Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кирибатидің тарихи дамуы
Historical development of Kiribati
Қазіргі Кирибати Республикасын құрайтын аралдарда кем дегенде жеті жүз жыл, мүмкін одан да ұзақ уақыттан бері адамдар қоныстанған. Бүгінгі күні басым көпшілікті құрайтын австронезиялық халықтарға дейін полинезиялық және меланезиялық шапқындар 17 ғасырда алғашқы еуропалық теңіз саяхатшылары келгенге дейін соғылған. Одан кейінгі көп жылдар бойы негізгі аралдар тізбегі – Гилберт аралдары Британ империясының бір бөлігі ретінде басқарылды. Ел 1979 жылы тәуелсіздік алып, содан бері Кирибати деп аталады.
The islands which now form the Republic of Kiribati have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial Austronesian peoples’ population, which remains the overwhelming majority today, was visited by Polynesian and Melanesian invaders before the first European sailors visited the islands in the 17th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the Gilbert Islands, was ruled as part of the British Empire. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati.
Тарихқа дейінгі кезең
Бірнеше мыңжылдықтар бойы аралдарда Соломон аралдарынан немесе Вануатудан келген австронезиялық халықтар қоныстанды. Кирибати немесе Гилберт халқы Гилберт аралдары деп белгілі болатын жерге б.з.д. 3000 жыл мен 1300 жыл аралығында қоныстанды (бұл аралдарды британдық капитан Томас Гилберттің құрметіне 1820 жылы фон Крузенстерн атады). Кейіннен самоалықтар мен тонгалықтардың шапқындары қолданыстағы Микронезия мәдениетіне полинезиялық элементтерді енгізді, ал фиджиліктердің шапқындары меланезиялық элементтерді енгізді. Көптеп араласу нәтижесінде сыртқы түрі, тілі және дәстүрлері жағынан біртекті халық пайда болды.
For several millennia, the islands were inhabited by Austronesian peoples who had arrived from the Solomon Islands or Vanuatu. The I Kiribati or Gilbertese people settled what would become known as the Gilbert Islands (named for British captain Thomas Gilbert by von Krusenstern in 1820) some time in between 3000 BC and 1300 AD. Subsequent invasions by Samoans and Tongans introduced Polynesian elements to the existing Micronesian culture, and invasions by Fijians introduced Melanesian elements. Extensive intermarriage produced a population reasonably homogeneous in appearance, language and traditions.
Басқа мәдениеттермен байланыс
1606 жылы Педро Фернандес де Кейрос Бутаритари және Макин аралдарын көріп, оларды «Буэн-Виаже» («жақсы сапар» испан тілінде) аралдары деп атады. 1764 жылы капитан Джон Байрон «Долфин» кемесінің капитаны ретінде жер шарын айналып өтетін саяхаты барысында аталған аралдардан өтті. 1788 жылы капитан Томас Гилберт «Шарлотта» кемесінде, ал капитан Джон Маршалл «Скарборо» кемесінде болды. Гилберт және Маршалл мырзалар Абемама, Курия, Аранука, Тарава, Абаянг, Бутаритари және Макин аралдарының жанынан өтіп, жағаға түсуге тырыспады.
In 1606 Pedro Fernandes de Queirós sighted Butaritari and Makin, which he named the Buen Viaje ('good trip' in Spanish) Islands. Captain John Byron passed through the islands in 1764 during his circumnavigation of the globe as captain of HMS Dolphin. In 1788, Captain Thomas Gilbert in Charlotte and Captain John Marshall in Scarborough. Messrs. Gilbert and Marshall passed close to Abemama, Kuria, Aranuka, Tarawa, Abaiang, Butaritari, and Makin without attempting to land on shore.
Қосымша зерттеулер
1820 жылы аралдарға Гилберт аралдары деп ат қойылды (француз тілінде Гилберт аралдары), бұл атауды Ресей императорының адмиралы Адам Иоганн фон Крузенстерн 1788 жылы архипелагты кесіп өткен британдық капитан Томас Гилберттің құрметіне берді. 1824 жылы француз капитаны Луи Исидор Дюперре Гилберт аралдары архипелагының тұңғыш картасын жасады. Ол 1822–1825 жылдары жер шарын айналып келген «Ла Кокиль» кемесіне басшылық етті. АҚШ экспедициясының екі кемесі, «Пикок» және «Флаинг Фиш», капитан Хадсон басшылығымен Табитеуа, Ноноути, Аранука, Майана, Абемама, Курия, Тарава, Маракеи, Бутаритари және Макин (сол кезде ағылшын тілінде Кингсмилл аралдары немесе Кингсмилл тобы деп аталған) Гилберт аралдарын зерттеді. Олар Гилберт аралдарында рифтер мен бекіністерді картаға түсіруге көп уақыт арнады. Альфред Томас Агат Бутаритари және Макин аралдарының тұрғындарын суреттеді. Бір кезде солтүстік Гилберт аралдарының бір бөлігі Скарборо аралдары, ал оңтүстік Гилберт аралдарының бір бөлігі Кингсмилл тобы деп белгілі болды; 19 ғасырдың кейбір мәтіндерінде Кингсмилл атауы бүкіл Гилберт аралдарына қолданылды.
In 1820, the islands were named the îles Gilbert (in French, Gilbert Islands) by Adam Johann von Krusenstern, a Russian admiral of the Czar after the British Captain Thomas Gilbert, who crossed the archipelago in 1788. In 1824, French captain Louis Isidore Duperrey was the first to map the whole Gilbert Islands archipelago. He commanded La Coquille on its circumnavigation of the earth (1822–1825). Two ships of the United States Exploring Expedition, Peacock and Flying Fish, under the command of Captain Hudson, surveyed the Gilbert Islands of Tabiteuea, Nonouti, Aranuka, Maiana, Abemama, Kuria, Tarawa, Marakei, Butaritari, and Makin (then called the Kingsmill Islands or Kingsmill Group in English). While in the Gilberts, they devoted considerable time to mapping and charting reefs and anchorages. Alfred Thomas Agate made drawings of men of Butaritari and Makin. At one time, a subset of the northern Gilbert islands was known as Scarborough Islands and a subset of the southern Gilberts as the Kingsmill Group; in some 19th century texts, this last name of Kingsmills was applied to the entire Gilberts group.
Миссионерлер
Гилберт аралдарында миссионерлер 1850 жылдары қызметін бастады. 1857 жылы Американың шетелдік миссиялар жөніндегі комиссарлар кеңесінің (ABCFM) докторы Хирам Бингем II Абайанға келді. Лондон миссионерлік қоғамының (ЛМҚ) протестант миссионерлері оңтүстік Гилберт аралдарында белсенді болды. 1870 жылдың 15 қазанында ЛМҚ-дан Сэмюэл Джеймс Уитми Арораеге келді, ал сол айда ол Тамана, Онотоа және Беруге сапар жасады. 1872 жылдың тамызында ЛМҚ-дан Джордж Пратт аралдарды аралады. Рим-католик дінін 1880 жылы Таитиде христиан болған Бетеро және Тирои есімді екі Гилберт аралдық Нонути аралына әкелді. 1888 жылы Нонутиге Рим-католик миссионерлері – әке Джозеф Лерей, әке Эдвард Бонтемпс және бауыр Конрад Вебер келді.
Missionaries began to be active in the Gilbert Islands in the 1850s. Dr Hiram Bingham II of the American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) arrived on Abaiang in 1857. The protestant missionaries of the London Missionary Society (LMS) were active in the southern Gilberts. On 15 October 1870, Rev. Samuel James Whitmee of the LMS arrived at Arorae, and later that month he visited Tamana, Onotoa and Beru. In August 1872, George Pratt of the LMS visited the islands. The Roman Catholic faith was introduced on Nonouti around 1880 by 2 Gilbert islanders, Betero and Tiroi, who had become christians in Tahiti. Father Joseph Leray, Father Edward Bontemps and Brother Conrad Weber, Roman Catholic Missionaries of the Sacred Heart arrived on Nonouti in 1888.
Роберт Луис Стивенсонның 1889 жылы Абемама мен Бутаритариге сапары
Роберт Луис Стивенсон, Фанни Вандегрифт Стивенсон және оның ұлы Ллойд Осборн 1889 жылы Абемамада 2 ай болды, оны Стивенсон өзінің 1889 жылғы Экватор саяхаты туралы жазбасында сипаттады, бұл жазба «Оңтүстік теңіздерде» деген атпен жарияланды. Олардың сапары кезінде Жоғарғы Басшы Тембинок болды, ол осы кезеңдегі Гилберт аралдарының экспансионистік басшыларының соңғысы еді, бірақ Абемама тарихи тұрғыдан оңтүстік аралдардың дәстүрлі басқару жүйесіне, әр атолдың өз унимаанесіне сәйкес келді. Стивенсон Тембинокты кітабында «соңғы тиран» деп бейнеледі, және Абемамада болған кезінде жоғары басшының мінез-құлқы мен басқару әдісін зерттеді; Тембинок өзінің бақылауындағы атолдарға еуропалық саудагерлердің кіруін қатаң бақылады және монарх ретіндегі кірісі мен құқықтарын қызғанышпен қорғады. Осы уақытта Накаэя Бутаритари және Макин атолдарының билеушісі болды, оның әкесі Тебуреимоа, ал әкесінің әкесі Тетимароа еді. Стивенсон Накаэяны «зор физикалық күш-қуаты бар, шебер, зорлыққа бейім адам» деп сипаттады. Ол өз аралдарында жалғыз өзі сауда жасап, пайда көретін, егінші және саудагер еді. Стивенсон оның қарауындағы адамдардың құлдықта және үрейде еңбек еткенін айтты.
Robert Louis Stevenson, Fanny Vandegrift Stevenson, and her son Lloyd Osbourne, stayed for 2 months on Abemama in 1889, which was described by Stevenson in his account of the 1889 voyage of the Equator published as In the South Seas At the time of their visit, the High Chief was Tembinok', the last of the dozens of expansionist chiefs of Gilbert Islands of this period, despite Abemama historically conforming to the traditional southern islands' governance of their respective unimwaane. Tembinok' was immortalised in Stevenson's book as the "the last tyrant", with Stevenson delved into the high chief's character and method of rule during his stay stay on Abemama; Tembinok' controlled the access of european traders to the atolls under his control and jealously guarded his revenue and his prerogatives as monarch. At this time Nakaeia was the ruler of Butaritari and Makin atolls, his father being Tebureimoa and his grandfather being Tetimararoa. Nakaeia was described by Stevenson as “a fellow of huge physical strength, masterful, violent Alone in his islands it was he who dealt and profited; he was the planter and the merchant” with Stevenson describing his subjects toiling in servitude and fear.
Алғашқы саудагерлер мен сауда компаниялары
Гилберт аралдарында алғашқы саудагерлер Ричард Рэнделл мен Джордж Дюрант болды, олар 1846 жылы келді. Дюрант Макинге кетіп қалды, ал Рэнделл Бутаритариде қалды. Бутаритаридегі ең алғашқы сауда компаниялары – Гамбургте орналасқан Handels und Plantagen Gesellschaft der Südsee Inseln zu Hamburg (DHPG), Тынық мұхитындағы бас кеңсесі Самоада болған, және Австралиямен алтын кендері арқылы байланысы бар қытай саудагерлері On Chong болды. Жапондық сауда компаниясы Nanyo Boeki Kabushiki Kaisha Бутаритариде қызметін бастады. 1889 жылы Бутаритариде екі Сан-Франциско сауда фирмасы – Крауфорд мырзалар мен Уайтман ағайындылары жұмыс істеді. W. R. Carpenter & Co. (Соломон аралдары) Ltd компаниясы 1922 жылы құрылды. 1920 жылдары On Chong копра бағасының төмендеуі салдарынан қызметінің көлемі азайды. Соңында On Chong компаниясы W. R. Carpenter & Co. компаниясымен сатып алынды. Осы саудагерлердің арқасында Бутаритари Гилберт аралдарының сауда орталығына айналды, бірақ Австралияның Сидней қаласындағы Burns Philp сауда компаниясы саяси биліктің орталығына ілесіп, Тараваға көшкенге дейін.
The first traders resident in the Gilberts were Richard Randell and George Durant who arrived in 1846. Durant moved on to Makin, while Randell remained on Butaritari. The earliest trading companies on Butaritari were the Hamburg based Handels und Plantagen Gesellschaft der Südsee Inseln zu Hamburg (DHPG) with Pacific headquarters in Samoa, and On Chong (Chinese traders with Australian connections via the goldfields). The Japanese trading company Nanyo Boeki Kabushiki Kaisha established operations on Butaritari. Two San Francisco trading firms, Messrs. Crawford and Messrs. Wightman Brothers, were operating on Butaritari in 1889. W. R. Carpenter & Co. (Solomon Islands) Ltd was established in 1922. Through the 1920s On Chong experienced gradual decline in its operations as the result of low copra prices. Eventually On Chong was taken over by W. R. Carpenter & Co. These traders helped Butaritari became the commercial and trading capital of the Gilbert Islands until Burns Philp, the trading company based in Sydney, Australia, moved to Tarawa, following the seat of political power.
Колониялық дәуір
XIX ғасырда кит аулаушылар, қарақұйрықшылар және сауда кемелері көптеп келді, бұл жергілікті тайпалар арасындағы қақтығыстарды қоздырып, зиянды еуропалық ауруларды әкелді. Біршама тәртіп орнату үшін капитан Эдвард Дэвис 1892 жылдың 27 мамырында Гилберт аралдарын британдық протекторат деп жариялады. Соңынан, 1892 жылы көршілес Эллис аралдары (қазіргі Тувалу) да Ұлыбританияның протектораты болып жарияланды. Гилберт және Эллис аралдары протектораты Британдық Батыс Тынық мұхиты аймақтарының (ББТМ) құрамында басқарылды. Оушен аралы (қазіргі Банаба) 1900 жылы протекторатқа, ал 1916 жылы колонияға қосылды. 1916 жылы ББТМ әкімшілігі өзгерді, аралдар 1916 жылдың 12 қаңтарында Корольдік колониясы мәртебесін алды. Алайда, жаңа колония 1971 жылға дейін ББТМ-нің билігінде қалды.
Whalers, blackbirders, and merchant vessels arrived in great numbers in the 19th century, and the resulting upheaval fomented local tribal conflicts and introduced damaging European diseases. In an effort to restore a measure of order, the Gilbert Islands were declared as the British Protectorate by Captain Edward Davis of on 27 May 1892. The neighboring Ellice Islands (now Tuvalu) were declared a British Protectorate later in 1892. The Gilbert and Ellice Islands Protectorate was administered as part of the British Western Pacific Territories (BWPT). Ocean Island (now Banaba) was included in the protectorate in 1900 and then in the colony in 1916. In 1916, the administration of the BWTP changed as the islands became a Crown Colony on 12 January 1916. But the new colony remained under the jurisdiction of BWTP until 1971.
Гилберт және Эллис аралдары колониясы
Аралдар 1915 жылғы Гилберт және Эллис аралдары жөніндегі Кеңес шешімімен 1916 жылдың 12 қаңтарында Британ коронасының колониясына айналды. Рождество аралы 1919 жылы колония құрамына енді, бірақ АҚШ 1856 жылғы Гуано аралдары заңына сәйкес оны талас етті. Одақ аралдары 1926 жылы Жаңа Зеландия басқаруына бейресми түрде, ал 1948 жылы ресми түрде берілді. Феникс аралдары 1937 жылы, ал Орталық және Оңтүстік желі аралдарының бесеуі 1972 жылы қосылды.
The islands became a Crown Colony on 12 January 1916 by the Gilbert and Ellice Islands Order in Council, 1915. Christmas Island was included in the colony in 1919 although it was contested by the U. S. under the Guano Islands Act of 1856. The Union Islands were unofficially transferred to New Zealand administration in 1926 and officially in 1948. The Phoenix Islands were added in 1937 and the five islands of the Central and Southern Line Islands were added in 1972.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония аралдардың бір бөлігін өздерінің аралдық қорғанысын құру үшін басып алды. 1943 жылғы 20 қарашада одақтас күштер Тарава мен Макиндегі жапондық бекіністеріне шабуылдады, нәтижесінде Тынық мұхитындағы ең қанды шайқастардың бірі болды. Тарава шайқасы мен Макин шайқасы (іс жүзінде Бутаритари) одақтастар үшін соғыстағы маңызды бұрылыс болды, бұл шайқастар "Гальваникалық операцияны" іске асыруға бағытталған еді.
Japan seized part of the islands during World War II to form part of their island defenses. On 20 November 1943, Allied forces threw themselves against Japanese positions at Tarawa and Makin in the Gilberts, resulting in some of the bloodiest fighting of the Pacific campaign. The Battle of Tarawa and the Battle of Makin (in fact Butaritari) were a major turning point in the war for the Allies, which battles were the implementation of "Operation Galvanic".
Өзін-өзі анықтау құқығына көшу
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы Біріккен Ұлттар Ұйымының колонияларды жою жөніндегі арнайы комитетінің деколонизация процесіне белсенді кірісуіне әкелді; осының нәтижесінде Тынық мұхитындағы британ колониялары өзін-өзі анықтау жолына түсті. 1974 жылғы Эллис аралдарының өзін-өзі анықтау жөніндегі референдумынан кейін, бөліну екі кезеңде жүзеге асты. 1975 жылғы 1 қазанда күшіне енген Тайлық Кеңесінің 1975 жылғы Тувалу бұйрығы Тувалуды өз үкіметімен жеке британдық тәуелділігі ретінде мойындады. Екінші кезең 1976 жылғы 1 қаңтарда Гилберт және Эллис аралдары колониясының мемлекеттік қызметшілерінен бөлек әкімшілік құрылымдар құрылған кезде болды.
The formation of the United Nations Organisation after World War II resulted in the United Nations Special Committee on Decolonization committing to a process of decolonisation; as a consequence the British colonies in the Pacific started on a path to self determination. As a consequence of the 1974 Ellice Islands self determination referendum, separation occurred in two stages. The Tuvaluan Order 1975 made by the Privy Council, which took effect on 1 October 1975, recognised Tuvalu as a separate British dependency with its own government. The second stage occurred on 1 January 1976 when separate administrations were created out of the civil service of the Gilbert and Ellice Islands Colony.
Кирибати тәуелсіздігі
Гилберт аралдары 1977 жылы ішкі басқару құқығын алды және 1978 жылғы ақпан айында жалпы сайлау өткізді, нәтижесінде Иеремия Табай 27 жасында бас министр болып сайланды. Кирибати 1979 жылғы 12 шілдеде Ұлыбританияның құпия кеңесі бекіткен 1979 жылғы Кирибати тәуелсіздік жарлығы арқылы Ұлттар Достастығы құрамындағы тәуелсіз республика мәртебесіне қол жеткізді. Гилберт аралдарының түпкілікті халқының тіліндегі атауы Тунгару болғанымен, жаңа мемлекет бұрынғы колонияның орнына «Кирибати» деген атауды таңдады, бұл атау «Гилберттер» сөзінің Гилберт тіліндегі нұсқасы болып табылады және Гилберт аралдарының тізбегіне жатпаған аралдардың да қосылуын мойындауды білдіреді. АҚШ 1979 жылғы Тарава шарты арқылы Лине және Феникс аралдарының тізбегіндегі 14 аралға (бұрын Гуано аралдары заңы бойынша талап етілген) құқықтарынан бас тартты.
The Gilberts obtained internal self government in 1977 and held general elections in February 1978 which saw Ieremia Tabai elected Chief Minister at only age 27. Kiribati attained independence as a republic within the Commonwealth of Nations on 12 July 1979 by the Kiribati Independence Order 1979 made by the Privy Council of the United Kingdom. Although the indigenous Gilbertese language name for the Gilbert Islands proper is Tungaru, the new state chose the name "Kiribati," the Gilbertese rendition of "Gilberts," as an equivalent of the former colony to acknowledge the inclusion of islands which were never considered part of the Gilberts chain. The United States gave up its claims to 14 islands of the Line and Phoenix chains (previously asserted under the Guano Islands Act) in the 1979 Treaty of Tarawa.
Тәуелсіздік
Тәуелсіздік алғаннан кейін Кирибати мемлекетінің басшысы Еремия Табай болды. 29 жасында Табай 1979 жылдан 1991 жылға дейін үш рет Беретитенти (президент) қызметін атқарды. Табай Ұлттар Достастығының ең жас мемлекет басшысы еді. 1994 жылы Тебуроро Тито Беретитенти болып сайланды. Ол 1998 және 2002 жылдары қайта сайланды, бірақ 2003 жылдың наурыз айында сенімсіздік дауысымен қызметтен алынды. Конституция бойынша, ең көп үш мерзім қызмет еткендіктен, ол тағы бір мерзімге үміткер бола алмайды. Титоның уақытша орнын Мемлекеттік кеңес төрағасы Тон Отанг басқарды. 2003 жылы жаңа президенттік сайлау өтті, онда екі бауыр Аноте және Гарри Тонг екі негізгі кандидат болды (үшінші кандидат Бануэра Берина 9,1% дауыс жинады). 2003 жылдың 4 шілдесінде Лондон экономика мектебінің түлегі Аноте Тонг жеңіске жетіп, көп ұзамай президент болып ант берді. Ол 2007 және 2012 жылдары үшінші мерзімге қайта сайланды. 2016 жылдың наурыз айында Танети Мааму Кирибатидің жаңа президенті болып сайланды. Ол ел 1979 жылы тәуелсіздік алғаннан бергі бесінші президент болды. 2020 жылдың маусым айында президент Мааму екінші төрт жылдық мерзімге қайта сайланды. Президент Мааму Қытайға жақын деп есептелді және ол Пекинмен байланысты нығайтуды қолдады.
Following independence, the Kiribati head of state was Ieremia Tabai. At 29 years old, Tabai served three terms as Beretitenti (President), from 1979 to 1991. Tabai was the youngest head of state in the Commonwealth of Nations. In 1994, Teburoro Tito was elected Beretitenti. He was reelected in 1998 and 2002 but was ousted in a no confidence vote in March 2003, and having served the maximum three terms, he is barred by the constitution from running for another term. Tito's temporary replacement was Tion Otang, the Council of State chairman. In 2003, a new presidential election was held, in which two brothers, Anote and Harry Tong, were the two main candidates (a third candidate, Banuera Berina, won just 9.1% of the vote. Anote Tong, a London School of Economics graduate, won on 4 July 2003, and was sworn in as President soon afterward. He was re elected in 2007 and in 2012 for a third term. In March 2016, Taneti Maamau was elected as the new President of Kiribati. He was the fifth president since the country became independent in 1979. In June 2020, President Maamau won re election for second four year term. President Maamau was considered pro China and he supported closer ties with Beijing.
Банаба мәселесі
Банаба тұрғындарының аралдан бөлініп, Фиджидің қорғауына өтуге ұзақ жылдар бойы талпынуы – сезімтал мәселе болып табылады. Банаба фосфат кенін өндіру салдарынан қирап қалғандықтан,
An emotional issue has been the protracted bid by the residents of Banaba to secede and have their island placed under the protection of Fiji. Because Banaba was devastated by phosphate mining,