Менандр I: Грек-бактрийлік патша және буддизмнің қолдаушысы

Кіріспе

Б.з.д. 2 ғасыр Греко-Бактрия және Индо-Грекия патшасы Менандер бастапқыда Бактрияның патшасы болған болуы мүмкін. Пенджабты жаулап алғаннан кейін,

Менандердің көптеген монеталары табылды, оның патшалығындағы қарқынды сауда мен ұзақ өмір сүруін көрсетеді. Менандер буддизмнің демеушісі болды, ал оның буддалық ғалым Нагасенамен болған әңгімелері маңызды буддалық еңбек – Милинда Панхада ("Патша Милинданың сұрақтары"; "пана" пали тілінде "сұрақ" деген мағынаны білдіреді) жазылған. 130 ж. қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Агатоклея, шамасы Агатоклдің қызы, ұлы I Стратон үшін регент болып билік жүргізді. Буддистік дәстүрге сәйкес, ол патшалығын ұлына тапсырып, дүниеден шықты, бірақ Плутарх оның әскери жорық кезінде лагерде қайтыс болғанын және оның денесі қалалар арасында тең бөлініп, бүкіл патшалығындағы ескерткіштерге, әдетте ступаларға орналастырылғанын айтады.

Буддистік құрылыстар

Буткара ступасының екінші ең көне қабатында (GSt 2) Менандр I-нің монетасы табылды, бұл Менандр билігі тұсында қосымша құрылыстар жүргізілгенін көрсетеді. Маурия империясы кезінде бастап салынған Буткара ступасының екінші қабаты Менандр тұсында салынған деп саналады. Бұл деректер Солтүстік-Батыс Үндістандағы грек қауымдарында буддизмнің маңыздылығын және грек буддист монахтарының олардың ішіндегі көрнекті рөлін көрсетеді, бәлкім Менандрдың қолдауымен.

Ақша шығару

Менандр өте көп күміс және қола монеталар қалдырды, бұл басқа индо-грек патшаларынан әлдеқайда көп. Оның билігі тұсында үнді және грек монета стандарттарының бірігуі ең жоғары деңгейге жетті. Монеталарда мына жазу (ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΣΩΤΗΡΟΣ ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ / Kharoshthi: MAHARAJA TRATARASA MENADRASA) бейнеленген. Бопеараччидің сөзіне сәйкес, оның күміс монеталары Афина бейнесі бар және оның атрибуты – бүркіт бейнеленген сирек драхма сериясымен басталады. Бұл серияның салмағы мен монограммалары бұрынғы патша Антимах II-ге сәйкес келеді, бұл Менандр Антимах II-нің мұрагері болғанын көрсетеді. Келесі серияда Менандер өзінің портретін ұсынады, бұл үнді билеушілері арасында бұрынғысыздар дәстүр. Монетаның екінші жағында оның династиялық белгісі – найзағай лақтырып жіберген Афина Алкидемос бейнеленген, бұл Менандрдың көптеген ізбасарлары және сонымен қатар Македонияның Антигонид патшалары қолданған эмблема. Одан әрі дамып, Менандр жазуларды дөңгелек орналасудан 4-ші монетадағыдай оң жаққа қарай өзгертті. Бұл өзгеріс монеталарды бұрусыз оқуға мүмкіндік берді және барлық келесі индо-грек патшалары тарапынан қабылданып, қолданылды. Бұл өзгерістер, мүмкін, Менандрдың Бактриялық Евкратид I-нің үнді монеталарына бейімделуі болуы мүмкін, ол Индо-грек патшалығының батыс бөлігін жаулап алған. Бопеараччи бұл өзгерістерді Менандрдың Евкратид қайтыс болғаннан кейін осы батыс аймақтарды қайтарып алғанының белгісі деп түсіндіреді. Менандр сондай-ақ, бір тілдегі жазулары бар (5-ші монета) өте сирек аттикалық стандарттағы монеталарды соқты, олар, мүмкін, Бактрияда (олар табылған жерде) қолдануға арналған, сонымен қатар Бактрия патшаларына қарсы жеңістерін және Менандрдың патшалыққа деген өзінің талабын көрсету үшін жасалған. Олимпиадалық, үнді және басқа да символдардың көптеген нұсқаларын көрсететін Менандрдың қола монеталары бар. Менандр қола монеталардың салмағы үшін жаңа стандарт енгізген сияқты. Менандр – монеталарында Афина Алкидемос ("халықты құтқарушы Афина") бейнесін алғаш рет пайдаланған индо-грек билеушісі, бұл, мүмкін, Македонияның астанасы Пелладағы Афина Алкидемостың ұқсас мүсініне сілтеме жасаған. Бұл типті кейіннен көптеген индо-грек патшалары қолданды.

Menander has left behind an immense corpus of silver and bronze coins, more so than any other Indo Greek king. During his reign, the fusion between Indian and Greek coin standards reached its apogee. The coins feature the legend (ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΣΩΤΗΡΟΣ ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ / Kharoshthi: MAHARAJA TRATARASA MENADRASA). According to Bopearachchi, his silver coinage begins with a rare series of drachma depicting on the obverse Athena and on the reverse her attribute the owl. The weight and monograms of this series match those of earlier king Antimachus II, indicating that Menander succeeded Antimachus II. On the next series, Menander introduces his own portrait, a hitherto unknown custom among Indian rulers. The reverse features his dynastical trademark: the so called Athena Alkidemos throwing a thunderbolt, an emblem used by many of Menander's successors and also the emblem of the Antigonid kings of Macedonia. In a further development, Menander changed the legends from circular orientation to the arrangement seen on coin 4 to the right. This modification ensured that the coins could be read without being rotated, and was used without exception by all later Indo Greek kings. These alterations were possibly an adaption on Menander's part to the Indian coins of the Bactrian Eucratides I, who had conquered the westernmost parts of the Indo Greek kingdom, and are interpreted by Bopearachchi as an indication that Menander recaptured these western territories after the death of Eucratides. Menander also struck very rare Attic standard coinage with monolingual inscriptions (coin 5), which were probably intended for use in Bactria (where they have been found), perhaps thought to demonstrate his victories against the Bactrian kings, as well as Menander's own claim to the kingdom. There exist bronze coins of Menander featuring a manifold variation of Olympic, Indian, and other symbols. It seems as though Menander introduced a new weight standard for bronzes. Menander was the first Indo Greek ruler to introduce the representation of Athena Alkidemos ("Athena, saviour of the people") on his coins, probably in reference to a similar statue of Athena Alkidemos in Pella, capital of Macedon. This type was subsequently used by most of the later Indo Greek kings.

Әділ Менандр

Пәнжабта б.з.д. 100 жылдан кейін Менандр есімді патша, "Әділ" деген лақап атымен Дикайос билік жүргізді. А. Каннингем және В. В. Тарн сияқты бұрынғы ғалымдар тек бір Менандр болды деп есептеді және патша лақап атын өзгерткен немесе батыс биліктерінен қуылған деп болжады. Осы тұжырымға бірнеше сәйкестіктер әкелді: портреттер салыстырмалы түрде ұқсас, ал Менандр II көбінесе Менандр I-ден ересектеу көрінеді. Менандр II-нің монеталарында бірнеше буддалық белгілер бейнеленген, олар Милинда Панхада айтылған дінге өтудің дәлелі ретінде қарастырылды. Менандр II-нің Дикайос лақап аты монеталарының сыртында Дхармикаса деп аударылды, бұл "Дхарманың ізбасары" деген мағынаны білдіреді және солай түсіндірілді. Дегенмен, Бопеараччи және Р. С. Сенир сияқты қазіргі заманғы нумизматиктер монеталардың табылған жерлері, стилі және монограммаларындағы айырмашылықтар арқылы екі бөлек билеуші болғанын көрсетті. Екінші Менандр біріншісінің ұрпағы болуы мүмкін, ал оның буддалық белгілері атасының дінге өтуіне сілтеу болуы мүмкін. Алайда, Менандр I буддалық дөңгелек бейнеленген сирек кездесетін қола монеталар сериясын (3-монета) шығарды.

Менандердің мұрагерлерінің теориялары

Менандр ежелгі тарихшылардың айтуынша, соңғы Үнді-грек патшасы болды, сондықтан оның қайтысынан кейінгі оқиғаларды анықтау қиын. а) W. W. Tarn және Bopearachchi қолдаған дәстүрлі көзқарас бойынша, Менандрдан кейін оның әйелі Агатоклея билік құрды, ол ұлы Страто I ересек болып, тәж кигенге дейін регенттік қызметін атқарды. Страто I реверсінде Менандр I-ге ұқсас, Афина найзағай лақтырған бейнесін және «Сотер» атағын пайдаланды. Осы сценарий бойынша, Агатоклея мен Страто I патшалықтың шығыс бөлігінде, яғни Панджабта және кейде Гандарада ғана билігін сақтап қалды. Паропамисада және Пушкалаватиді Зойлос I басып алды, мүмкін, Агатоклеяның поддандыларының бір бөлігі бала патшаны және оның регенті патшайымын қабылдауға ықыласты болмағандықтан. b) Алайда, R. C. Senior және Дэвид Бивар сияқты нумизматтар Страто I Менандрдан кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң билік құрғанын ұсынады: олар Страто мен Агатоклеяның монограммаларының Менандрдан әдетте ерекшеленетінін, сондай-ақ монеталардың үстіне соғылған белгілер мен табылған қорлар оларды кейінгі патшалармен байланыстыратынын көрсетеді. Осы жағдайда Менандрдың орнын ұлы Трасон басты, бірақ одан тек бір монета ғана белгілі. Трасон өлтірілгеннен кейін, Зойлос I немесе Лисий сияқты талпыныс жасаған патшалар Менандрдың патшалығын басып алған болуы мүмкін. Осылайша Менандр әулеті тақтан түсіріліп, кейін ғана қайта билікке келді, бірақ оның туысы Никиас Кабул аңғарындағы шағын княздыққа билік еткен болуы мүмкін.

Буддизм

Менандр I билегеннен кейін, Страто I және одан кейінгі бірнеше индогрек билеушілері, мысалы Аминтас, Никий, Певколавс, Гермевс және Гиппострат, өздерін немесе олардың грек құдайларын оң қолымен буддалық витарка мудраға (бас бармақ пен көрсеткіш саусақ бірігіп, қалған саусақтары созылған) ұқсас символдық қимыл жасап бейнеледі, бұл буддизмде Будданың үйретілімін беруді білдіреді. Сонымен қатар, Менандрдың қайтысынан кейін бірнеше индогрек билеушілері өз монеталарында «Дхармикаса» деген пали атауын қабылдауға кірісті, яғни «Дхарманың ізбасары» (Ұлы Үндістанның будда патшасы Ашоканың атағы – Дхармараджа, «Дхарманың патшасы») болды. Бұл тәсілді Страто I, Зоил I, Гелиок II, Теофил, Певколавс және Архебий қолданды. Жалпы алғанда, Милинда Панхада айтылғандай, Менандрдың буддизмге келуі, одан кейін билік құрған патшалардың шамамен жартысының монеталарында бір немесе басқа формада буддалық символизмді пайдалануға себеп болған сияқты. Әсіресе, Менандрдан кейін Гандарада билік еткен патшалардың барлығы (бірақ аз танымал Димитрий III-тен басқа) бір немесе басқа түрде буддалық символизмді көрсетеді. Өзінің буддизмге келуі және теңдесі жоқ аумақты кеңейтуі арқасында Менандр Буддизмнің Орталық Азияда таралуына үлес қосуы мүмкін. Буддизмнің Орталық Азия мен Солтүстік Азияға таралуы көбінесе Кушандармен байланысты болғанымен, бір-екі ғасырдан кейін, бұл аймақтарға Гандарадан «егер де бұрын, Деметрий мен Менандрдың кезінде» (Пури, «Орталық Азиядағы буддизм») енгізілген болуы мүмкін. Менандрдың билігі тұсында немесе одан кейін жасалған Санчидегі фриз грек киімін киген буддалық жандарды бейнелейді. Адамдардың шаштары қысқа, иілімді және грек монеталарында жиі кездесетін сияқты баспаға ұсталған. Киімдері де грекше, туникалар, плащтар мен сандалдармен толықтырылған. Музыкалық аспаптар да ерекше, мысалы, аулос деп аталатын қос флейта. Сондай-ақ, карникс сияқты мүйіздер де көрінеді. Олар ступаның кіреберісінде тойлап жатыр. Бұл адамдар, әдетте, Солтүстік-Батыс Үндістаннан келген, ступаны зиярат етуге келген жақын маңдағы индогректер болған.

After the reign of Menander I, Strato I and several subsequent Indo Greek rulers, such as Amyntas, Nicias, Peucolaus, Hermaeus, and Hippostratus, depicted themselves or their Greek deities forming with the right hand a symbolic gesture identical to the Buddhist vitarka mudra (thumb and index joined together, with other fingers extended), which in Buddhism signifies the transmission of the Buddha's teaching. At the same time, right after the death of Menander, several Indo Greek rulers also started to adopt on their coins the Pali title of "Dharmikasa", meaning "follower of the Dharma" (the title of the great Indian Buddhist king Ashoka was Dharmaraja "King of the Dharma"). This usage was adopted by Strato I, Zoilos I, Heliocles II, Theophilus, Peucolaus and Archebius. Altogether, the conversion of Menander to Buddhism suggested by the Milinda Panha seems to have triggered the use of Buddhist symbolism in one form or another on the coinage of close to half of the kings who succeeded him. Especially, all the kings after Menander who are recorded to have ruled in Gandhara (apart from the little known Demetrius III) display Buddhist symbolism in one form or another. Both because of his conversion and because of his unequaled territorial expansion, Menander may have contributed to the expansion of Buddhism in Central Asia. Although the spread of Buddhism to Central Asia and Northern Asia is usually associated with the Kushans, a century or two later, there is a possibility that it may have been introduced in those areas from Gandhara "even earlier, during the time of Demetrius and Menander" (Puri, "Buddhism in Central Asia"). A frieze in Sanchi executed during or soon after the reign of Menander depicts Buddhist devotees in Greek attire. The men are depicted with short curly hair, often held together with a headband of the type commonly seen on Greek coins. The clothing too is Greek, complete with tunics, capes and sandals. The musical instruments are also quite characteristic, such as the double flute called aulos. Also visible are Carnyx like horns. They are all celebrating at the entrance of the stupa. These men would probably be nearby Indo Greeks from northwest India visiting the Stupa.

Будданың бейнесі

Будданың антропоморфты бейнесі Индо-грек монеталарында кездеспейді, бұл Индо-грек патшалары Будда бейнесін салудағы үнділік аникoндық ережелерді құрметтегенін көрсетеді, олар тек символдық бейнелеумен ғана шектелген болуы мүмкін. Осы көзқарасқа сәйкес, Будданың нақты бейнесі кейінірек пайда болған құбылыс, көбінесе 1-ғасырға дейін соққан, синкретизмдік Кушан империясының қолдауымен жасалған және грек, кейін үнді және мүмкін рим суретшілерімен орындалған. Греко-буддистік мүсіндердің жасалған мерзімі әдетте нақты емес, бірақ олар кем дегенде 1-ғасырдан бері белгілі. Тағы бір мүмкіндік, Индо-гректер ежелгі дәуірде философтарды мүсіндерде (бірақ монеталарда емес) бейнелегендей, Индо-гректер Будданың антропоморфты бейнелерін тек мүсіндерде бастаған болуы мүмкін, б.з.б. 2-1 ғасырларда, Фүшер жақтағандай және 120 ж.б.д. Орталық Азиядан әкелінген Будда мүсіндерін құрметтейтін Хань әулетінің У Ди императорын бейнелейтін қытай суреттерінде көрсетілгендей. Индо-қытай дәстүрінде де Нагасена, Менандердің буддалық ұстазы ретінде танымал, б.з.д. 43 ж. Паталипутра қаласында Будданың, Нефрит Будданың мүсінін жасаған, кейіннен Таиландқа әкелінген. Стильдік тұрғыдан алғанда, Индо-грек монеталары эллинистік көркемдік реализмнің өте жоғары деңгейін көрсетеді, ол б.з.б. 50 ж. шамасында Индо-скифтердің, Юэчжилер мен Индо-парфтардың шапқындарымен күрт төмендеді. Будданың алғашқы белгілі мүсіндері де өте реалистік және эллинистік стильде жасалған және монеталардағы б.з.б. 50 жылға дейінгі көркемдік деңгейге сәйкес келеді. Бұл алғашқы мүсіндер б.з.б. 130 (Менандрдың өлімі) мен б.з.б. 50 жыл аралығында жасалған болуы мүмкін, дәл сол кезде Индо-грек монеталарында буддалық символизм пайда болған. Сол кезден бастап Менандр мен оның ізбасарлары буддалық идеялар мен бейнелердің таралуында маңызды рөл атқарған болуы мүмкін: "Гандари буддизмінің таралуына Менандрдың патшалық демеушілігі ықпал еткен болуы мүмкін, сондай-ақ онымен бірге дамыған және тараған Гандара мүсіні де солай болуы мүмкін" (Мцевилли, "Ежелгі ойдың пішіні", 378 бет).

The anthropomorphic representation of the Buddha is absent from Indo Greek coinage, suggesting that the Indo Greek kings may have respected the Indian an iconic rule for depictions of the Buddha, limiting themselves to symbolic representation only. Consistently with this perspective, the actual depiction of the Buddha would be a later phenomenon, usually dated to the 1st century, emerging from the sponsorship of the syncretic Kushan Empire and executed by Greek, and, later, Indian and possibly Roman artists. Datation of Greco Buddhist statues is generally uncertain, but they are at least firmly established from the 1st century. Another possibility is that just as the Indo Greeks routinely represented philosophers in statues (but certainly not on coins) in Antiquity, the Indo Greek may have initiated anthropomorphic representations of the Buddha in statuary only, possibly as soon as the 2nd 1st century BC, as advocated by Foucher and suggested by Chinese murals depicting Emperor Wu of Han worshipping Buddha statues brought from Central Asia in 120 BC (See picture). An Indo Chinese tradition also explains that Nagasena, also known as Menander's Buddhist teacher, created in 43 BC in the city of Pataliputra a statue of the Buddha, the Emerald Buddha, which was later brought to Thailand. Stylistically, Indo Greek coins generally display a very high level of Hellenistic artistic realism, which declined drastically around 50 BC with the invasions of the Indo Scythians, Yuezhi and Indo Parthians. The first known statues of the Buddha are also very realistic and Hellenistic in style and are more consistent with the pre 50 BC artistic level seen on coins. This would tend to suggest that the first statues were created between 130 BC (death of Menander) and 50 BC, precisely at the time when Buddhist symbolism appeared on Indo Greek coinage. From that time, Menander and his successors may have been the key propagators of Buddhist ideas and representations: "the spread of Gandhari Buddhism may have been stimulated by Menander's royal patronage, as may have the development and spread of Gandharan sculpture, which seems to have accompanied it" (Mcevilley, "The Shape of Ancient Thought", p. 378).

Білім

Аурангабад қаласындағы Милинд колледжі король Менандр I-нің пали тіліндегі аты – Милиндтің құрметіне аталған. Колледждің негізі қалануына Үндістанның далит буддистік қозғалысының жетекшісі және Үндістан Республикасының конституциясын жазуға қатысқан Бхимрао Рамжи Амбедкар да үлес қосты.

География

Классикалық антикалық дәуірде, кем дегенде 1 ғасырдан бастап "Менандр таулары" атауы, 1-ғасырлық географ Птолемейдің әлем картасында көрсетілгендей, Үндістан субконтинентінің ең шығысындағы тау тізбегін – бүгінгі Нага таулы аймағы мен Араканды белгілеу үшін қолданыла бастады.