Кіріспе

Дидарғанж якусы (немесе Дидарғанж шаури ұстаушы) – өте ертедегі үнді тас мүсіндерінің ең көрнекті мысалдарының бірі. Бұрын б.з.д. 3 ғасырға жатқызылған, себебі оның беті Маврий өнерімен байланысты жақсы Маврий жылтырлағымен өңделген, бірақ мұндай жылтырлық кейінгі мүсіндерде де кездеседі. Қазіргі кезде пішін мен әшекейлеуін талдау негізінде, шамамен б.з. 2 ғасырына немесе б.з. 1 ғасырына жатқызылады. Әсіресе, маңдайша шашының өңделуі Кушан дәуіріне тән ерекшелік болып саналады. Мүсін қазір Үндістанның Бихар штатындағы Патна қаласындағы Бихар мұражайында сақталады, ол 1917 жылы табылған жерге жақын орналасқан. Патна, б.з.д. кезеңінде Паталипутра атанған, сонымен қатар Маврий империясының астанасы болған. Мүсіннің биіктігі 5'2” (157 см), ал тұғыры 1'7 ½” (50 см) және олар Чхунар құмтасынан жасалған, айнадай жылтыратылған. Өмірлік мөлшердегі тұрған мүсін – биік, пропорционалды, дербес тұрған құмтас мүсін, беті Маврий жылтырлағымен өңделген, бірақ империя құлағаннан кейін де бұл әдіс қолданылып келді. Жегілгіш (шаури) оң қолында ұсталған, ал сол қолы сынған. Төменгі киімнің матасы біршама көрінетіндей әсер береді. Үнді өнеріндегі көптеген алғашқы ірі мүсіндер сияқты, бұл мүсін де негізгі құдайлардың бірі емес, кішігірім рухани тұлға немесе яхшині бейнелейді.

Контекст және стиль

Әйел якси немесе яксини, ал ерлер якша – құдайлық деңгейге жетпеген өте шағын тұлғалар. Якшилер көбінесе су мен ағаштардың жергілікті рухтары болып саналады. Олар буддизм, индуизм және джайнизм пантеондарына енген үнді халықтық дінінің кейіпкерлері. Ең ерте сақталған үнді тас монументальді мүсіндерінде олар, немесе кем дегенде қазіргі заманғы өнер тарихшылары оларды деп санайтын тұлғалар, маңызды құдайлардың бейнесінен бұрын жиі кездеседі. Санчи және Бхархут будда ступаларында олардың көптеген бейнелері бар, ал Бхархутта олардың есімдері жазылған жазулар да кездеседі. Бұл бейнеде әйелдердің үнді діни мүсіндерінде күтілетін элементтер бар: "әсем бас киім мен әшекейлер, үлкен шар тәрізді кеуде, жіңішке бел, кең жамбас және изяқтықпен ұстаған дене қалпы [мен] бұлшық еттер сияқты дене анатомиясының бұлшық егжей-тегжейін бейнелеуге жасалған әрең естілетін тырысқандықтар; керісінше, іштен ұсталып тұрған тыныстың сапасы сезіледі. Бұл тыныс (прана) – өмірдің мәнімен тең". Тағы бір ғалымның пікірінше, мүсін "алғаш рет толық және әсем форманың мүсіндік орындалуын және оның органикалық құрылымының айқын сезімін көрсетеді". Алдыңғы жағына қарағанда, "мүсіннің артқы жағы жалпақ, тек модельдеудің сыртқы белгілері ғана байқалады".

Қазіргі тарих

Дидарғанж Яқшысы 1917 жылдың 18 қазанында Ганг өзенінің жағасында, Патна қаласындағы Қадам и Расул мешітінің солтүстік-шығысында орналасқан Дидарғанж Қадам Расуал ауылында ауыл тұрғындары және белгілі археолог және тарихшы профессор Ж.Н. Самадар қазба жұмыстарын жүргізді. Профессор Самадар, Патна музей комитетінің сол кездегі президенті және Кірістер Кеңесінің мүшесі Е.Х.С. Уолш мырза мен танымал археолог доктор Д.Б. Спунердің көмегімен мүсінді Патна мұражайына жеткізді. Мүсіннің мұрны Смиттсон институтына және Вашингтон қаласындағы Ұлттық өнер галереясына жол астындағы "Индия фестивалі" атты көшпелі көрме кезінде зақымданғандықтан, оны қайтадан шетелге жібермеу туралы шешім қабылданды. Қазбаның жүз жылдығын тойлау үшін 2017 жылы Патна қаласынан шыққан театр режиссері Сунита Бхарти "Якшини" атты пьесаны қойып, режиссерлік етті. Бұл шараны Үндістанның Мәдени қатынастар кеңесі (ICCR, Үндістан Үкіметі) және Индира Ганди ұлттық өнер орталығы (IGNCA, Үндістан Үкіметі), Нью-Дели ұйымдастырды.