Кіріспе
R. v. Perka, [1984] 2 S. C. R. 232 – R v. Latimer ісімен бірге, Канада Жоғарғы Сотының қажеттілік қылмыстық қорғанысы бойынша маңызды шешімі болып табылады.
Өмірбаян
1979 жылы Кали, Колумбия қаласынан марихуана сатумен айналысатын Хайме деИсус Кордоба Варгас және Хайме деИсус Марин Джарамилло басқаратын топ АҚШ-қа марихуананы контрабандалық жолмен әкелуге бағытталған операция ұйымдастырды. Топтың әдеттегі тәсілі – контрабандалық жүкті Оңтүстік Америкадағы «аналық кемелерге» тиеп, солтүстікке қарай жүзіп, содан кейін АҚШ жағалауындағы кішірек «байланыс» кемелерімен кездесу болатын. Олар кеме ашық теңізде контрабандалық жүкті алып, ашық теңізде тапсырса, ешқандай ұлттық заңды бұзбайды деген пікірде жұмыс істеді, мүмкін Колумбияның туынан басқа. Шындығында, контрабандистердің болжамы толығымен дұрыс еді.
Кит өзеніндегі бейтаныс
1979 жылдың ақпан айында Сиэтлдегі (Вашингтон штаты) Есірткіге қарсы күрес басқармасы Вашингтон жағалауындағы Кинэльт үнді резервациясындағы Уайл-Крик сағасының аузындағы жағажайда жер сатып алуға тырысқан бір адам туралы хабар алды. Ол жағажайға қол жеткізуге қызығды, себебі осы аймақтағы жағалаудың көп бөлігі биік тік жарлардан тұрады. Агенттер сатып алушыны Пол Оскар Нельсон деп анықтады, ол Вашингтон штатының Монтесано және Калифорния штатының Марина Дель Рей қалаларынан келген, және 1978 жылы Калифорнияда кокаин ісі бойынша күдікпен ұсталған болатын. Нельсон бұрынғы жасырын агенттерге марихуана мен кокаинді АҚШ-қа контрабандалайтын ұйымда жұмыс істейтінін айтқан. Нельсон сондай-ақ Порт Таунсендтен, қолданылған жабдықтар сатушысы және бұрынғы АҚШ Әскери-теңіз күштері офицері Уильям Фрэнсис Перкамен телефон арқылы байланыста болды, ол Кордоба ұйымы үшін навигатор болған деген күдік туды. Агенттер Нельсонды мамыр айында Сиэтлдің жанында арнайы жасалған тіркеме, екі яхта – 11 метрлік "Шнапс" және 17 метрлік "Уайтхэп", сондай-ақ 8 метрлік автокөлік сатып алғаннан кейін қадағалауды бастады. Агенттер Нельсон, Вашингтон штатының Вестпорт қаласынан Майкл Уильям Батлер, Джейме Марин Джарамилло және радиооператор Рой Дэвид Томпсонның қайықтарға, пикапқа және автокөлікке радио орнатып, ұзақ сапарға қажетті жабдықтар жинағанын бақылады.
Аспаннан түскен есірткі
Сол уақытта «Самарканда» Колумбияның Тумако қаласынан Марко Антонио Лопера Пенагоның басшылығымен Алясканың Джуноу қаласына марихуананы контрабандалық жолмен әкету ниетімен шықты. Уильям Перка навигатор, ал Калифорния штатының Сан-Рафаэль қаласынан келген дизель механик Уильям Терри Хайнс инженер болып жұмыс істеді. Хайнс пен Перка екеуі де бұрын «Самарканда» кемесінде қызмет еткен. Кеме Колумбия жағалауында үш апта бойы күтіп тұрды. Осы уақыт ішінде DC-6 ұшағы төрт рет ұшып, креветка торына 634 дана марихуана салынған орамдарды тастады, олардың құны 6-7 миллион долларға бағаланды. Экипаж орамдарды алу үшін шағын қайық пайдаланды. Ұшақ «Самаркандаға» басқа кемемен кездесу туралы нұсқаулар жазылған хабарламаны да тастады. АҚШ билігіне бұрыннан мәлім «Самарканданы» АҚШ жағалау күзетінің C-130 ұшағы фотоға түсірді. Оң жақтағы суретте марихуананың екі орамы кеменің кормасында көрініп тұр. Капитан Лопера Перканың басшылығымен кемені батысқа, содан кейін солтүстікке бұрды, АҚШ жағалауынан бірнеше жүз шақырым қашықтықта сақтады. Аляскаға жол жүрісінде кемеде жанармайдың ластануынан және генераторлардың қызып кетуінен қозғалтқыштарда ақаулар пайда болды. Навигациялық құралдар да істен шықты, бірақ Перканың теңізшілік білімі оған жұлдыздық навигацияны қолдануға мүмкіндік берді. Инженер Хайнс кейіннен Мексикада жақында жасалған күрделі жөндеудің дұрыс орындалмағанын мәлімдеді. Ол алдымен бір қозғалтқыш, содан кейін екіншісі (екі қозғалтқыш генераторды айналдырды, ол винтті итермелейтін электрмоторды қуаттандырды) істен шығып, кемені қуатсыз және қараңғы қалдырды деді. Хайнс бір қозғалтқышты қайта іске қосуға қол жеткізді.
Дайындықтар
Сиэтлде агенттер Пол Нельсон мен Рой Томпсон автокөлікті дөңгелекке тоқтатқанын, ұзын антенна орнатып, Самаркандамен байланыс орнатқанын бақылады. Содан кейін Нельсон Уильям Батлер рульде отырып, Хайме Марин Джарамилло жолаушы ретінде Уайткаппен солтүстікке бет түзеді. Наркотиктерге қарсы күрес агенттері оларды Вашингтон штатының Порт-Анджелес қаласына, содан кейін Флетери мүйісіндегі Неа шығанағына дейін ілесіп отырды. Неа шығанағының солтүстігіндегі қараңғыда Уайткаппен байланыс үзілді. Рой Томпсон автокөлікті Пьюджет саундтың ең биік нүктесіне, Оркас аралындағы Конституция тауына жеткізді. АҚШ агенттері Ванкувер аралының жағалауын әуеден барлауды бастаған Канада Корольдік атты полициясына хабарлады. Полиция Уайткапты көріп, оның ізімен Флорес аралының солтүстігіндегі Сидней шығанағына дейін барып жетті. Бұл жердің контрабандистер арасында танымал екені бұрыннан мәлім болған. Содан кейін атты полиция балық аулау қайығын, тау басындағы бақылау посттарын және үнемі ұшуларды пайдалана отырып, аймақты жан-жақты бақылауға алды. Полиция қайықтары жақын маңдағы тыныш суларда жасырынған. Полиция Уайткап пен оның экипажын бес күн бойы бақылады.
Сидней шығанағы
Капитан Лопера куәлік берді, ауа райы нашарлаған сайын ол кемесі мен жүгінің қауіпсіздігіне алаңдады. 1979 жылдың 21 мамырында ол дизель отынындағы қорытқыштарды тұндыру және кез келген зақымды жөндеу үшін Канада жағалауына беттеуді шешті. Лопера мен Самарканда Сидней шығанағына кірді, онда Уайткап сигнал беріп, Самарканданы сол жердегі кішкентай, аты жоқ шығанаққа бағыттады. Сол күні түстен кейін АҚШ адамымен бірге болған RCMP ұшағы жағалауда Самарканданы көріп қалды. Полиция аналық кеменің Сидней шығанағына кіргенін бақылады. Канада Құралдарына хабар берілді, соның салдарынан эсминец RCMP теңіз және авиациялық күштері жинала бастады. Түнде толқын тартып, Самарканда тастарға тіреліп, қисайды. Кеме суға батып кетуі мүмкін деп қорқып, капитан Лопера өзінің адамдарына марихуана салынған шұлғыларды түсіруді бұйырды.
Шабуыл
Таң атқанда RCMP әрекет етуге дайын тұрды, бірақ мүшелері Самарқанды бір жағына қарай қисайғанын көріп, таң қалды. RCMP қайықтары шағын шығанаққа кірді, дабылдар мен үн таратқыштар тоқтаусыз шулады. Контрабандистер бұталарға қашып кетті. Бірнеше сағаттың ішінде 21 адам ұсталды, оның ішінде үш америкалық азамат болды. Уильям Перка мен Пол Нельсон із-түзсіз жоғалып кетті. АҚШ арнайы агенттері Рой Томпсонды Вашингтон штатындағы Конституция тауынан ұстады, ол онда осы кәсіпорын үшін радиостанция құрған еді. Су қайта көтерілген кезде Самарқанда өзінен-өзі су бетіне шықты, ешқандай зақым көрмеді. HMCS Qu'Appelle кемесінен келген команда қозғалтқыштарды іске қосты. 634 дорба жүк қайта тиеліп болған соң, Qu'Appelle Самарканданы Британдық Колумбиядағы Виктория қаласына сүйемелдеп алып келді. Перка мен Нельсон Ванкувер аралының қараусыз, адам тұрмайтын жабайы даласында Перканың теңізшілік өмірді сақтау дағдыларына сеніп, қалып қойды. Олар жеу үшін тек бір бақа мен папоротник таба алды. Сегіз күннен кейін олар күтіп тұрған RCMP патрульдік қайығына өздерін ұстатты.
Корольдік орындық
Келесі жылы сот барысында, корольдік іс аяқталғаннан кейін экипаж мүшелері істен босатылды. Олар өз елдеріне қайтып оралды. Капитан Лопера мен американдықтар сотталушылардың тақтасында қалды, ал Перка, Нельсон, Хайнс және Лопера куәлік берді. Перка "қатаң заңды" Самарқанда басқа да сапарлар жасағанын мойындады, бірақ оны кеңінен түсіндіруден бас тартты. Нельсон марихуананы Канадаға емес, Аляскаға әкелуді жоспарлағанын мойындады. Ол клиенттерін немесе басқа да егжей-тегжейлі мәліметтерді атаудан бас тартты. Капитан Лопера мен Хайнс қозғалтқыштарындағы ақауларды түсіндірді. Айыпталушылардың адвокаттары қажеттілік қорғанысын ұсынды. Олар Канадаға қонуға ниеттенбегенін, халықаралық құқық оларды өмірлерін сақтап қалу үшін қонуға рұқсат беретінін айтты. Қорғау тарапынан шақырылған сарапшы куәгер олардың жағаға қонуы өте маңызды болғанын, әйтпесе кеме суға батып кетер еді деп мәлімдеді. Корольдік прокуратура сарапшының біліктілігіне күдік келтірмеді және Самарқанның техникалық жағдайын жоққа шығаруға тырыспады. Корольдік прокуратура айыпталушылардың Канадада қалу ниетімен жағалауға жүкті тасымалдау кезінде ұсталғанын мәлімдеді. Қалған айыпталушылар 1980 жылдың 10 маусымында қазылар алқасымен ақталды.
Соттың шешімі
Судья Диксон көпшілік пікірін білдіре отырып, жаңа сот отырысын өткізу қажет екенін мәлімдеді, себебі сот судьясы қажеттілік қорғанысы бойынша қазылар алқасына дұрыс емес нұсқау берген. Сот судьясы оларға экипаждың жағдайының қаншалықты ауыр екенін және Канадаға қону туралы олардың шешімінің негізділігіне күмән тудыратындығын қарастыруды тапсырған. Бұл стандартты тым төмен деңгейде белгіледі. Диксон атап көрсеткендей, бұл қорғаныс – өте сирек кездесетін ерекшелік және тек қана айыпталушының "еркінен тыс" әрекеттері жасалған және ол "қатаң бақылауда және шектеулермен" болған жағдайда ғана қабылдануы мүмкін. Айыпталушы қажеттілік қорғанысын сәтті қолдану үшін үш мәселені дәлелдеуі керек. Біріншіден, дереу қауіп-қатер болуы керек. Екіншіден, айыпталушының жасаған әрекетіне заңды балама жол болмауы керек. Үшіншіден, келтірілген зиян мен болдырмауға мүмкіндік болған зиян арасында пропорционалдық болуы керек.
Салдары
Самарқанда ісі бойынша тұтқындалғандардың барлығының арасында АҚШ-та тек Хайме Маринге ғана айып тағылды, және ол да Самарқанданың тағы бір жорығымен байланысты болды. Ол басқа бір істе сотталды, бірақ бұл істерге қатысы болған жоқ. 1982 жылы Калиде Хайме деХесус Кордоба Варгасты оның сүйіктісі өлтірді. Уильям Перка 1987 жылдың сәуір айында АҚШ-та Канададан экстрадиция ордері бойынша тұтқындалды, оның бұрынғы ақталуы күштен шығарылғаннан кейін. Перка тестісі кейін Р. v. Latimer сияқты істерде кеңейтілді.