Кіріспе
1781 жылғы американдық революциялық соғыстың әскери науқаны
Йорктаун науқаны, сондай-ақ Вирджиния науқаны деп те аталады, 1781 жылдың қазан айында Йорктаунды қоршаумен аяқталған американдық революциялық соғыс кезіндегі әскери маневрлер мен шайқастар сериясы болды. Науқанның нәтижесі генерал Чарльз Эрл Корнуоллистің британдық армиясының тапсыруы болды, бұл оқиға тікелей маңызды бейбіт келіссөздердің басталуына және соғыстың аяқталуына әкелді. Науқан британдық басшылардың келіспеушілігімен, шешім қабылдаудағы ұзақ үдеріспен және дұрыс емес байланыспен, сондай-ақ француз және американдықтардың кейде бұйрықтарға қарамастан жасаған ерекше бірлескен шешімдерімен ерекшеленді. Науқанға Ұлыбритания мен Францияның құрлық және теңіз күштері, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының құрлық күштері қатысты. Британдық әскерлер 1781 жылдың қаңтар және сәуір айлары аралығында Вирджинияға жіберілді және мамыр айында оңтүстік штаттар арқылы ұзақ науқаннан солтүстікке келген Корнуоллис әскерімен қосылды. Бұл күштерге бастапқыда Вирджиния жасақтары әлсіз қарсылық көрсетті, бірақ генерал Джордж Вашингтон британдықтардың шабуылдары мен экономикалық қиындықтарына қарсы тұру үшін алдымен Маркиз де Лафайетті, содан кейін "Жабайы" Энтони Уэйнды Континентальдық армия әскерлерімен жіберді. Алайда, біріктірілген американдық күштер біріктірілген британдық күштерге қарсы тұру үшін жеткіліксіз болды, және британдық бас қолбасшы генерал сэр Генри Клинтонның бірқатар даулы және шатастыратын бұйрықтарынан кейін ғана Корнуоллис шілдеде Йорктаунға көшіп, құрлықтағы күштерге қарсы күшті қорғаныс позициясын құрды, бірақ теңіз блокадасы мен қоршауға ұшырады. Солтүстік Америка және Батыс Үндістандағы британдық теңіз күштері Франция мен Испанияның біріктірілген флоттарынан нашар болды. Британдық теңіз командирлерінің кейбір маңызды шешімдері мен тактикалық қателіктерінен кейін Пол де Грастың француз флоты Чесапик шығанағын бақылауға алды, Корнуоллиске теңізден қолдау көрсетуге мүмкіндік бермей, оны құрлықта да қоршады. Корольдік теңіз күштері бұл бақылауға дауласуға тырысты, бірақ адмирал Томас Грейвс 5 қыркүйекте Чесапик шайқасында жеңілді. Нью-Йорк қаласының сыртында жиналған американдық және француз әскерлері тамыз айының соңында оңтүстікке қарай қозғала бастады және қыркүйек айының ортасында Йорктаунға жақын келді. Олардың қозғалысы туралы алдаулар Клинтонның Корнуоллиске қосымша әскер жіберу әрекеттерін сәтті кешіктірді. Йорктаунды қоршау 1781 жылдың 28 қыркүйегінде басталды. Қоршауды қысқарту үшін Корнуоллис сыртқы қорғанысының бір бөлігін тастап кетуге шешім қабылдады, ал қоршаушылар оның екі бекінісін сәтті басып алды. Оның ұстанымы берік бола алмайтыны анық болған кезде, Корнуоллис 17 қазанда келіссөздер бастады және екі күннен кейін тапсырды. Бұл жаңалық Лондонға жеткенде Лорд Норттың үкіметі құлады, ал Рокингемнің келесі үкіметі бейбіт келіссөздерге кірісті. 1783 жылы Париж шартында Джордж III тәуелсіз Америка Құрама Штаттарын мойындады. Клинтон мен Корнуоллис науқандағы өз рөлдерін қорғап, ашық пікір алмасты, ал британдық теңіз командасы жеңіліске әкелген теңіз күштерінің кемшіліктерін талқылады.
Өмірбаян
1780 жылдың желтоқсанына қарай Америка революциялық соғысының Солтүстік Америкадағы майдандары шешуші кезеңге жетті. Континенттік армия осы жылдың басында ауыр жеңіліске ұшырады, оның оңтүстік әскерлері Чарльстонды жоғалтып, немесе Камден шайқасында талқандалып тарап кетті, ал Джордж Вашингтонның әскерлері мен Солтүстік Америкадағы британдық бас қолбасшысы сэр Генри Клинтон солтүстіктегі Нью-Йорк қаласы маңында бір-бірін қадағалап отырды. Ұлттық валюта дерлік құнсыз болды, соғысқа енгеніне бес жылға жуықтаған халықтың қолдауы азайды, әскерлердің жалақысы мен тұрмысы жайлы наразылығы көтеріліске ұласты. Американдықтар үшін оңтүстіктегі провинциялық әскер жинау қазан айында Кингс-Маунтин шайқасында ауыр соққыға ұшырап тоқтатылды.
1781 жылға арналған француз және американдық жоспарлау
Вирджиния 1779 жылға дейін әскери назардан тыс қалған, сол кезде шабуыл мемлекеттің кеме жасау мүмкіндігінің көп бөлігін жойды және американдықтар үшін маңызды сауда тауары болған темекінің көп мөлшерін тартып алды немесе жойды. Вирджинияның жалғыз қорғанысы – жергілікті тұрғындардан құралған милициялық жасақтар және 1779 жылғы шабуылда дерлік жойылған теңіз күштері болды. Француз әскери жоспарлаушылары 1781 жылғы науқанға қатысты бәсекелес талаптарды теңестіруі керек еді. Америкалықтармен ынтымақтастыққа жасалған бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін (Ньюпорт, Род-Айленд және Саванна, Джорджия қалаларына жасалған сәтсіз шабуылдарға әкелді), олар Солтүстік Америкада белсенді қатысудың қажеттігіне көз жеткізді. Француз флоты наурыз айында Бресттен кетуге дайындалып жатқанда бірнеше маңызды шешім қабылданды. Жеңіл желдер аймағындағы операциялардан кейін граф де Грасс басқаратын Вест-Индия флотына испан операцияларына қандай ресурстар қажет екенін анықтау үшін Кап-Франсуаға (қазіргі Кап-Гаитиен) бару тапсырылды. Көлік құралдарының жетіспеуіне байланысты Франция қосымша әскерлерді жіберудің орнына американдық соғыс күшін қолдау үшін алты миллион ливрді уәделеді. Генерал Вашингтонмен әдейі толық бөліспеген бұйрықтарда де Грасс Кап-Франсуадан кейін Солтүстік Америка операцияларына көмектесуге міндеттелді. Француз генералы граф де Рошамбоға Вашингтонға де Грасс ешқандай міндеттемесіз көмек көрсете алатынын айту тапсырылды. (Вашингтон Парижде орналасқан Джон Лоуренстен де Грасс солтүстікке келуге дайын екенін білді.) Француз флоты 22 наурызда Брестен шықты. Британ флоты Гибралтарды қайта жабдықтауға дайындықпен айналысты және кетуге қарсылық көрсетуге тырыспады. Француз флоты кеткеннен кейін, пакет кемесі «Конкорд» Ньюпортқа граф де Баррасты, Рошамбоның бұйрықтарын және алты миллион ливрлік қаражатты алып барды. Кейінірек де Грасс екі маңызды өтінішпен бірге басқа хат жіберді. Біріншісі, ол Солтүстік Америкадағы жағдай туралы Кап-Франсуада хабардар етілуі керек еді, сонда ғана ол ондағы операцияларға қалай көмектесе алатынын шеше алатын еді. Оның қиындығының бір бөлігі Нью-Йорктегі теңдесі, қартайған вице-адмирал Мариот Арбутнотпен қарым-қатынасының қиындығында жатты. Екеуі де жалған мақтанға берілген, тез ашуға ұшырайтын және тікенді мінезді болды; қайталап туған қақтығыстардың нәтижесінде олардың жұмыс қарым-қатынасы толығымен бұзылды. 1780 жылдың күзінде Клинтон өзін немесе Арбутнотты қайта шақыруды сұрады; алайда Арбутнотты қайта шақыру туралы бұйрықтар маусымға дейін келмеді. Сол кезде тарихшы Джордж Биллиас: «Екеуі де жеке әрекет ете алмайды, және бірге әрекет етпейді», - деп жазды. Арбутнотты сэр Томас Грейвс алмастырды, ол Клинтонмен біршама жақсы қарым-қатынасқа ие болды. Оңтүстіктегі британдықтардың қатысуы Саванна, Джорджия және Чарльстон, Оңтүстік Каролина қалаларының мықты бекіністі порттарынан және осы екі штаттың ішкі аймақтарындағы форпосттардан тұрды. Ең мықты форпосттар сол штаттардағы олардың жалғыз ресми қарсыласы болған патриот милициясының шабуылына салыстырмалы түрде төзімді болғанымен, кіші форпосттар, сондай-ақ жабдықтау конвойлері мен хабаршылар Томас Самтер және Фрэнсис Марион сияқты милиция командирлерінің мақсаты болды. Портсмутты соңғы рет 1780 жылдың қазан айында генерал-майор Александр Лесли басқарған күш басып алды, бірақ британдық оңтүстік армиясына қолбасшылық ететін генерал-лейтенант Чарльз, граф Корнуоллис, оларды қарашада Оңтүстік Каролинаға жіберді. Портсмуттағы генерал Леслидің орнына генерал Клинтон желтоқсан айының соңында Вирджинияға генерал Бенедикт Арнольдтың (жақында британ армиясына бригадалық генерал ретінде қабылданып алынған) басқаруымен 1600 сарбазды жіберді.
Вирджиниядағы британдықтардың шабуылы
1780 жылдың 30 желтоқсанында генерал Арнольд пен оның әскерін тасымалдаған флоттың бір бөлігі Чесапик шығанағына келді. Арнольд қалған көліктердің келуін күтпей, Джеймс өзенімен жоғары қарай жүзіп, 4 қаңтарда Вирджиния штатының Вестовер қаласына 900 сарбазды түсірді. Бір түнгі жедел марштан кейін, ол келесі күні штаттың астанасы Ричмондқа шабуыл жасады, тек отаршыл әскерлерінің минималды қарсылығына тап болды. Екі күндік шабуылдан соң олар қайықтарына оралып, Портсмутқа қарай жүзіп кетті. Арнольд онда бекіністер салып, әскерлерін шабуыл жасауға және азық-түлік іздеуге жіберді. Жергілікті милиция шақырылды, бірақ олардың саны соншалықты аз болғандықтан, британдықтардың қатысуына ешқандай дау болмады. Бұл шабуыл жасаушы экспедициялардың қарсылыққа ұшырауына кедергі келтірмеді, мысалы, наурыз айында Уотерс-Крик шайқасында болғандай. Арнольдтың әрекеттері туралы хабар Джордж Вашингтонға жеткенде, ол жауап беру қажет деп шешті. Ол француздардың Ньюпорттағы базасынан теңіз экспедициясын жіберуін қалады, бірақ басқарушы адмирал Шевалье Дестуш, 22 қаңтарда британдық флоттың бір бөлігіне ауыр дауылдан зақым келгені туралы хабар алғанға дейін, кез келген көмек көрсетуден бас тартты. 9 ақпанда капитан Арно де Гардюр де Тилли Ньюпорттан үш кемемен (желілік кеме Eveille және фрегаттар Surveillante және Gentile) жолға шықты. Төрт күннен кейін Портсмутқа келгенде, Арнольд өз кемелерін, олардың сусыру тереңдігі француз кемелерінен кем болғандықтан, Елизавета өзенімен жоғары қарай шығарды, онда де Тилли олардың соңынан еріп келе алмады. Де Тилли, жергілікті милицияның Арнольдтың позициясына шабуыл жасауға «толыққанды жеткіліксіз» екенін анықтағаннан кейін, Ньюпортқа қайтып келді. Қайтар жолда ол HMS Romulus фрегатын тұтқынға алды, британдықтар оны Нью-Йорктен де Тиллидің қозғалысын бақылау үшін жіберген еді. Оның әскері, шамамен 1200 адамнан тұратын, Нью-Джерси мен Жаңа Англиядан континенттік полктарға бекітілген үш жеңіл полктан құралды; бұл полктарды Джозеф Возе, Фрэнсис Барбер және Жан-Жозеф Сурбадер де Гимат басқарды. Лафайеттің күштері 3 наурызда Елк Басына (қазіргі Элктон, Мэриленд, Чесапик шығанағының солтүстік кеме жүзу шегі) жетті. Анаполисте әскерін тасымалдауды күтіп тұрған Лафайет оңтүстікке қарай сапар шегіп, 14 наурызда Йорктаунға жетіп, жағдайды бағалады.
Американың қорғаныс әрекеттері
Де Тилли экспедициясы және істі алға жылжыту үшін Ньюпортқа келген генерал Вашингтонның ынтасы Дестушты үлкен міндеттемелерге келісуге көндірді. 8 наурызда ол өзінің барлық флотымен (7 желілік кеме және бірнеше фрегат, соның ішінде жақында қолға түскен Ромул) бірге жүзіп, француз әскерлерін Вирджиниядағы Лафайет әскерлерімен қосу үшін алып кетті. Лафайет британдық флотты көріп, бұйрыққа сәйкес, әскерлерін Нью-Йорк аймағына қайтаруға дайындық жасады. Сәуірдің басында ол Хед-оф-Элкке қайтып келді, онда Вашингтоннан Вирджинияда қалу туралы бұйрық алды. Дестуш флотының Ньюпорттан кетуі генерал Клинтонды Арнольдқа күш қосуға итермеледі. Арбутнот теңізге шыққаннан кейін ол генерал Уильям Филлипс басқаратын 2000 шамасындағы әскерді Чесапикке жеткізетін көліктерді жіберді. Олар 27 наурызда Портсмутқа Арнольдқа қосылды. Филипс, жоғары дәрежелі командир ретінде, күшті өз қолына алып, Петербург пен Ричмондты бағыттап шабуылдарды жаңартты. Осы кезде Вирджиниядағы милиция командирлері барон фон Штубен мен Питер Мюленберг, әскерлерінің нашарлығына қарамастан, моральды сақтау үшін қарсы тұру керек деп санады. Олар Петербургке жақын Бландфордта қорғаныс шебін құрды (Бландфорд қазір Петербург қаласының бір бөлігі) және 25 сәуірде тәртіпті, бірақ жеңіліспен аяқталған шайқас жасады. Фон Штубен мен Мюленберг Филипс Ричмондқа қайта шабуыл жасауды ниеттенгенін білді. Алайда, Лафайет бірнеше жылдам марштар жасап, 29 сәуірде Ричмондқа жетті, бұл Филипстен бірнеше сағат бұрын болды.
Корнуоллис пен Лафайет
Каролинадағы британдық қауіп-қатерге қарсы тұру үшін Вашингтон өзінің ең жақсы стратегияларының бірі – генерал-майор Натанаел Гринды Солтүстік Каролинадағы американдық армияны Камдендегі жеңілістен кейін қайта құруға жіберді. Оңтүстіктегі британ әскерлерін басқарған генерал Корнуоллис онымен күресіп, штатты бақылауға алуды көздеді. Грин өзінің аз санды әскерін бөліп, Дэниел Морганның басқаруындағы әскер тобының бір бөлігін Оңтүстік Каролинадағы 96 бекінісіне шабуыл жасау үшін жіберді. Корнуоллис Банастр Тарлтонды Морганның артынан жіберді, ол қаңтардағы Коупенс шайқасында Тарлтонның жасағын талқандап, Тарлтонды тұтқындауға жақын болды. Бұл оқиғадан кейін «Данға ұсақтап шабуыл» деп аталатын жарыс басталды, онда Корнуоллис Морган мен Гриннің күштерін біріктірмей тұрып, оларды қуып жете алмады. Грин Дан өзенін сәтті кесіп өтіп, Вирджинияға кіргенде, Корнуоллис, өзінің әскерінен көптеген жүкті алып тастағаннан кейін, қуып жете беруді тоқтатты. Бірақ Грин күш-қуат пен жабдықтар алып, Дан өзенін қайтадан кесіп, Солтүстік Каролина штатының Гринсборо қаласына Корнуоллиспен шайқасуға оралды. Граф шайқаста жеңіске жетті, бірақ Грин әскерін толықтай сақтап алып, британдықтар көп шығынға ұшырады, сондықтан Корнуоллис күш-қуат пен жабдықтау үшін Уилмингтонға шегінуге мәжбүр болды. Грин кейін Оңтүстік Каролина мен Джорджияның көп бөлігін қайтадан бақылауға алды. Корнуоллис бұйрықтарды бұза отырып, сонымен қатар генерал Клинтонның стратегиялық бағыты болмаған кезде, 25 сәуірде өзінің 1400 сарбазын Вирджинияға алып кіруге шешім қабылдады; сол күні Филипс пен фон Штубен Блэндфордта шайқасты. Филипс Лафайетті Ричмондқа ұтқаннан кейін, шығысқа қарай бұрылып, аймақтағы әскери және экономикалық нысандарды жоюды жалғастырды. 7 мамырда Филипс Корнуоллистен Петербургке барып, күштерін біріктіруді бұйырған хабарлама алды; үш күннен кейін Филипс Петербургке келді. Лафайет британдықтардың позицияларын қысқа уақытқа атқылап, шабуыл жасауға жеткілікті күші жоқ екенін түсінді. 13 мамырда Филипс қызбадан қайтыс болды, ал Арнольд әскерді қайтадан басқарды. Бұл ер адамдардың арасында наразылық тудырды, өйткені Арнольдты көп құрметтемеді. Корнуоллис 19 мамырда Петербургке келді, бұл Лафайетті 1000-нан астам континенттік әскер мен 2000-ға жуық ополченниктерді басқарып, Ричмондқа шегінуге итермеледі. Көп ұзамай Нью-Йорктен Ансбах полковнигі фон Войт бастаған британдық күшейтулер келді, Корнуоллис армиясының санын 7000-нан астамға дейін көтерді. Корнуоллис генерал Арнольдты Нью-Йоркке жібергеннен кейін генерал Клинтонның Филипске берген соңғы бұйрықтарын орындауға кірісті. Бұл нұсқаулар Вирджиниядағы бүлікшілердің әскери және экономикалық нысаналарына шабуыл жасау үшін бекіністі база құруға қатысты болды. Фон Штубен Форк нүктесіне (қазіргі Колумбия, Вирджиния) кері қайтқанда, отаршылдар мен Континенттік армияның оқушылары британдықтардың шабуылынан бұрын кері қайтқан азық-түлікпен жиналды. Корнуоллис 1 маусымда Ганновер округінің сотына жетті және Лафайетті қуып, бүкіл әскерін жіберместен, Банастр Тарлтон мен Джон Грейвс Симконы бөлек шабуылдық экспедицияларға жіберді. Тарлтон, оның британдық легионы Коупенстегі жеңілістен кейін, шағын күшпен Шарлоттсвиллге тез жетті, онда ол Вирджинияның бірнеше заң шығарушыларын тұтқынға алды. Ол губернатор Джефферсонды да тұтқындауға жақын болды, бірақ Джефферсонның Монтичеллодағы үйінен бірнеше бөтелке шарапқа қанағаттандыруға тура келді. Осы арада Лафайетт ұзақ күткен күш-қуаттың жақын арада келуін күтті. Бригадир генерал Энтони Уэйннің басшылығымен Пенсильвания континенттік әскерінің бірнеше батальондары Конгресспен ақпан айында Вирджинияда қызмет етуге рұқсат алды. Уэйн 19 мамырда шеруге дайын болғанымен, күштің кетуі бір күнге кешіктірілді, өйткені бірліктер құнсыздалған континенттік долларлармен төленгеннен кейін бүлік шығатын жаңа қауіп пайда болды. Лафайетт пен Уэйннің 800 адамы 10 маусымда Раппаханнок өзенінің жағасындағы Ракун Фордта күш-жігерін біріктірді. Бірнеше күннен кейін Лафайетті Уильям Кэмпбеллдің басшылығындағы 1000 ополченник күшейтті. Симко мен Тарлтонның сәтті шабуылдарынан кейін Корнуоллис шығысқа қарай Ричмонд пен Уильямсбургке қарай қозғала бастады, Лафайеттің қозғалыстарында елемеді. Лафайеттің күші 4500-ге дейін өсті, ол сенімділікке ие болды және графтың әскеріне жақындап қалды. Корнуоллис 25 маусымда Уильямсбургке жеткенде, Лафайетт 16 шақырым (10 миль) қашықтықта, Бердс Тавернасында болды. Сол күні Лафайетт Симконың Корольдік рейнджерлерінің бас күштен алшақтау орналасқанын білді, сондықтан Лафайетт оларды тоқтату үшін кавалерия мен жеңіл жаяу әскерді жіберді. Бұл Спенсерс Обычайында шайқасқа әкеп соқты, онда әр тарап өзінің бас әскеріне жақын екенін сенді.
Достасқан шешімдер
Лафайет, Арнольд және Филипс Вирджинияда маневр жасағанда, одақтас басшылар Вашингтон мен Рошембо өз мүмкіндіктерін қарастырды. 6 мамырда «Конкорд» Бостонға келді, ал екі күннен кейін Вашингтон мен Рошембо де Баррастың келгені туралы, сондай-ақ маңызды хабарламалар мен қаржыландыру туралы хабардар болды. 23 және 24 мамырда Вашингтон мен Рошембо Коннектикут штатының Уэтерсфилд қаласында конференция өткізді, онда олар келесі қадамдарды талқылады. Олар Рошембоның бұйрығына сәйкес әскерін Ньюпорттан Нью-Йорк штатындағы Уайт-Плейнс қаласындағы Континентальдық армия лагеріне көшіретіндігіне келісті. Олар де Грассқа екі мүмкін әрекетті баяндайтын хабарламалар жіберуге шешім қабылдады. Вашингтон Нью-Йоркқа шабуыл жасау идеясын жақтады, ал Рошембо Вирджинияда әрекет етуді жақтады, онда британдықтар нашар бекініпті. Вашингтонның де Грассқа жазған хатында осы екі нұсқаның тұжырымдары келтірілген; Рошембо жеке хатта де Грассқа өзінің таңдауын білдірді. Соңында Рошембо де Баррасты өз флотын екі операцияның біріне де көмектесуге дайын тұруға, ал бұйрық берілгендей, солтүстікке экспедицияларға шығуға емес, оған көмектесуге көндірді. «Конкорд» 20 маусымда Ньюпорттан Вашингтон, Рошембо және де Баррасқа, сондай-ақ де Грасс сұраған ұшқыштарға хабарламалар алып кетті. Француз армиясы маусым айында Ньюпорттан шығып, 7 шілдеде Нью-Йорктегі Доббс-Ферриде Вашингтон армиясына қосылды. Одан Вашингтон мен Рошембо Нью-Йорк маңындағы британдық қорғанысты тексеруге кірісті, де Грасс жауабын күтіп. Де Грас Вест-Индияда біршама сәтті шайқасты. Оның әскерлері маусым айында британдық флотпен шағын қақтығыстан кейін Тобагоны жаулап алды. Одан бөлек, ол және британдық адмирал Джордж Брайджес Родни маңызды шайқастардан аулақ болды. Де Грас 16 шілдеде Кап-Франсуаға келді, онда оны «Конкорд» күтіп тұрды. Ол бірден испандықтармен келіссөздерге кірісті. Ол оларға солтүстікке қарай саяхаттау ниеті туралы хабарлады, бірақ қараша айына дейін испандық операцияларына көмектесу үшін, солтүстікке саяхаттайтын кезде испандықтардан қорғау алуға уәде берді. Ол өзінің флотына қоса, Маркиз де Сент-Симон басқаратын 3500 әскерді қабылдады және Гаванадағы испандардан Рошембо әскерлеріне жалақы төлеуге қажетті қаражат сұрады. 28 шілдеде ол «Конкордты» Ньюпортқа қайтарды, Вашингтонға, Рошембоға және де Баррасқа тамыз айының соңында Чесапикке келетінін және қазан айының ортасына дейін кетуге тура келетінін хабарлады.
Ұлыбритания шешімдері
Француз армиясының Нью-Йорк аймағына жылжуы генерал Клинтонды қатты алаңдатты; Клинтонның Вашингтонға жазған хаттары одақтастардың Нью-Йоркке шабуыл жоспарлап отырғанын көрсетті. Маусым айынан бастап ол Корнуоллиске бірқатар хаттар жазды, онда дүмбіл және қайшылықты ойлар, ұсыныстар мен кеңестер болды, кейде нақты және тікелей бұйрықтар да кездесетін. Осы хаттардың кейбіреулері Корнуоллиске жеткенде үлкен кешігуге ұшырады, бұл екеуінің арасындағы хабар алмасуды қиындатты. Корнуоллис бұл хаттарды 26 маусымда Уильямсбургте алды. 4 шілдеде Корнуоллис әскерін Джеймстаун паромына қарай жылжыта бастады, кең Джеймс өзенінен өтіп, Портсмутқа қарай жол тартты. Лафайеттің барлаушылары осы қозғалысты байқады және британдық күштер өткелде осал болатынын түсінді. Ол әскерін Грин Спринг плантациясына жылжытты және барлау мәліметтеріне сүйене отырып, британдық артқы күзет қана өткелде қалғанын білді, 6 шілдеде генерал Уэйнды оларға шабуыл жасауға жіберді. Бірақ граф ақылға қонымды тұзақ құрған еді. Ол тек жүгін және оны күзетуге бірнеше әскерді ғана жіберіп, Лафайеттің алдына жағдай туралы жалған ақпарат жеткізу үшін "дезертирлерді" жіберді. Грин Спринг шайқасында генерал Уэйн тұзақтан құтылуға үлгерді, бірақ ауыр шығынға ұшырады және екі далалық зеңбірегін жоғалтты. Содан кейін Корнуоллис өзеннен өтіп, әскерін Саффолкке аттандырды. Корнуоллис Тарлтонды Вирджинияның орталық бөлігіне тағы бір шабуылға жіберді. Тарлтонның шабуылы генерал Гринге бара жатқан жабдықты ұстау мүмкіндігі туралы барлау мәліметтеріне негізделген. Тарлтонның күштері төрт күнде 120 миль (193 км) жол жүргенімен, шабуыл сәтсіз аяқталды, себебі жабдықтар бұрыннан жылжытылған еді. (Осы шабуыл кезінде Тарлтонның бірнеше әскері Гилфордтағы шайқастың американдық батыры Питер Франсискомен шайқасқан деген аңыз бар.) Корнуоллис Саффолкке келгенде генерал Клинтоннан 20 маусымда тағы бір хат алды, онда қолға алынатын күштер Филадельфияға шабуыл жасауға пайдаланылатыны айтылған. Корнуоллис Портсмутқа жеткенде Клинтонның бұйрығына сәйкес әскерлерді кемеге мінгізді. 20 шілдеде кейбір кемелер теңізге шығуға дайын болғанда, бұрынғы бұйрықтарды жоққа шығаратын жаңа бұйрықтар келді. Клинтон оған өз әскерінің қажеттілігін ескере отырып, терең судағы қорғалған порт құруды тапсырды. Клинтон бұл шешімді теңіз флотының Нью-Йоркке әскери-теңіз базасы ретінде ұзақ уақыт бойы қанағаттанбауына байланысты қабылдады, біріншіден, құмдар Гудзон өзеніне кіруге кедергі келтіріп, үлкен кемелердің корпусына зақым келтірді; екіншіден, өзен қыста жиі мұздап, кемелерді портта тұтқындап қойды. Арбутноттың орны жақында ауыстырылды және осы жағдайға қанағаттануын көрсету үшін Клинтон Корнуоллистің ескертуіне қарамастан, теңіз флотының өтінішіне келісті. Чесапик шығанағының ашық шығанақтары мен кеме жүретін өзендері сол жердегі кез келген база "әрқашан француз шабуылына ұшырайды" дегенді білдірді. Бұл Клинтонның қателігіне айналды, себебі жаңа нысанды қорғау қажеттілігі Корнуоллиске еркіндік қозғалысын шектеді. Дегенмен, Портсмутты тексеріп, оны Йорктауннан нашар деп тапқаннан кейін, Корнуоллис Клинтонға Йорктаунды нығайтатынын хабарлады. Лафайетті 26 шілдеде Корнуоллис әскерін кемеге мінгізіп жатқаны туралы хабардар етті, бірақ олардың соңғы бағыты туралы ақпарат болмады, сондықтан ол әскерін мүмкін болатын қону орындарын жабу үшін маневрледі. 6 тамызда ол Корнуоллис Йорктаунға қонғанын және оны, сондай-ақ Йорк өзенінің арғы жағындағы Глостер нүктесін нығайтып жатқанын білді. Ол бүкіл флотын ала алатынын білді (мысалы, де Грасс сұраған ұшқыштардың санын білген), бірақ де Грасс француз конвойын Кап-Франсуадан қалдырмайды және оның флотының бір бөлігі оны Францияға сүйемелдейді деп болжады. Родни сол себепті Солтүстік Америкадағы флоттың қажеттіліктерін Британияның сауда конвойын қорғау қажеттілігімен теңестіріп, өз шешімін қабылдады. Сондықтан оның 21 линкорынан 16-сы Худпен бірге де Грассды іздеп, Чесапикке дейін Нью-Йоркке қарай бағытталды. Родни, ауруға шалдыққандықтан, үш басқа соғыс кемесін Англияға қайтарды, екеуі саудагерлерді сүйемелдеу үшін, қалған екеуі жөндеуге қалдырылды. Худ бұл шараларға қанағаттанды, ол әріптесіне өзінің флоты "жаудың кез келген жоспарына қарсы тұруға жеткілікті" екенін айтты. Бірақ Родни мен Худтың ешқайсысы де Грасс соңғы сәтте бүкіл флотын Солтүстік Америкаға әкелгенін білмеді, осылайша линкорлардың күшінде француздық басымдыққа қол жеткізді. Бұл жаңалықтан бейхабар Худ 10 тамызда Антигуадан шықты, де Грасстың шығуынан бес күн кейін. Сапар барысында оның кішкентай кемесінің бірі, американдық барлау туралы ақпаратты алып жүрген кеме, жеке қарақшыларға түсіп, Нью-Йорктегі британдықтарды құнды ақпараттан айырды. Худ тікелей бағытты ұстанды және 25 тамызда Чесапикке жетті, шығанақтың кіреберісі бос болды. Содан кейін ол Нью-Йоркке Әскери-теңіз күштерінің командирі Арбутноттың кеткеннен кейін, адмирал сэр Томас Грейвсті кездесу үшін бағытталды. Біріккен франко-американдық армия 19 тамызда оңтүстіске қарай жылжуды бастады, Клинтонды олардың ниеттері туралы жаңылыстыруға бағытталған бірнеше тактикалық амалдарды қолданды. Кейбір күштер Нью-Джерси жағалауымен бағытталды және Статен-аралға шабуылға дайындалып жатқандай лагерь құруға бұйрық берді. Армия сонымен қатар идеяны ықпалдастыру үшін десанттық кемелерді алып жүрді. Екі күннен кейін армия Филадельфиядан өтті; сол жерде төлем ала алмағандықтан қалып қоятын әскерлерге қарсы тағы бір бүлік болды. Әскери-теңіз күштерінің адмиралы де Баррас 25 тамызда Ньюпорттан француз қоршау жабдықтарын тасымалдап, флотымен шықты. Ол британдықтармен кездеспеу үшін жағалаудан қасақана алыс бағытты ұстанды. Де Грасс 30 тамызда Чесапикке Худтан бес күн кейін жетті. Ол дереу флотынан әскерлерді түсіріп, Лафайеттің Корнуоллисті қоршаулауына көмектесті және Йорк және Джеймс өзендерін блокадалау үшін кемелерін орналастырды. Де Баррас шығуы туралы жаңалық 28 тамызда Нью-Йоркке жетті, онда Грейвс, Клинтон және Худ Ньюпорттағы француз флотына шабуыл жасау мүмкіндігін талқылады, себебі француз армиясы оны қорғау үшін онда болмады. Клинтон Вашингтон оңтүстіске қарай жылжып бара жатқанын әлі түсінбеді, бұл туралы ол 2 қыркүйекке дейін растамады. Де Баррас кеткенін білгеннен кейін олар де Грасс Чесапикке бағытталғанын бірден түсінді (бірақ оның күші туралы әлі білмеді). Грейвс 31 тамызда 19 желілік кемемен Нью-Йорктан шықты; Клинтон Корнуоллиске Вашингтонның келе жатқанын ескертіп хат жазды және 4000 күшті күшейтуді жіберді. 5 қыркүйекте британдық флот Чесапиктің аузына жетті және француз флоты онда бекініп тұрғанын көрді. Де Грасс, жағалауда әскерлері болғандықтан, кабельдерін кесіп, британдықтармен кездесу үшін флотын жылдам шығаруға мәжбүр болды. Чесапик шайқасында де Грасс тар тактикалық жеңіске жетті. Шайқастан кейін екі флот бірнеше күн бойы оңтүстік-шығысқа қарай итерілді, британдықтар шайқастан жалтарды және екі флот жөндеу жұмыстарын жүргізді. Бұл, әдетте, де Грасс британдықтардың де Баррас келгенін кешіктіруі үшін жасаған әрекеті болды. 9 қыркүйекте алыс жерде шығанаққа қарай бет алған флот көрінді; де Грасс ертесіне оны ұстанды. Грейвс бір кемесін құлатып, жөндеуге Нью-Йоркке қайтты. Француз флотының кішкентай кемелері содан кейін франко-американдық армияны Йорктаунға жеткізуге көмектесті, Корнуоллисті толық қоршауды аяқтады.
Йорктау
6 қыркүйекте генерал Клинтон Корнуоллиске хат жазып, күш-жабдық күтуді тапсырды. 14 қыркүйекте Корнуоллис алған бұл хат, Корнуоллистің Йорктаунда қалуға және Банастре Тарлтонның салыстырмалы түрде әлсіз Лафайетке қарсы шабуыл жасауға шақыруына қарамастан, қашуға тырыспау шешіміне ықпал еткен болуы мүмкін. Генерал Вашингтон бірнеше күн Маунт-Вернонда болғаннан кейін, 17 қыркүйекте Йорктауннан тыс лагерьлерге келді. Сол күні Нью-Йорктегі британдық әскери басшылар кеңес өткізді, онда олар Чесапик шығанағын қайта бақылауға алғанға дейін Корнуоллиске күш-жабдық жіберілмейтініне келісті. Тарихшы Ричард Кетчем кеңестің шешімін «Корнуоллисті ауада қалдырды» деп сипаттады. Бір күн бұрын Корнуоллис көмек сұрап былай жазды: «Менің ойымша, сіз маған тікелей осы жерге келіп көмектесуден басқа ешқандай тиімді көмек көрсете алмайсыз». 17-сі күні хатты жібермес бұрын Корнуоллис: «Егер сіз маған жақын арада көмектесе алмасаңыз, ең жаман жағдайға дайын болыңыз» деп қосты. Кеңес барысында де Грасс өзінің (бастапқыда қазан айының ортасына жоспарланған) кетуін қазан айының соңына дейін кейінге қалдыруға көндірілді. Генералдар Уильямсбургке оралғаннан кейін, Нью-Йоркке британдық теңіз күштерінің келгені және француз флотына тағы да қауіп төнуі мүмкін деген хабарларды естіді. Де Грасс флотын шығанақтан шығарып алуды қалаған, бірақ Вашингтон мен Рошамбоның өтінішімен, Лафайет арқылы жеткізілген, ол қалды. Қоршау ресми түрде 28 қыркүйекте басталды. Корнуоллис Глостер Пойнт арқылы қашуға тырысқанына қарамастан, қоршау сызықтары оның позицияларын жақындатты және одақтас артиллериясы британдық лагерьлерде қиратушылық тудырды. 17 қазанда ол капитуляцияласу туралы келіссөздер бастады. Сол күні британдық флот тағы да Нью-Йорктен 6000 әскермен теңізге шықты. Француз флотынан әлі де кем болғандықтан, олар ақырында кері қайтты. Француз теңіз офицері британдық флоттың 29 қазанда кететінін байқап, былай деп жазды: «Олар кеш келді. Құс жеп қойған екен».
Британ әскерінің орналасуы
Бас тарту туралы келіссөздер екі мәселемен қиындатылды. 1780 жылы Чарльстон қаласында американдық әскерлер басылғанда, оларға әдеттегідей капитуляция шарттары, яғни туларын көтеріп, жау әуенін орындау мүмкіндігі берілмеді. Вашингтон бұл шарттардың Йорктаундағы британдық әскердің басылуына да қолданылуын талап етті, оның келіссөзшілері қорғаушылардың екі жағдайда да батылдық танытқанын көрсетті. Екінші мәселе британдық лагерьдегі провинциялықтардың тағдырымен байланысты болды. Бұл мәселе британдық «Бонетта» шлюпына Корнуоллистен Нью-Йоркке ешқандай тексерусіз хабарлама жіберуге рұқсат беретін қосымша тармақ арқылы шешілді; американдықтар, кемеде қашқан құлдар немесе провинциялықтар болуы мүмкін деп күдіктенгендіктен, оны тексеруге тыйым салынды. 19 қазанда британдық гарнизон өз бекіністерінен шығып, басылғанда, түстері түсірілген күйде, мүмкін «Әлем айналып кетті» деген британдық әуен орындалды. Корнуоллис ауруға шалдыққандықтан, рәсімге қатыспады және өзінің орынбасары генерал О’Хараны семсерін тапсыруға жіберді. О’Хара бастапқыда оны француз офицеріне тапсыруға тырысты, бірақ ақырында Чарльстонда жеңілген командир Бенджамин Линкольнге тапсыруға мәжбүр болды. Келесі апталарда әскер күзетпен Вирджиния және Мэриленд штатындағы лагерьлерге жеткізілді. Корнуоллис және басқа офицерлер Нью-Йоркке қайтарылды және шарт бойынша Англияға оралуға рұқсат алды. 1781 жылдың желтоқсан айында Корнуоллис жүзіп кеткен кемеде Бенедикт Арнольд пен оның отбасы да болды.
Достастардың орналасуы
Қамауға көмектескен жергілікті жасақтар қызметтен босатылды. Америка континенттік әскерлерінің бір бөлігі Нью-Йорк аймағына қайтарылды, онда Вашингтон соғыс аяқталғанға дейін британдықтарға қарсы тұруын жалғастырды; ал қалғандары генерал Гриннің Каролинадағы әрекеттеріне көмектесу үшін оңтүстікке жіберілді. Ақы төлеу және жағдай мәселелері соғыс біткенге дейін үнемі туындап отырды, бірақ Вашингтон енді ешқандай шайқасқа қатыспады. Де Грасспен бірге келген француз әскерлері қайтадан кемеге мінгізіліп, қараша айының басында де Баррастың флотымен бірге Батыс Индияға аттанды. Британдықтар бақылауындағы бірнеше нысандарды қайта басып алғаннан кейін, де Грасс испандықтармен бірігіп Ямайкаға шабуылға дайындалып жатқанда, адмирал Родни 1782 жылғы сәуірде Сент-Сайс шайқасында оны жеңіп, оның флагмандық кемесін де тұтқынға алды.
Құлдардың орналасуы
Йорктаун шайқасы кезінде көптеген африкалық американдық құлдар азаттық үмітімен өз еңбек иелерінен қашып, британдықтардың қатарына өтті. 25 қазанда Вашингтон бұйрық шығарды, онда британдықтарға қосылған барлық қашқан құлдарды Континенттік армия ұстап, Йорк өзенінің екі жағындағы бекінілген орындарда қарулы күзетшілердің бақылауына алу керектігі айтылды. Олар "қайта еңбек иелеріне қайтару шаралары қолданылғанша" сол жерде болады. Тарихшы Грегори Уруин Вашингтонның бұл әрекетін "Америка тәуелсіздігін жеңіп алған адал Континенттік армияны құл аулаушылар әскеріне айналдыру" деп сипаттайды.
Реакциялар
Генерал Вашингтонның көмекшісі, лейтенант Тенч Тилгман, Конгресске жаңалықты жеткізу үшін жіберілді. 22 қазанда Филадельфияға келген ол, Бальтимордан алдын ала хабарланған капитуляция туралы алғашқы жаңалықтан екі күн кейін келді. Бұл жаңалық Конгресс пен халықты қоздырды. Шіркеу қоңыраулары соғып, "Еркіндік қоңырауы" дабыл қақты, бұл оқиға колониялар бойынша жаңалық тараған сайын қайталанды. Кейбір конгрессмендер генерал Вашингтонды генерал Корнуоллисті тұтқындап, дарға асуға шақыратын резолюция ұсынды; "пікірталас бірнеше күнге созылғаннан кейін" резолюция қабылданбады. Бұл жаңалық британдықтар басып алған Нью-Йорк қаласын күйретіп жіберді. Бастапқыда күмәнмен қаралған жаңалық 27 қазанда расталды, бірақ қала әлі де Клинтонның көмек көрсету әрекетінің нәтижесін күтіп тұрды. Клинтон Лондонға шақырылып, 1782 жылдың наурыз айында қаладан кетіп қалды. Оның орнына генерал Гай Карлтон тағайындалды, оған шабуылдық операцияларды тоқтату бұйрығы берілді. 25 қарашада Лондонға жаңалық жеткенде, Лорд Жермен Лорд Норттың реакциясын былай сипаттады: "Ол кеудесіне оқ алғысы келді. Ол бірнеше минут бойы пәтерде жоғары-төмен жүріп, қолдарын жайып, дауыстап айқайлады: "О, Құдай! Бәрі аяқталды!" Патша Георг жаңалықты тыныш пен қадір-қасиетпен қабылдады, бірақ кейіннен жаңалыққа көңілі толып, тіпті тақтан бас тартуды ойлады. Парламентте патшаны қолдағандар күйзеліске ұшырады, ал оппозиция қуанды. 12 желтоқсанда соғысты аяқтауға шақыратын резолюция ұсынылды, бірақ бір дауыс айырмасымен қабылданбады. Лорд Жермен 1782 жылдың басында қызметінен босатылды, ал Норт үкіметі көп ұзамай құлады. Одан кейін бейбіт келіссөздер басталды және соғыс 1783 жылдың 3 қыркүйегінде Париж шартына қол қойылып ресми түрде аяқталды. Генерал Клинтон өмірінің қалған бөлігін өзінің абыройын қорғауға жұмсады; оны "кәпірлер күлдірді, британдықтар жек көріп, адалдар қарғады". Адмирал Грейвс де Грассқа жеңілгені үшін жазаланбады; ол ақырында толық адмирал дәрежесіне көтеріліп, жұртшылыққа құрметті атақ алды. Дегенмен, Чесапик шайқасының көптеген аспектілері заманауи және тарихи пікірталастардың нысаны болды, бұл пікірталас шайқастан кейін басталды. 6 қыркүйекте адмирал Грейвс сигналдарды шатастыратын пайдалануын ақтау үшін меморандум жариялады, онда "желілік сигнал және шайқас сигналы бір уақытта берілген жағдайда, соңғы сигналдың бұрынғысына тым қатаң бағыну арқасында күшін жоймайтыны түсінілуі керек" делінген. Худ өзінің көшірмесінің артына жазған түсініктемесінде, бұл британдықтардың да тәртіпсіздікке түсуін қажет ететіндіктен, жаудың тәртіпсіздігін пайдалану мүмкіндігін жойғанын атап өтті. Оның орнына, ол "британдық флот мүмкіндігінше жинақы болуы керек, сонда ғана артықшылық пайда болатын сәтті пайдалануға болады" деді.
Рошамбо графы екі елшіні Парижге жаңалық жеткізу үшін жіберді, бұл француз әскери саясатында ерекше салдарға әкелді. Дю Лазун герцогы мен Дю Пон графтары, екеуі де қоршауда ерекше көзге түскендер, жаңалықты жеткізу үшін жеке кемелермен жіберілді. Дю Пон графын француз теңіз министрінің сүйіктісі, Шарлюс графы, Рошамбодан саяси себептермен оның орнына жіберуге шақырған. Людовик XVI патшасы мен оның министрлері жаңалықты жылы қабылдады, бірақ Кастрис және Шарлюс Лазун мен Рошамбоның табысқа ие болғандары үшін сыйлық алуын немесе кешіктіруін қамтамасыз етті. Дю Пон граф Сент-Луи орденімен марапатталды және полкке командир болып тағайындалды.
Талдау
Тарихшы Джон Панкейк жорықтың соңғы кезеңдерін «британдықтардың жаңылысуы» деп сипаттап, «одақтас әскерлердің операциялары сағаттай дәлдікпен өтті» дейді. Теңіз тарихшысы Джонатан Далл 1781 жылғы де Грасс жүргізген теңіз науқанын, оған Йорктауннан басқа, Тобагоны француздардың басып алуы мен Пенсакола қаласын испандықтардың қоршауына сәтті үлес қосу кірді, «кеме жүзу дәуіріндегі ең жақсы орындалған теңіз науқаны» деп атады. Ол сондай-ақ, кейде бұйрықтарға немесе бұрынғы келісімдерге қайшы келетін көптеген жеке шешімдер науқанның табысына үлкен үлес қосып, оның сәтті аяқталуына себеп болғанын атап өтті: француз министрлері Монморин мен Верженн француз билігін Солтүстік Америкада соғысты аяқтау үшін шешуші қадам қажет деп сендірді. Француз теңіз министрі Кастри де Грассқа осы науқанға көмектесу үшін жеткілікті икемділік беретін бұйрықтарды жазды. Испанияның Луизиана губернаторы Бернардо де Гальвес француз территорияларын қорғау үшін кемелер мен әскерлерді жіберді, ал де Грасс Батыс Индиядағы француз әскери күштерінің көп бөлігімен солтүстікке бет алды. Испаниялық Кубалық колониялық шенеунік Франсиско Сааведра де Грастың солтүстікке жасаған экспедициясын іске асыруға қатысты шешімдерді қабылдауда ынтымақтастық танытты. Генерал Рошамбо мен Шевалье Лузерн де Грассты Чесапикке шешім қабылдауға шақырды. Адмирал де Баррас Ньюфаундленд маңында жұмыс істеу туралы бұйрығын бұзып, француз қоршау құралдарын Йорктаунға уақтылы жеткізуге мүмкіндік жасады. Джордж Вашингтон Нью-Йоркқа шабуыл жасамай, Вирджинияға қауіпті сапарға шықты. Адмирал Де Грасс Чесапикте жоспарланған мерзімінен артық уақыт болуға келісті, себебі ол ондағы міндеттің маңыздылығын түсінді. Де Грасс испандықтармен келіссөздер жүргізіп, флотын пайдалану құқығын алды және экономикалық флотқа Батыс Индияда қалуға бұйрық берді. Корольдік теңіз күштерінің капитаны Томас Уайт 1830 жылғы 1781 жылғы науқанды талдағанда былай деп жазды: «Егер британ үкіметі мұндай шараны мақұлдаған немесе британ адмиралы осыны қабылдаған болса, [ ] біреуі қызметтен алынар еді, ал екіншісі дарға асылар еді: олардың сәттілікке жеткеніне таң қалмаңыз, ал біз сәтсіздікке ұшырадық». Паркте де Грастың француз теңіз жеңісін еске алатын Кейп Генри ескерткіші орналасқан.
French ministers Montmorin and Vergennes convinced the French establishment that decisive action was needed in North America in order to end the war. The French naval minister Castries wrote orders for de Grasse that gave the latter sufficient flexibility to assist in the campaign. Spanish Louisiana Governor Bernardo de Gálvez released ships and troops to cover French territories while de Grasse sailed north with most of the French military establishment in the West Indies. Spanish Cuban colonial official Francisco Saavedra cooperated in the decision making that enabled de Grasse's northward expedition. General Rochambeau and Chevalier Luzerne both urged de Grasse to decide on the Chesapeake. Admiral de Barras violated his orders to operate off Newfoundland, making possible the timely delivery of the French siege train to Yorktown. George Washington decided against an attack on New York and instead embarked on a risky march to Virginia. Admiral De Grasse agreed to overstay his planned time in the Chesapeake, understanding the importance of the undertaking there. Of de Grasse's negotiations with the Spanish that secured the use of his fleet and his order to the economic fleet to remain in the West Indies, Royal Navy Captain Thomas White, in his 1830 analysis of the 1781 campaign, wrote that "[i]f the British government had sanctioned, or a British admiral had adopted such a measure, [ ] the one would have been turned out, and the other would have been hung: no wonder they succeeded and we failed." the park includes the Cape Henry Memorial, where the French naval victory by de Grasse is remembered.