Кіріспе

I дәрежелі Дартмут қаласындағы құрылғы форты, Ұлыбритания

Дартмут қамалы – Англияның Девон графтығындағы Дартмут портын қорғау үшін салынған артиллериялық форт. Қамалдың ең көне бөліктері 1380 жылдарға дейін барады, осы кезде француз шабуылының қатеріне жауап ретінде, азаматтық билік Дарт сағасының аузына қарап тұрған кішкентай қоршаулы қамал салды. Оның мақсаты – жау кемелерін катапульттармен және, мүмкін, алғашқы зеңбіректермен шабуылдау болды, сонымен қатар жергілікті Әулие Петрок шіркеуі қамал қабырғаларына енгізілді. 15 ғасырдың соңында қамалға артиллериялық мұнара және гаваньның арғы жағындағы Годмеркок мұнарасына дейін созылатын темір тізбек қосылды; бұл қосымша Ұлыбританиядағы ең көне мақсатты жағалау артиллериялық бекінісін құрады. 1540 жылдары француз басқыншылығының қаупінен сақтану үшін қосымша қару батареялары салынды. Қамал 1642-1646 жылдардағы Англия азаматтық соғысы кезінде қызмет етті, сол кезде құрлықтан шабуылға ұшырау мүмкіндігі анықталды, нәтижесінде қамалдың үстіндегі Галантс Боуэр қорғаныс құрылысы қосымша қорғаныс ретінде пайдаланылды. 1748 жылы қамалға он екі зеңбірекпен жабдықталған «Ұлы батарея» деп аталатын жаңа зеңбірек позициясы қосылды. 19 ғасырдың басында бірнеше жыл бойы ескерусіз қалғаннан кейін, қамал 1859 жылы заманауи артиллериямен жаңартылды, бірақ Дартмут портын қорғау әскери басымдыққа ие болмады. 20 ғасырдың басында билік қамалдың қажетсіз деп санап, оны келушілерге ашты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол қайтадан қолданысқа енгізілді, бірақ 1955 жылы ол қызметтен толығымен алынды. 21 ғасырда қамал Англия мұражайымен басқарылады және 2007 жылы 37 940 келушіні қабылдады.

14-15 ғасырлар

Дартмут қамалы Девондағы Дартмут қаласының жағалауын қорғау үшін салынған. 12 ғасырға қарай, Дарт өзенінің сағасында орналасқан қала порты маңызды сауда және балық аулау порты болды, онда 600 кемеге дейін сыйып тұруға болады еді. Сонымен қатар, ол пираттық пен қарақшылықтың орталығы ретінде де танымал болды, әсіресе француз кемелеріне жасалған шабуылдары үшін. 1370 жылдары, Жүз жылдық соғыс кезінде Дартмут француз флотының маңызды нысанасы болды және тәж қалаға қорғанысын күшейтуді бірнеше рет ұсынды. Алайда, 1388 жылға дейін, Дартмут қаласының мэрі және жеке қарақшы Джон Хоулиге Ричард II портты қорғау үшін жаңа "теңіз жағасындағы бекініс" салуға қаладан қаражат жинауға рұқсат бергенге дейін ештеңе істелмеді. Форталиция, яғни кішкентай форт, қоршау қамалы түрінде салынды, оның қоршау қабырғасы қабырғалық мұнаралармен және қақпа мұнарасымен қорғалған. Онда жау кемелеріне шабуыл жасау үшін катапульттар орналастырылған, сондай-ақ, портқа кіруді тоқтату үшін тізбек пен алғашқы зеңбіректермен жабдықталған болуы мүмкін. Ол тікелей қақтығыстарға қатыспады, бірақ 1404 жылы француз және бретондық шабуыл күшінің бастапқы жоспарларын тойтарып, олардың Слэптон-Сэндске қонуына кедерес келтірген болуы мүмкін, содан кейін жергілікті жасақтар таратып жіберді. Кейін Кару отбасы қамалдың ішкі бұрышына отбасылық үй салды. 1481 жылы Генрих VII қаламен қорғаныс мәселесін қайта талқылады. Генрих бес жыл ішінде жаңа артиллериялық мұнараны салу үшін 150 фунт төлеуге келісті, сондай-ақ күтімге жұмсалатын шығындарға жылына 30 фунт көмектесуге міндеттенді, кейін бұл сома жылына 40 фунтқа дейін артты. Мұнара, ақыры 1495 жылы аяқталды, және өзеннің екінші жағындағы "коббеллис" деп аталатын шағын қайықтармен тізбек арқылы байланыстырылды, онда оны Годмеркоктағы мұнара қорғады. Дартмут сағасының қарсы бетінде Кингсвер деп аталатын тағы бір қамалды салды.

16-18 ғасырлар

1543 жылы Генрих VIII Испаниямен одақтасып, Францияға қарсы соғысқа шықты. Генрихтің бастапқы табыстарына қарамастан, 1544 жылы Франция мен Испания бейбітшілікке келді, бұл Англияны Шотландиядағы одақтастары қолдаған француз шапқыншылығына әлсіз қалдырды. Жауап ретінде Генрих елдің қорғанысын, әсіресе оңтүстік жағалау бойында күшейту туралы бұйрық берді. Дартмут қамалы үш жаңа зеңбірек батареясымен нығайтылды – зеңбірек мұнарасының екі жағында бірер батарея және бекіністің оңтүстік-шығыс бұрышында Ламбердтің бекінісі орналастырылды. Дартмуттың парламент мүшесі, сарбаз Сэр Питер Кару, бұл соңғы қосымшаға қарсы шығып, ол отбасының қамал ішіндегі үйіне тиесілі екенін айтты. Ол қамалды басып алып, қалалық шенеуніктерді қуды. 1597 жылы испандықтардың басып кіру қаупі туғанда, зеңбірек мұнарасы жақсартылып, Ламбердтің бекінісі жөнделді. 1642 жылы Англиядағы Азамат соғысы басталғанда, Карл I мен Парламенттің жақтастары арасындағы тартыста Дартмут бастапқыда Парламент жағына шықты және қамалды бес сақшы күзетті. 1643 жылы князь Морис қаланы қоршап алды, ал қамалдың артындағы төбеде орналасқан артиллериямен қамалды басып алды. Кейіннен осы осал жағдайды қорғау үшін Галлантс Боуэр деп аталатын жер қамалы салынған болуы мүмкін; алайда, кейбір деректер бойынша, бұл қамал 1627 жылы салынған және соғыс кезінде қайта пайдалануға берілген. 1646 жылдың қаңтарында Сэр Томас Фэрфакс Дартмутты қайтарып алу үшін парламенттік әскерге жетекшілік етті. Ол алдымен қаланы, содан кейін Галлантс Боуэрді басып алды, ал ертесіне қамалдың қолбасшысы Сэр Хью Поллардты қарсылық көрсетпей капитуляциялауға мәжбүр етті. Интеррегнум кезінде Галлантс Боуэр жабылды, бірақ қамал өз қызметін жалғастырды; Карулардың үйі бұзылды. Қамал мен жергілікті қорғанысты басқару және контрабанданың алдын алу үшін Сэр Джон Фоуэлл губернатор болып тағайындалды. 1660 жылы Карл II таққа қайта келді және бастапқыда Дартмут қамалын және бұрынғы жылдық үлестенді қалаға қайта берді. Алайда, 1662 жылға қарай Дартмуттың бекіністері 23 сарбаздан тұратын патшалық гарнизонымен қамтылды, ал Сэр Джон капитан және губернатор лауазымында 1677 жылға дейін қызмет етті. Голландия мен Франциядан туған қауіптер 1690 жылдарға дейін қамалдың күтілуіне себеп болды. 18 ғасырдың басында қамалға немқұрайлы қаралып, 1715 жылғы сараптамада ол "құлаған күйде" екені және артиллериясының ешқайсысы тиісінше күтілмегені анықталды. Франциядан жаңа қауіптер жаңа жұмыстарға түрткі болды: 1741 жылы Ламбердтің бекінісі нығайтылды, ал 1748 жылы үкімет бекініске «Ұлы батарея» деген жаңа ат берді, оны он екі зеңбірекпен жабдықталған екі қабатты платформаға айналдырды. Қала қамалдың ескі бөлігін сақтап, оны негізінен тұру және сақтау үшін пайдаланды. Алайда, Дартмут портының маңызы төмендеді, өйткені жақын маңдағы Плимут оның бұрынғы саудасының көп бөлігін өзіне қабылдады.

19 - 21 ғасырлар

Дартмут қамалы Наполеон соғыстары кезінде Дартмут артиллериясының ерікті жасағымен гарнизонға алынған, бірақ ешқандай әрекетке түспеген. 1820 жылы тек екі қолданысқа жарамды қару болған, ал 1847 жылы жазушы Кларксон Стэнфилд қамалдың көркем болғанымен, "жайлы емес, көбінесе бірнеше қарудан ғибарат" екенін атап өткен. 1840 жылдары жарылғыш оқтар мен бу кемелерінің пайда болуы француздардың оңтүстік жағалауға сәтті шабуыл жасауы мүмкін деген жаңа қауіпті тудырды, сонымен қатар 1850 жылдардың басында соғыс басталуы мүмкін деген алаңдаушылық күшейді. Францияға қатысты үлкен уайымдар, рифтелген зеңбіректер мен темір қапталған соғыс кемелерінің дамуымен бірге, 1859 жылы Ұлыбританияны қорғау жөніндегі Корольдік комиссия құрылды, ол оңтүстік жағалаудың қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Осының нәтижесінде Дартмут қамалындағы Ұлы батарея қайта жаңартылып, Дартмут нүктесі батареясы деп аталып, теңізге қарап тұрған үш айналмалы зеңбірек орнына жарылғыш оқтардан қорғалған, граниттен жасалған қорғаныс құрылыстары салынды, сондай-ақ шатырға екі 10 дюймдік 86 фунттық зеңбірек орнатылды; ал порттың кіреберісін қорғау үшін бір кішкентай 8 дюймдік гаубица қолданылды. Батареяда үш кәсіби әскер және жаңадан құрылған Девонширдің алтыншы артиллериялық ерікті жасағынан алынған елуден астам резервист қызмет етті. Дегенмен, қамалдың әскери маңызы төмен болды, себебі портты Плимутқа шабуыл жасау үшін көмекші база ретінде пайдалануға болады, ал оған бөлінген қарулар көне болған. Ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтадан қолданысқа енді, ол бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған екі 4,7 дюймдік (11,9 см) жылдам атуға қабілетті зеңбіректермен қайта жабдықталды және сауда кемелерінің колонналарын және Филипстің кеме жасау шебін қорғау үшін бетондық зеңбірек үйлерінде орналастырылды. Батареяны британдық армияның әскери қызметкерлері басқарды; офицерлер жақын жердегі коттеджде, кіші офицерлер қамалдың ішінде, ал қатардағы әскерлер 19 ғасырдың бекіністерінде, ал кейінірек уақытша Ниссен үйлерінде тұрды. 1955 жылы қамал қайтадан Жұмыс министрлігіне беріліп, жөнделді; Дартмут нүктесі батареясы, енді Ескі батарея деп аталады, қалаға мейрамхана ретінде жалға берілді; ал нысан жұртшылыққа қайта ашылды. 21 ғасырда оны «Ағылшыз мұрасы» басқарады, Ұлы батарея 19 ғасырдағы түрінде көрсетіледі; 2007 жылы 37 940 келуші келді. 14 ғасырлық зеңбірек мұнарасы Ұлыбритания заңдарымен I санаттағы ескерткіш ретінде қорғалады, ал 19 ғасырлық зеңбірек батареясы II* санаттағы ескерткіш болып табылады.

Сәулет

Дартмут қамалы Дартмут портының кіреберісін бақылайтын жартасты төбеде орналасқан. Ғимараттың солтүстік жағында Дарт өзеніне қарап тұрған және Сент-Петрокс шіркеуіне жақын негізгі қару мұнарасы бар; оңтүстік-шығысында теңізге қарайтын Ескі батарея орналасқан. Оңтүстік-батыс бұрышында түпкілікті қорғаныс құрылыстарының қалдықтары сақталған – бұрыштық мұнара, қамалдың бір бөлігі және 7 фут (2 метр) қалыңдығы және 23 футқа (7 метр) дейін биіктігі бар қабырғаның бөліктері. Қару мұнарасы 15 ғасырдың соңында салынған және Ұлыбританиядағы ең көне, мақсатты түрде салынған жағалау артиллериясы форты болып есептеледі. Әр қабатта дөңгелек және тіктөртбұрышты пішіндес екі негізгі бөлме бар – мұндай дизайн құрылыс барысында жоспарға енгізілген өзгерістердің нәтижесі болуы мүмкін. Бастапқыда жертөледе қамалдың артиллериялық қарулары орналасқан, олар ағаштан жасалған жалюзилермен теңізден қорғалған қарапайым оқ тесіктеріне ие болған. Бірінші қабаттағы бөлмелер гарнизонның кеңселері мен тұрғын үйлері ретінде пайдаланылған, сонымен қатар тізбекті қорғаныс жүйесін көтеруге арналған шкив және капстанмен жабдықталған тізбек бөлмесі де болған. Екінші қабат тұрғын үй ретінде пайдаланылып, пешпен жабдықталған. Жертөле, бірінші және екінші қабаттарда жақын қашықтықта қорғануға арналған мылтықтарға арналған оқ тесіктері салынған. Жеңілірек артиллерия шатырда орналастырылған, онда қамал тұрғызылғаннан кейін қамалдың артындағы биік жерден мушкеттен туындаған қауіпке қарсы тұру үшін қоршаулардың биіктігі көтерілген. Негізгі қару мұнарасының екі жағында 16 ғасырдың ортасында салынған қару платформалары орналасқан, олар 18 ғасырда жаңа артиллерия түрлерін орналастыру үшін өзгертілген. Қару мұнарасының артында Сент-Петрокс шіркеуі орналасқан – үш қабатты ғимарат, ол қазіргі түрінде 1641 жылға дейін салынған, ал 1833 жылғы қалпына келтіру жұмыстарынан кейін кейбір өзгерістер енгізілген. Ескі батарея 1861 жылы салынған, ол Дартмут Пойнт батареясы деп аталған және бұрынғы Grand Battery және Lamberd's Bulwarke орналасқан жерді иеленген. Ол құрлықтан болатын шабуылдан қорғану үшін бекініс, мылтық тесіктері және өлтіру тесіктерімен қамтамасыз етілген. Бастапқыда ортағасырлық мұнараға ұқсас жағалаудағы қару позициясы болған ақ бетонды ғимарат қазір билет сату кассасы ретінде пайдаланылады. Ескі батарея кешенінің артында 19 ғасырдағы мұнара орналасқан, ол 1856 және 1886 жылдар аралығында маяқ қызметін атқарған.

Өнер мен әдебиетте

Летиция Элизабет Лэндонның поэтикалық иллюстрациясы, «Дартмут замкі», 1833 жылғы Фишердің сурет салу бөлмесінің альбомдық жинағында, Томас Аллом салған замкі мен порты бейнеленген гравюрамен бірге жарияланған. Бұл өлең, бұрынғы соғыс бекінісі қазіргі таңда демалыс орнына айналғандығын көрсетеді.