Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Науру – Океаниядағы Маршалл аралдарының оңтүстігінде, Тынық мұхитының оңтүстігінде орналасқан шағын фосфатты тау жынысты арал мемлекеті. Ол экватордың оңтүстігінде, Науру Тынық мұхитындағы үш ірі фосфатты тау жынысы аралдарының бірі – қалғандары Кирибатидегі Банаба (Океан аралы) және Француз Полинезиясындағы Макатеа. Әлемде теңіз немесе мұхитта тек бір аралдан тұратын жалғыз ел – Науру. Оның құрлық көлемі – , теңіздік талаптары 200 теңіз милі (370 км) кеңдіктегі Ерекше экономикалық аймақ және 12 теңіз милі (22 км) аумақтық теңізді қамтиды. Климаты тропикалық, қарашадан ақпанға дейін муссондық жаңбырлы маусым бақыланады. Құмды жағажай көтеріліп, құнарлы сағаға айналады. Аралдың орталық бөлігін көтерілген фосфатты плато ('Жоғарғы жағы') алып жатыр. Плато жиегі бойында теңіз деңгейінен 65 метр биіктіктегі ең жоғары нүкте орналасқан. Наурудың экономикалық тұрғыдан маңызды табиғи ресурстары – теңіз құстарының гуаносынан пайда болған фосфаттар және балық аулау, әсіресе тунец. Аралды кораллдар мен құмды жағажайлар қоршағандықтан, онда табиғи порты, өзендер немесе ірі көлдер жоқ. Науруда тек осы аралда ғана қолданылатын ерекше навигациялық жүйе бар.
Nauru is a tiny phosphate rock island nation located in the South Pacific Ocean south of the Marshall Islands in Oceania. It is only south of the Equator at coordinates Nauru is one of the three great phosphate rock islands in the Pacific Ocean—the others are Banaba (Ocean Island) in Kiribati and Makatea in French Polynesia, and it is only country of the world that consisted from only one island on the sea or ocean. Its land area is , and it has a Maritime claims are an Exclusive Economic Zone of with 200 nautical miles (370 km), and a 12 nautical mile (22 km) territorial sea. The climate is tropical with a monsoon rainy season from November to February. A sandy beach rises to the fertile ring around raised fringing coral reefs. The raised phosphate plateau ('Topside') takes up the central portion of the island. The highest point is 213 ft (65 m) above sea level, along the plateau rim. Nauru's only economically significant natural resources are phosphates, formed from guano deposits by seabirds, and fisheries, particularly for tuna. Due to being surrounded by corals and sandy beaches, the island houses no natural harbours, nor any rivers or substantial lakes. Nauru has a unique navigational system, which is only capable of being used on the island.
Науру геологиясы
Науру – Тынық мұхитының Науру алабында орналасқан, 132 миллион жыл бұрын пайда болған Тынық мұхит тақтасының бір бөлігіндегі жоғары көтерілген коралл атолы. Эоценнің ортасынан (35 миллион жыл бұрын) олигоценге дейін су асты жанартауы ыстық нүктеде өсіп, базальттан тұратын теңіз тауын қалыптастырды. Бұл теңіз тауы 4300 метрден биік. Бұл ыстық нүкте Тынық мұхит тақтасының ірі қайта ұйымдастырылуымен бір уақытта болды. Жанартау теңіз деңгейіне дейін эрозияланып, үстіне 500 метрге дейін қалыңдыққа ие коралл атолы өсті. Жер бетіндегі кораллдың жасы 5 миллион жылдан 0,3 миллион жылға дейін анықталған. Алғашқы әк тас теңіз суынан алынған магниймен доломиттендірілген. Коралл теңіз деңгейінен шамамен 30 метрге көтеріліп, қазір классикалық карст үлгісімен 20 метрге дейін биіктіктегі тік қырлы доломит әк тасынан тұратын шығынды құрайды. Теңіз деңгейінен кем дегенде 55 метр тереңдікте әк тас еріп, қуыстар, шұңқырлар мен үңгірлер пайда болған. Аралдың үстіңгі бөлігіндегі ойыстар бірнеше метрге дейін қалыңдығы бар фосфат қабатымен толтырылған. Анибар шығанағы жанартаудың шығыс жағының су астындағы құлауынан пайда болды. Буада лагунасы теңіз деңгейі төмен болған кезде әк тастың еріуінен және одан кейін құлаудан пайда болған. Науру Тынық мұхит тақтасымен бірге жыл сайын солтүстік-батысқа қарай жылжиды. Буада лагунасында, сондай-ақ солтүстік-шығыстағы Ижуу мен Анабардағы тіктеудің төменгі жағындағы кейбір тұзды тоғандарда тұщы суды табуға болады. Оңтүстік-шығыстағы Моқуа үңгірінде жер асты көлі бар. Науруда өзендер мен ағыстар болмағандықтан, суды үйдің шатырынан жинақталатын жүйелерден жинау керек. Су фосфатты жүктеу үшін қайтып келе жатқан кемелердегі балласт ретінде де Науруға тасымалданады.
Nauru is a raised coral atoll positioned in the Nauru Basin of the Pacific Ocean, on a part of the Pacific Plate that formed at a mid oceanic ridge at 132 Ma. From mid Eocene (35mya) to Oligocene times, a submarine volcano built up over a hotspot and formed a seamount composed of basalt. The seamount is over 4300 metres high. This hotspot was simultaneous with a major Pacific Plate reorganisation. The volcano was eroded to sea level and a coral atoll grew on top to a thickness of about 500 metres. Coral near the surface has been dated from 5 Mya to 0.3 Mya. The original limestone has been dolomitised by magnesium from seawater. The coral was raised above sea level about 30 metres and is now a dolomite limestone outcrop which was eroded in classic karst style into pinnacles up to 20 metres high. To at least a depth of 55 metres below sea level, the limestone has been dissolved forming cavities, sinkholes, and caves. Holes on the topside of the island were filled up by a phosphate layer up to several metres thick. Anibare Bay was formed by the underwater collapse of the east side of the volcano. Buada Lagoon was formed by solution of the limestone when the sea level was lower, followed by collapse. Nauru is moving at per year to the northwest along with the Pacific Plate. Freshwater can be found in Buada lagoon, and also in some brackish ponds at the escarpment base in Ijuw and Anabar in the northeast. There is an underground lake in Moqua Cave in the southeast of the island. Since there are no streams or rivers on Nauru, water must be gathered from roof catchment systems. Water is also brought to Nauru as ballast on ships returning for loads of phosphate.
Шекті нүктелері
Бұл Наурудың ең шектік нүктелерінің тізімі, яғни солтүстікке, оңтүстікке, шығысқа немесе батысқа ең алыс, немесе басқа кез келген жерден биік нүктелер. Ең солтүстік нүктесі – Анна мүйісі, Эва ауданы. Ең шығыс нүктесі – Ижуу мүйісі, Ижуу ауданы. Ең оңтүстік нүктесі – сымсыз станцияның оңтүстігіндегі атаусыз жартас, Мененг ауданы. Ең батыс нүктесі – порты, Айво ауданы. Ең биік нүктесі – Командалық қырқасы (65 м, 213 фут). Ең төменгі нүктесі – Тынық мұхиты (теңіз деңгейі).
This is a list of the extreme points of Nauru, the points that are farther north, south, east or west or higher than any other location. Northernmost point – Cape Anna, Ewa District. Easternmost point – Cape Ijuw, Ijuw District. Southernmost point – unnamed headland south of the wireless station, Meneng District. Westernmost point – the harbour, Aiwo District. Highest point – Command Ridge (65 m, 213 ft). Lowest point – Pacific Ocean (sea level).