілді.
Салдары
Ауун үкіметіне жасалған шабуыл Ливан азаматтық соғысының аяқталуын белгіледі. Сирия келесі 15 жыл бойы Таиф келісімі аясында елдің саяси өміріне үстемдік етті. 1990 жылдың 16 қазанында Бейруттегі жасақтар Жасыл желіні бұзуды бастады, ал 13 қарашада олар Таиф келісімінде белгіленген 19 қарашадағы мерзімге дейін Бейруттен шығып кетті.