Кіріспе

Боробудур, сондай-ақ Барабудур (,) – Индонезияның Орталық Явадағы Магеланг регентшілігінде, Магеланг қаласына және Мунтилан қаласына жақын орналасқан 9-ғасырдағы Махаяна будда ғибадатханасы. Сұр андезит тастан салынған ғибадатхана тоғыз қабаттан тұрады: алты тікбұрышты және үш дөңгелек, олардың үстінде орталық күмбез орналасқан. Ол 2672 рельефтік панельмен және бастапқыда 504 Будда мүсінімен әсемделген. Орталық күмбезді 72 Будда мүсіні қоршап тұр, олардың әрқайсысы тесіктелген ступаның ішінде отыр. Ескерткіш паломниктік жолмен келушілерді қабырғалар мен балюстрадалардағы 1460 повестьтік рельефтік панельдермен жабдықталған кең баспалдақтар мен дәліздер арқылы жетелейді. Боробудурда буддалық рельефтердің әлемдегі ең ірі жинағы бар. Саилендра әулеті тұсында салынған ғибадатхананың дизайны явандық буддалық сәулет стилінде жасалған, ол индонезиялық ата-бабаларға табыну дәстүрі мен нирванаға жету туралы буддалық ұғымды үйлестіреді. Бұл ескерткіш Буддаға арналған қасиетті орын және буддалық паломниктік сапардың маңызды жері. Деректер Боробудурдың 8-ғасырда салынғанын, ал 14-ғасырда Явадағы индуистік мемлекеттердің құлдырауынан және явандықтардың ислам дініне өтуінен кейін тасталғанын көрсетеді. Оның бар екені туралы хабар 1814 жылы, сол кездегі Жаваның британдық үкімшісі сэр Томас Стэмфорд Раффлзға жергілікті индонезиялықтар оның орналасқан жері туралы мәлімдегеннен кейін әлемге тарады. Боробудур бірнеше реставрациядан өтті. Ең ірі реставрация жобасы 1983 жылы Индонезия үкіметі мен ЮНЕСКО-ның бірлескен күш-жігерімен аяқталды, содан кейін ескерткіш ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Боробудур – әлемдегі ең үлкен будда ғибадатханасы және Мьянмадағы Баган мен Камбоджадағы Ангкор-Ватпен қатар Оңтүстік-Шығыс Азияның маңызды археологиялық орындарының бірі болып саналады. Боробудур бүгінгі күнге дейін паломниктік сапарлар үшін танымал, ал Индонезиядағы буддистер Весак мерекесін осы ескерткіште тойлайды. Индонезияның туристік орындарының ішінде Боробудур ең көп келушілерді тартатын ескерткіш болып табылады.

Этимология

Индонезия тілінде ежелгі храмдар candi деп аталады; сондықтан жергілікті тұрғындар «Боробудур храмын» Candi Borobudur деп атайды. Candi термині сонымен қатар ежелгі құрылыстарды, мысалы, қақпалар мен моншаларды да сипаттайды. Боробудур атауының шығу тегі «Боро» – үлкен, «Будур» – Будда деген сөздерден басталады. Голланд ғалымы Й. Л. Моенс 1365 жылы сарай ақыны Мпу Прапанканың «Будур» деген қасиетті орынға сілтеме жасағанын айтады. Стемфорд Раффлс 1817 жылы жазған Ява тарихы кітабында «Bóro Bódo» деп храмды атап көрсетеді. Раффлс түсіндіргендей, «Bóro – бұл аймақтың атауы, ал bódo – ежелгі дегенді білдіреді». Көптеген candi жақын маңдағы ауылдардың аттарымен аталады. Ява тіліндегі дәстүрге сәйкес, жақын орналасқан Боре ауылының атымен аталғанда, ескерткіш «BudurBoro» деп аталуы керек еді. Соэкмононың айтуынша, Раффлс «Будур» қазіргі ява тіліндегі «Буда» («көне») сөзімен байланысты болуы мүмкін деп ойлаған, яғни «көне Боро». Ол сондай-ақ, атау «үлкен» немесе «құрметті» мағынасын беретін «боро» және Будданы білдіретін «Будур» сөздерінен құралған болуы мүмкін деген болжам жасады. Дегенмен, басқа археологтар атаудың екінші бөлігі («Будур») ява тіліндегі «bhudhara» («тау») сөзінен шыққан болуы мүмкін деп санайды. Голланд археологы А. Й. Бернет Кемперс Боробудурдың санскрит тілінде Vihara Buddha Uhr деп жазылған Biara Beduhurдың жергілікті ява тіліндегі бұрмаланған, жеңілдетілген айтылуы екенін ұсынады. «Buddha Uhr» термині «Буддалар қаласы» дегенді білдіруі мүмкін, ал «Beduhur» термині, әсіресе Бали тілінде сақталған ежелгі ява сөзі, «биік орынды» білдіреді, ол «dhuhur» немесе «luhur» (биік) сөздерінен құралған. Осыдан Боробудурдың биік жерде немесе төбеде орналасқан Будданың вихарасы екені көрінеді. Боробудурға сілтеме жасаған, ықтималда, буддалық қасиетті құрылыстың салынуы мен ашылуы туралы мәліметтер екі жазуда кездеседі, олардың екеуі де Темангунг ауданындағы Кедуде табылған. 824 жылы жазылған Карангтенгах жазуында «Jinalaya» (дүниелік құштарлықтан арылып, ағартушылыққа жеткендердің мекені) деп аталатын қасиетті құрылыс туралы айтылады, оны Самаратұнганың қызы Прамодхавардани салтанатты түрде ашқан. 842 жылы жазылған Три Тепусан жазуында «sima» (салықтан босатылған) жерлер туралы мәлімет бар. Бұл жерлер Чри Кахулуннан (Прамодхавардани) тарапынан «Бхумисамбхара» деп аталатын «Камуланды» қаржыландыру және күтіп ұстау мақсатымен берілген. «Камулан» сөзі «мұла» сөзінен шыққан, ол «тектің бастауы» дегенді білдіреді, ата-бабаларды құрметтеу үшін салынған қасиетті орын, әсіресе Сайлендралардың ата-бабаларын. Иоганнес Гисбертус де Каспарис Боробудурдың бастапқы аты «Бхуми Самбхара Будхара» екенін ұсынды, бұл санскрит тілінде «Бодхисаттвалық жолдың он сатысынан кейін біріктірілген қасиеттердің тауы» дегенді білдіреді.

Үш ғибадатхана

Боробудур Йогьякартаның солтүстік-батысында және Суракартаның батысында, Сундаро-Сумбинг және Мербабу-Мерапи егіз жанартаулары мен Прого және Эло өзендері арасындағы биік жазықта орналасқан. Жергілікті мифтерге сәйкес, Кеду жазығы деп аталатын аймақ явалықтардың "қасиетті" жері саналады және жоғары егістік құнарлылығы үшін "Ява бағы" деп аталған. 20 ғасырдың басында қайта жаңарту жұмыстары кезінде Теодор ван Эрп [nl] аймақтағы Боробудур, Павон және Мендут буддалық ғибадатханаларының үшiнiң түзу сызық бойымен орналасқандығын анықтады. Бұл үш ғибадатхана арасында белгілі бір ритуалдық байланыс болған болуы мүмкін, бірақ нақты ритуал процесі әлі белгісіз.

Ежелгі көл гипотезасы

ХХ ғасырда археологтар арасында айналасында көл болғандығы туралы қызу пікірталас болды, бірақ бұл идея зерттелгенімен, сарапшылар көлдің болмағанын немесе ғибадатхананы ешқашан қоршап тұрмағанын анықтады. 1931 жылы көл туралы гипотезаны қолдаған голланд суретшісі В. О. Ж. Ниувенкамп Боробудурдың қазіргі Кедду жазығындағы көлде гүлдейтін лотос гүлінің бейнесі екенін болжады. 2004 жылы тағы бір топ Боробудур құрғаған палеолаке төбесінде салынғанын мәлімдеді. 1974 және 1977 жылдары қазбалардан алынған үлгілерді зерттеген Ганапати Таникаимони су жағдайына тән өсімдіктердің тозаңы мен спораларын таба алмады; Жак Думарсай бұл жұмысты 1977 жылы, ал Таникаимони 1983 жылы жариялады. Цезарь Воуте мен Дж. Дж. Носсин 1985-1986 жылдары жүргізген далалық зерттеулері Боробудур салынған кезде оның айналасында көл болмағанын растады.

Құрылыс

Индуист дін қызметкерлері Ява халқына ұрпақтан-ұрпаққа үндеді, бұл фактіні сәулетші және автор Жак Дюмарсе 450 жылы алғаш айтқан. Саилендра және Санджая әулеттерінің ықпалы болды. Дюмарсе, де Каспарис Санджая мен Саилендраның бір жарым ғасыр бойы Жаваның орталық бөлігінде билік еткенін, ал де Каспарис 732 жылдан 882 жылға дейін кезекпен билік еткенін анықтады. Осы кезеңде Кеду жазығының маңындағы жазықтар мен тауларда көптеген индуист және буддалық ескерткіштер салынды. Боробудурды қоса, буддалық ескерткіштер индуисттік Прамбанан ғибадатханалар кешенімен шамамен бір уақытта салынды. 732 жылы Санджая патша Боробудурдің шығысында, Укир төбесінде Шивалинга қасиетханасын салуға бұйрық берді. Боробудурдың құрылысы немесе мақсаты туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ғибадатхананың жасырын негізіндегі мүсіндік бейнелерді және 8-9 ғасырлардағы патшалық жарғыларда қолданылатын жазуларды салыстыру арқылы құрылыс мерзімі бағаланды. Дюмарсе, храмдардағы үнді сәулеттік процестерді салыстыру және кім билікте болғанын анықтау арқылы Боробудурдың құрылысын шамамен бес кезеңге бөлді. Саилендра шамамен 780 жылы басталып, екінші және үшінші кезеңдер 792 жылға дейін, ал төртінші кезең олардың құлдырауымен 824 жылы аяқталды. Санджая Боробудурдың бесінші кезеңін 833 жылы аяқтады. Сол кезде Санджаяның тікелей мұрагері Ракай Пананкаран буддалық жақтастарға мұндай храмдар салуға рұқсат бергендіктен, Боробудурды қоса, буддалық храмдар салу мүмкін болды. Шындығында, құрмет көрсету үшін Пананкаран 779 жылы жазылған Каласан жарғысында көрсетілгендей, Каласан ауылын буддалық қауымға сыйлады. Бұл кейбір археологтарды Жавада дінге байланысты күрделі қақтығыстар болмағанына сендірді, себебі индуист патшасы буддалық ескерткіштің құрылысын демеулеуі мүмкін еді; немесе буддалық патша да солай істеуі мүмкін еді. 856 жылғы Ратубака жазығындағы шайқас одан кейін болған саяси шайқас еді. Саилендраның қатысуы болған Прамбанада бейбіт өмір сүру атмосферасы болды.

Тастауы

Боробудур ғасырлар бойы жанартау күлінің және ормандардың астында жасырын қалды. Оның тасталу себептері әлі де жұмбақ күйінде. Ескерткіштің белсенді түрде пайдаланылуы мен буддалық қажылықтың қашан тоқтағаны белгісіз. 928 және 1006 жылдар аралығында Мпу Синдок патша бірнеше жанартау жарылыстарынан кейін Матарам патшалығының астанасын Шығыс Ява аймағына көшірді; бұл тастауға ықпал еткен-етпегені белгісіз, бірақ көптеген дереккөздер осы кезеңді тастаудың ең мүмкін уақыты деп санайды. Ескерткіш 1365 жылға дейін Маджапахит дәуірінде жазылған Мпу Прапанканың «Нагаракретагама» еңбегінде «Будурдағы вихара» деп кездейсоқ айтылады. Раден Сукмоно 15 ғасырда халықтың ислам дініне өтуінен кейін храмның тасталуы туралы болжамдарды атап өтті. Ескерткіш толығымен ұмытылмады, халық арасындағы әңгімелер бірте-бірте жамандық пен қайғыға байланысты сенімдерге айналды, деп хабарлайды Сокмоно. «Бабад Танах Жави» (немесе Ява тарихы) бойынша, ескерткіш 1709 жылы Матарам патшасына қарсы көтерілген көтерілісші үшін өлімге себеп болды. Көтерілісші жеңіліп, өлім жазасына кесілді. «Бабад Матарам» (немесе Матарам патшалығының тарихы) ескерткішті 1757 жылы Йогьякарта сұлтандығының тақ мұрагерінің бақытсыздығымен байланыстырды. Ескерткішке баруға тыйым салынған болса да, ханзада «бір қуыста тұтқындалған рыцарьға» (яғни тесілген ступалардың біріндегі мүсінге) деген қатты аянысынан, «бақытсыз досын» көруге келуден өзін тыя алмады. Сарайға оралған соң ханзада ауырып, бір күннен кейін қайтыс болды.

Қайта табу

Жава 1811 жылдан 1816 жылға дейін британдық әкімшілік басқаруында болды. Жава тарихына зор қызығушылық танытқан Стемфорд Раффлз – Ұлыбританияның өкілі және генерал-губернаторы еді. Ол жавалық ескі заттарды жинап, аралды аралап жүргенде жергілікті тұрғындармен байланыс жасап, жазбалар түсірді. 1814 жылы Семарангқа сапар барысында, оған Бумисегоро ауылының жанындағы ормандағы тереңде орналасқан үлкен ескерткіш туралы хабар жетті. Ол зерттеу үшін 1806-1807 жылдары Севу кешенін ашқан және басқа да ескіліктерді зерттеген голланд инженері Герман Корнелиусты жіберді. Екі айдың ішінде Корнелиус және оның 200 адамы ағаштарды кесіп, өсімдіктерді өртеп, ескерткішті ашу үшін топырақты қазып шықты. Құлау қаупі болғандықтан, ол барлық галереяларды толыққанды қазып шығара алмады. Корнелиус өзінің тапқандарын, соның ішінде түрлі суреттерді Раффлске баяндады. Раффлс кітабында осы жайтты бірнеше сөйлеммен ғана атап өткенімен, өзі сол жерге бармады, бірақ ескерткішті қайтадан тауып, әлем назарына жеткізген адам ретінде мойындалды. Кеду аймағының резиденты Кристиан Лодевик Хартман Корнелиустың жұмысын жалғастырды, ал 1835 жылы кешеннің барлығы ашылды. Боробудурға деген қызығушылығы ресми емес, жеке болды. Хартман өзінің іс-әрекеттері туралы ешқандай есеп жазбады, әсіресе негізгі ступадағы Будданың үлкен мүсіні табылды деген әңгімеге қатысты. 1842 жылы Хартман негізгі күмбезді зерттеді, бірақ ол нені тапқаны белгісіз, ал негізгі ступа бос қалды. Голландтік Шығыс Индия үкіметі содан кейін ескерткішті зерттеуге және жүздеген рельефтік эскиздерді жасауға голланд инженер-қызметкері Франс Карел Вильсенді тағайындады. Сондай-ақ Ян Фредерик Геррит Брумунд ескерткіштің егжей-тегжейлі зерттеуін жүргізуге тағайындалды, ол 1859 жылы аяқталды. Үкімет Брумундтың зерттеуіне негізделген, Вильсеннің суреттерімен толықтырылған мақаланы жариялауды жоспарлады, бірақ Брумунд ынтымақтастыққа келіспеді. Содан кейін үкімет Брумунд пен Вильсеннің деректеріне негізделген монография құрастырған Конрадус Лимансқа тапсырма берді. 1873 жылы Боробудурды егжей-тегжейлі зерттеудің алғашқы монографиясы жарық көрді, бір жылдан кейін оның француз тіліне аудармасы шықты. Ескерткіштің алғашқы суретін 1872 жылы голланд фламанд гравері Исидор ван Кинсберген түсірді. 1882 жылы мәдени мүліктердің бас инспекторы Боробудурдың тұрақсыз жағдайына байланысты рельефтерді мұражайларға көшірумен толыққанды бөлшектеуді ұсынды. Нәтижесінде үкімет Батавия өнер және ғылым қоғамының археологиялық коллекциясының кураторы Виллем Питер Гренвельдтті нысанды мұқият зерттеуге және кешеннің нақты жағдайын бағалауға тағайындады; оның есебі бұл қорқыныштар негізсіз екенін көрсетті және оны бұзбауды ұсынды. Боробудур – естелік заттардың көзі саналды, оның мүсіндерінің кейбіреулері тоналды, тіпті отаршылдық үкіметінің келісімімен. 1896 жылы Сиам патшасы Чулалонгкорн Яваға сапар шегіп, Боробудурдан алынған сегіз арбалық мүсіндерді үйіне әкелуге рұқсат алды. Оларға рельефтік панельдерден алынған отыз мүсін, бес Будда мүсіні, екі арыстан, бір гаргуль, баспалдақтар мен қақпалардан бірнеше кала мотивтері және күзетші мүсіні (дварапала) кірді. Осы артефакттардың бірнешеуі, әсіресе арыстандар, дварапала, кала, макара және алып су құбырлары қазір Бангкоктағы Ұлттық мұражайдың Жава өнер залында қойылған.

Қалпына келтіру

Боробудур 1885 жылы голландиялық инженер Ян Виллем Иджерман [id; nl], Йогьякартадағы Археологиялық қоғамның төрағасы, ғибадатхананың негізінде жасырын аяқ бар екенін ашқанда назар аударды. 1890–1891 жылдары түсірілген суреттерде жасырын аяқтың рельефтері анық көрінді; содан кейін қаптамалар ауыстырылды. Бұл жаңалық Голландияның Шығыс Үндістан үкіметін ескерткішті сақтау үшін шаралар қабылдауға итермеледі. 1900 жылы қорғауды жоспарлау үшін үш мүшеден тұратын комиссия құрылды, ал 1902 жылы комиссия үш талаптан тұратын ұсыныс енгізді. Біріншіден, бұрыштарды қайта орнату, іргелес бөліктерге қауіп төндіретін тастарды алып тастау, алғашқы балюстрадаларды нығайту және бірнеше нишаларды, аркаларды, ступаларды және негізгі күмбезді қалпына келтіру арқылы құлаудың алдын алуға болады. Екіншіден, едендерді және су төгу құрылғыларын қалпына келтіру арқылы су ағынын жақсарту қажет. Үшіншіден, барлық бос тастарды алып тастау керек, ескерткішті алғашқы балюстрадаларға дейін тазалау керек, зақымдалған тастарды алып тастау керек және басты күмбезді қалпына келтіру керек. 1905 жылы ұсыныс мақұлданды, ал жалпы құны сол кезде шамамен 48 800 голланд гильдеріне (теңгемен салыстырғанда) бағаланды. 1907 жылы Голландия армиясының инженеры Теодор ван Эрп [nl] басшылығымен қалпына келтіру жұмыстары басталды. Алғашқы жеті ай бойы ескерткіштің айналасындағы жерлерді қазып, Будданың жоғалған бас-аяқтары мен панельді тастар іздестірілді. Ван Эрп жоғарғы үш дөңгелек платформаны және ступаларды бөлшектеп, қайта құрады. Жұмыс барысында ван Эрп ескерткішті жақсарту үшін тағы да көп нәрсе жасауға болатынын анықтады; ол 1908 жылы тағы бір ұсыныс енгізді, ол қосымша 34 600 гильдерлік (теңгемен салыстырғанда) бюджетпен мақұлданды. 1911 жылы қалпына келтіру жұмыстары аяқталып, Боробудур бұрынғы сұлулығына қайта оралды. Ван Эрп басты ступаның үстіндегі чатраның (үш қабатты шатырша) шыңын мұқият қайта құру арқылы одан әрі жұмыс істеді. Алайда, ол кейіннен чатраны бөлшектеді, себебі шыңды қайта құрастыруда жеткіліксіз түпнұсқа тастар қолданылған, яғни Боробудурдың шыңының түпнұсқа дизайны белгісіз. Бөлшектелген чатра қазір Боробудурдан солтүстікке қарай бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан Кармавибханга мұражайында сақталады. Бюджет шектеулі болғандықтан, қалпына келтіру жұмыстары негізінен мүсіндерді тазалауға бағытталды, ал ван Эрп дренаж мәселесін шеше алмады. Он бес жыл ішінде галерея қабырғалары иіліп, рельефтерде жаңа жарықтар мен бүліну белгілері пайда болды. Ван Эрп бетонды пайдаланды, одан сілтелі тұздар мен кальций гидроксиді шығып, құрылыстың қалған бөлігіне тарады. Бұл кейбір проблемаларға әкелді, сондықтан толыққанды жаңа жөндеу жұмыстары қажет болды. Содан бері шағын жөндеу жұмыстары жүргізілді, бірақ толық қорғау үшін жеткіліксіз болды. Екінші дүниежүзілік соғыс және 1945–1949 жылдардағы Индонезияның ұлттық революциясы кезінде Боробудурды қалпына келтіру жұмыстары тоқтатылды. Ескерткіш ауа райының нашар әсерінен және дренаж проблемаларынан зардап шекті, бұл ғибадатхананың ішіндегі жер қабатының кеңеюіне, тас құрылымға қысым көрсетуіне және қабырғалардың иілуіне әкелді. 1950 жылдары Боробудурдың кейбір бөліктері құлау қаупіне тап болды. 1965 жылы Индонезия ЮНЕСКО-дан Боробудур және басқа да ескерткіштердегі ауа райының бұзылуына қарсы күресу жолдары туралы кеңес сұрады. 1968 жылы Индонезияның археологиялық қызметінің басшысы Соэкмоно "Боробудурды құтқарамыз" науқанын бастады, мақсаты – ауқымды қалпына келтіру жобасын ұйымдастыру. 1960 жылдардың соңында Индонезия үкіметі халықаралық қауымдастықтан ескерткішті қорғау үшін күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізуге көмек сұрады. 1973 жылы Боробудурды қалпына келтірудің бас жоспары жасалды. Боробудурды сақтау жобасын жүзеге асыру үшін берілетін ерікті жарналар туралы келісімге (Париж, 29 қаңтар 1973 ж.) Австралия, Бельгия, Кипр, Франция және Германия қол қойды, олар қалпына келтіруге үлес қосуға келісті. Индонезия үкіметі мен ЮНЕСКО 1975–1982 жылдар аралығында ескерткішті толыққанды жаңарту жобасын жүзеге асырды. 1975 жылы жұмыс басталды. Қалпына келтіру кезінде бір миллионнан астам тас бөлшектелді, алып пазлдың бөліктері сияқты бөлек орналастырылды, әрқайсысы жеке анықталды, тізімделді, тазаланды және сақтау үшін өңделді. Боробудур жаңа консервациялау техникаларын, соның ішінде тасқа шабуыл жасайтын микроорганизмдермен күресудің жаңа әдістерін сынауға арналған полигонға айналды. Негіз нығайтылды және 1460 панель тазаланды. Жөндеу жұмыстарына бес шаршы платформаны бөлшектеу және ескерткішке су арналарын орнату арқылы су ағынын жақсарту кірді. Иммунизациялық және сүзгілеу қабаттары қосылды. Бұл ауқымды жобаға ескерткішті қалпына келтіру үшін шамамен 600 адам қатысты, ал жалпы құны 6 901 243 АҚШ долларына (теңгемен салыстырғанда) бағаланды. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін 1991 жылы ЮНЕСКО Боробудурды Әлемдік мұра нысаны ретінде тізімге енгізді. Ол (i) "адамның шығармашылық генийінің шедеврлерін", (ii) "сәулет немесе технология, монументалды өнер, қала құрылысы немесе ландшафт дизайны саласындағы дамудағы адам құндылықтарының маңызды алмасуын", және (vi) "көрнекті әмбебап мағынасы бар оқиғалармен немесе дәстүрлермен, идеялармен, сенімдермен, көркем және әдеби туындылармен тікелей немесе айқын байланысты" мәдени критерийлер бойынша тізімге енгізілді. 2017 жылдың желтоқсанында Боробудурдың басты ступасының яштисінің үстіне чатраны қайта орнату туралы идея қайта қарастырылды. Алайда, сарапшылар шатыршаны қалпына келтіруді зерттеу қажет екенін айтты. 2018 жылдың басына қарай чатраны қалпына келтіру жұмыстары әлі басталған жоқ.

Діни рәсім

1973 жылы ЮНЕСКО қаржылаған ірі жөндеуден кейін Боробудур қайтадан құдайға табыну және қажылық орыны ретінде қолданылады. Индонезиядағы буддистер жыл сайын мамыр немесе маусым айының толу күнінде Весак мерекесін тойлайды, ол Сиддхартха Гаутаманың Будда болу үшін толық ағартуға қол жеткізген күнін, туысын және қайтысын еске алады. Вайсак Индонезиядағы ресми мемлекеттік мереке болып табылады, ал салтанат үш буддалық храмда – Мендуттан Павонға қарай және Боробудурда аяқталады. Боробудурда өткізілетін рәсімдерге Прадакшина, яғни Боробудурдың айналасын сағат тілі бойынша айналу, галереялар арқылы Боробудурдың деңгейлеріне көтерілу, Боробудур төңірегінде медитация жасау, сондай-ақ аспанға шамдар ұшыру кіруі мүмкін.

Туризм

Ескерткіш Индонезиядағы ең көп талданған туристік орын болып табылады. 1974 жылы ескерткішке 260 000 турист келді, олардың 36 000-ы шетелдіктер еді. 1990 жылдардың ортасында елдегі экономикалық дағдарысқа дейін бұл көрсеткіш жыл сайын 2,5 миллионға дейін өсті (80% -ы жергілікті туристер). Дегенмен, туризмді дамыту жергілікті халықты қамтымағандықтан, кейде қақтығыстарға себеп болады деп сынға алынды. 2003 жылы Боробудур маңындағы тұрғындар мен шағын кәсіпкерлер бірнеше кездесулер мен поэзиялық наразылықтар ұйымдастырды, провинциялық үкіметтің "Жава әлемі" деп аталған үш қабатты сауда орталығын салу жоспарына қарсылық білдірді. 2012 жылдың маусым айында Боробудур әлемдегі ең ірі буддалық храм ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енгізілді.

Қорғау

ЮНЕСКО қазіргі сақталу жағдайы бойынша үш нақты алаңдаушылық тудыратын мәселені анықтады: (i) келушілер жасаған вандализм; (ii) нысанның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі топырақ эрозиясы; және (iii) жоғалған элементтерді талдау және қалпына келтіру. Жұмсақ топырақ, көптеген жер сілкіністері және ауыр жаңбырлар құрылымның тұрақсыздығына себеп болады. Жер сілкінісі – құрылымның бұзылуына ең үлкен үлес қосатын фактор, себебі тастар құлап, аркалар ғана емес, жердің өзі толқындармен қозғалып, құрылымды одан әрі қиратады. Ступаның күннен-күнге артып келе жатқан танымалдығы көптеген келушілерді әкеледі, олардың көпшілігі Индонезиядан. Ескерту белгілерінің барлық деңгейде орналасқандығына, үнемі дауыспен ескертулер берілуіне және күзетшілердің болуына қарамастан, рельефтер мен мүсіндерге вандализм жиі кездесетін мәселе болып табылады және одан әрі нашарлауға алып келеді.

Оңалту

Боробудур 2010 жылдың қазан және қараша айларында Мерапи тауының атқылауынан ауыр зардап шекті. Мерапи тауынан төгілген жанартау күлі ғибадатхана кешеніне түсті, ол кратерден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. 3-5 қараша күндері болған атқылау кезінде ғибадатхана мүсіндеріне дейін күлдің қалың қабаты түсіп, рельефтерді жапты және дренаж жүйесін бітеді. Сарапшылар қышқыл күлдің тарихи ескерткішке зиян келтіруі мүмкін деп алаңдады. Күлді тазалау үшін ғибадатхана кешені 5-9 қараша аралығында жабылды. ЮНЕСКО Мерапи тауының 2010 жылғы атқылауынан кейін Боробудурды қалпына келтіруге жұмсалатын шығындардың бір бөлігі ретінде 3 миллион АҚШ доллары (сомасы шамамен) бөлді. Жаңбырдан кейін лайланып бітелген дренаж жүйесін қалпына келтіру үшін ғибадатхана құрылысын құрайтын 55 000-нан астам тас блоктарды бөлшектеді. Қайта жаңғырту жұмыстары қараша айында аяқталды. 2012 жылдың қаңтар айында екі неміс тас сақтау маманы он күн бойы ғибадатхананы зерттеп, оның ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз ету үшін ұсыныстар жасады. Маусым айында Германия ЮНЕСКО-ға қалпына келтірудің екінші кезеңі үшін 130 000 АҚШ доллары (шамамен сомасы) беруге келісті. Бұл кезеңде тас сақтау, микробиология, құрылыс және химиялық инженерия салаларындағы алты сарапшы маусым айында Боробудурда бір апта болып, қыркүйек немесе қазан айында қайта оралады. Бұл миссиялар қаңтардағы есепте ұсынылған сақтау шараларын іске қосады және мемлекеттік қызметкерлердің және жас сақтау мамандарының сақтау қабілетін арттыруға бағытталған біліктілікті арттыру іс-шараларын қамтиды. 2014 жылдың 14 ақпанында Йогьякарта мен Орталық Явадағы ірі туристік орталықтар, оның ішінде Боробудур, Прамбанан және Рату Боко, Йогьякартадан шамамен 200 километр қашықтықта орналасқан Шығыс Явадағы Келуд жанартауының атқылауынан төгілген жанартау күлінен зардап шеккендіктен, келушілерге жабылды. Жұмысшылар Боробудур ғибадатханасының ескерткіштері мен мүсіндерін жанартау күлінен қорғау үшін жапты. Келуд жанартауы 2014 жылдың 13 ақпанында жарылып, оның жарылысы Йогьякартаға дейін естілді.

Қауіпсіздікке қауіп

1985 жылғы 21 қаңтарда тоғыз ступа тоғыз бомбадан ауыр зақым көрді. 1991 жылы соқыр мұсылман уағыздаушысы Хусейн Али әл Хабсий 1980-ші жылдардың ортасында болған бірнеше бомбалаулардың, соның ішінде ғибадатханаға жасалған шабуылдың бас ұйымдастырушысы ретінде өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 1986 жылы бомбалау шабуылдарын жасаған ислами экстремистік топтың екі мүшесі 20 жылға, ал тағы бір адам 13 жылға бас бостандығынан айырылды. 2006 жылғы 27 мамырда Орталық Яваның оңтүстік жағалауында 6,2 балдық жер сілкінісі болды. Бұл оқиға аймақта ауыр зақымдар келтірді, сондай-ақ жақын орналасқан Йогьякарта және Прамбанан қалаларында адамдар зардап шекті, бірақ Боробудур бұрынғыдай сақталды. 2014 жылдың тамызында Индонезия полициясы мен қауіпсіздік күштері Боробудур ғибадатханасының аумағында және төңірегінде қауіпсіздікті күшейтті, себебі әлеуметтік желіде ИДҰ-ның (Ислам мемлекеті) Индонезиялық бөлімі деп танысқан топ Боробудур мен Индонезиядағы басқа да мүсіндерді жою жоспарлап отырғаны туралы қауіпті жариялады. Қауіпсіздікті күшейту шараларына CCTV мониторларын жөндеу және олардың санын арттыру, сондай-ақ ғибадатхана аумағында және төңірегінде түнгі күзеттік қызметтерді ұйымдастыру кірді. Джихадистік топ Исламның қатаң түсіндірмесін ұстанады, ол мүсіндер сияқты антропоморфты бейнелерді құдайға сыйыну деп санайды.

Келушілердің көптігі

Боробудурдың тар баспалдақтарына көптеген келушілердің көтерілуі баспалдақтардың тасын қатты тозуға алып келді, бұл тас беттерін эрозияға ұшыратып, оларды жұқартты және тегіс етті. Жалпы, Боробудурда батыс, шығыс, оңтүстік және солтүстік жақтарын қоса алғанда, төрт бағытта орналасқан 2033 тас баспалдақ беті бар. Олардың 1028 беті, немесе шамамен 49,15 пайызы, қатты тозыққан. Баспалдақтардың тасын одан әрі тозуын болдырмау үшін 2014 жылдың қарашасынан бастап Боробудур баспалдақтарының екі негізгі бөлігі – шығыс (көтерілу жолы) және солтүстік (түсу жолы) жақтары ағаш конструкциялармен жабылды. Осыған ұқсас тәсіл Камбоджадағы Ангкор-Ват және Египет пирамидаларында қолданылған. 2015 жылдың наурыз айында Боробудурды сақтау орталығы баспалдақтарды резеңке қаптамамен жабуды ұсынды. 2020 жылы вандализм мен граффити салдарынан ғибадатхана аумағына уақытша кіру тыйым салынды. Осыдан бері, күніне бір сағат бойы туристік жетекшілердің сүйемелдеуімен ғибадатханаға ең көп дегенде 1200 келуші кіруге рұқсат етіледі. Келушілер бамбуктан жасалған табандар киюі тиіс. Индонезия статистикасы мәліметтері бойынша, ішкі туристердің саны 2021 жылы 422 930-дан 2022 жылы 1,44 миллионға дейін өсті. Индонезия үкіметі туристердің санын жылына 2 миллионға дейін арттыруды көздеп отыр.

Сәулет

Боробудурдың қайта жаңарту жұмыстары кезіндегі археологиялық қазбалар индуизм немесе одан бұрынғы сенімдерді ұстанғандардың буддистер бұл жерді пайдаланбас бұрын Боробудур төбесінде үлкен құрылысты бастағанын көрсетеді. Негіздері ешқандай индуистік немесе буддалық қасиетті орын құрылыстарына ұқсамайды, сондықтан бастапқы құрылым индуистік немесе буддалық емес, жергілікті явандық деп есептеледі.

Дизайн

Боробудур бір үлкен ступа ретінде салынған және жоғарыдан қарағанда, буддалық космология мен сананың табиғатын бір мезгілде бейнелейтін алып тантрикалық буддалық мандала нысанына ие. Кейбір ғалымдар оның мандала екенін жоққа шығарады, себебі олардың пікірінше, Шайлендралар тантрикалық немесе Ваджраяна буддизмін ұстанғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қатар, Боробудурдағы Буддалар Бес Татагата ретінде танылмайды. Алғашқы негізінің әр жағы шамамен бірдей. Онда тоғыз платформа бар, олардың алтауы төртбұрышты, ал үшеуі дөңгелек. Жоғарғы платформада орталықтағы үлкен ступаны қоршап тұрған 72 кішкентай ступа орналасқан. Әр ступа қоңырау пішіндес және көптеген әсем тесіктермен тесілген. Будда мүсіндері тесілген кеңістіктердің ішінде отырған. Боробудурдың дизайны сатылы пирамида түрінде жасалған. Бұрын, Индонезиядағы тарихи алдындағы австронезиялық мегалиттік мәдениет бірнеше жер үйінділерін және тас сатылы пирамидалық құрылыстарды, Цизолок маңындағы Пангуйян және Кунинаң маңындағы Чипаридегідей, салып келген. Тас пирамидалардың құрылысы таулар мен биік жерлер ата-бабалар рухтарының немесе хянгтардың мекені деген жергілікті сенімдерге негізделген. Ескерткіштің үш бөлігі буддалық космологияның үш "әлемін" символдайды: Камадхату (тілектер әлемі), Рупадату (формалар әлемі) және, соңында, Арупадату (формасыз әлем). Кез келген сезімтал жандар өмірін ең төменгі деңгейде, тілектер әлемінде өткізеді. Барлық тілектерін толықтай өртегендер тілектер әлемін тастап, формалар әлемінде ғана өмір сүреді: олар формаларды көреді, бірақ оларға тартылмайды. Соңында, толыққанды Буддалар тіпті формадан да асып, шындықты оның ең таза, ең түбірлігіндегі деңгейінде, формасыз нирвана мұхитында сезінеді. Самсара айнасымынан құтылу, онда ағартылған ізденуші енді дүниелік формаға байланысты емес, суньята тұжырымына сәйкес келеді, яғни толық жоқтық немесе өзіндік болмау. Камадхату негізбен, Рупадату бес төртбұрышты платформамен (денемен), ал Арупадату үш дөңгелек платформамен және ең жоғарғы үлкен ступамен бейнеленеді. Үш кезең арасындағы архитектуралық ерекшеліктер метафоралық айырмашылықтарға ие. Мысалы, Рупадатудағы төртбұрышты және егжей-тегжейлі әшекейлер Арупадатудағы қарапайым дөңгелек платформаларға айналып кетеді, бұл формалар мен аттармен байланысты болатын адамдар әлемі формасыз әлемге қалай өзгеретінін көрсетеді. Боробудурдағы діни қызметтер жүріп өту арқылы атқарылады. Паломниктер жоғарғы платформаға қарай көтерілетін баспалдақтар мен дәліздер жүйесімен басшылыққа алынады. Әр платформа – ағартудың бір кезеңін білдіреді. Паломниктерді жетелейтін жол буддалық космологияны символдау үшін жасалған. 1885 жылы негіздің астында жасырын құрылым кездейсоқ табылды. "Жасырын негіз" рельефтерді қамтиды, олардың 160-ы тілектер әлемін бейнелейтін оқиғаларды көрсетеді. Қалған рельефтер мүсіншілерге көріністерді қалай кескіндеу керектігін көрсететін қысқа жазулары бар панельдер болып табылады. Нағыз негіз жасыратын негізбен жасырылған, оның мақсаты әлі де құпия. Алғашында ескерткіштің төбеге құлауына жол бермеу үшін оның түпкі тамырын жабу қажет деп ойланды. Тағы бір теория бойынша, жасыратын негіз түпнұсқадағы жасырын негіз Васту Шастраға сәйкес келмегендіктен қосылған, Васту Шастра – ежелгі үнділік архитектура және қала құрылысы туралы кітап. Оның тапсырыс беру себебіне қарамастан, жасыратын негіз егжей-тегжейлі және ұқыпты жобаланып, эстетикалық және діни тұрғыдан ескерілген.

Кесария жерімен ұқсастықтар

Боробудур мен Кесария ескін тобы арасында көптеген дизайндық ұқсастықтар бар. Екі жерде де мандалалар және тірідей Буддалар бар, олар әлемнің бөліктеріне қарап тұр. Екі ескінде де будда мүсіндерімен толтырылған, төбешік тәрізді мандала құрылыстары бар. Бұл Пала және Шривиджая мемлекеттері арасындағы ритуалдық мәтіндер мен идеялардың таралуын көрсетеді.

Рельефтер

Боробудур әр түрлі деңгейдегі терассаларды ашатын етіп салынған, онда күрделі сәулет өнерінің көрінісі бар. Алғашқы төрт террасаның қабырғалары барельеф мүсіндерін көрсетеді. Бұл буддистік әлемдегі ең керемет өнер туындыларының бірі саналады. Боробудурдағы барельефтер VIII ғасырдағы ежелгі Явадағы күнделікті өмірдің көптеген көріністерін бейнелейді – сарайдағы өмірден бастап, ормандағы уақыт өткізушілерден бастап, ауылдағы қарапайым адамдарға дейін. Сонымен қатар, ғибадатханалар, базарлар, түрлі өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, сондай-ақ жергілікті сәулет өнері бейнеленген. Бұл суреттегі адамдар – патша, патшайым, ханзада, дворян, сарай қызметкері, сарбаз, қызметші, қарапайым адам, діни қызметкер және оқшау тұрған адам. Рельефтерде буддизмдегі асуралар, құдайлар, бодхисаттвалар, кинарлар, гандхарвалар және апсаралар сияқты рухани тұлғалар бейнеленген. Барельефте бейнеленген суреттер тарихшыларға белгілі бір тақырыптарды зерттеу үшін сілтеме ретінде қызмет етеді, мысалы, сәулет, қару-жарақ, экономика, сән және 8-ғасырдағы теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияның көлік түрлері. VIII ғасырдағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қос қанатты кеменің әйгілі бейнесі – Боробудур кемесі. Бүгінде 2004 жылы Индонезиядан Африкаға жүзіп кеткен Боробудур кемесінің нақты өлшемдегі көшірмесі Боробудурдан солтүстікке қарай бірнеше жүз метр жерде орналасқан Самудра Ракса мұражайында қойылған. +Таспар панельдері таратылуы Бөлім Орны Оқиға Панельдер саны Жасырын аяқ Қабырға Кармавибханга 160 Бірінші галерея Негізгі қабырға Лалитавистара 120 Жатака/Авадана 120 Балюстрада Жатака/Авадана 372 Жатака/Авадана 128 Екінші галерея Балюстрада Жатака/Авадана 100 Негізгі қабырға Гандавюха 128 Үшінші галерея Негізгі қабырға Гандавюха 88 Балюстрада Гандавюха 88 Төртінші галерея Негізгі қабырға Гандавюха 84 Балюстрада Гандавюха 72 Барлығы 1,460 Боробудурда шамамен 2,670 жеке барельеф бар (1,460 баяндау және 1,212 сәндік панель), олар қасбеттер мен балюстрадаларды жабады. Жалпы рельефтік бетінің көлемі , және олар жасырын аяқта (Камадхату) және бес шаршы платформада (Рупадхату) орналасқан. Баяндау рельефтері 11 серияға бөлінген, олар жасырын аяқ және ескерткіштің алғашқы төрт галереясы бойынша орналасқан. Жасырын аяқта 160 баяндау панелі бар бірінші серия бар, ал қалған 10 серия шығыс кіреберіс сатысынан сол жаққа қарай басталатын төрт галереядағы қабырғалар мен балюстрадаларға таралған. Қабырғадағы баяндау панельдері оңнан солға қарай, ал балюстрададағылар солдан оңға қарай оқылады. Бұл – ғибадатхананы оң жақта ұстап, сағат тілімен айналып жүру рәсімін орындайтын зыяратшылардың дәстүрі. Жасырын аяқ – кармалық заңдылықтың жұмыс істеуін бейнелейді. Бірінші галереяның қабырғаларында екі рельеф сериясы бар; әрқайсысы 120 панельден тұрады. Жоғарғы бөлігінде Будданың өмірбаяны бейнеленген, ал төменгі қабырға бөлігінде және бірінші және екінші галереялардағы балюстрадаларда Будданың бұрынғы өмірінің тарихы баяндалады. Қалған панелдер Судхананың ізденісіндегі саяхатына және кемелді даналыққа қол жеткізуіне арналған.

Карма заңы (Кармавибанга)

160 жасырын панель үздіксіз оқиғаны құрамайды, бірақ әр панель себеп пен салдардың толық суретін береді. Онда қанағаттандырмайтын әрекеттер – қаңқудан бастап кісі өлтіруге дейін бейнеленген, оларға сәйкес жазалары көрсетілген. Сонымен қатар, қайырымдылық, қасиетті орындарға саяхат жасау және осыдан туындайтын сыйлықтар сияқты мақтауға лайық іс-әрекеттер де бар. Тозақтың азабы мен жұмақтың қуанышы да бейнеленген. Күнделікті өмірдің көріністері, самсараның (туылу мен өлімнің шексіз айналымы) толық панорамасы да бар. Боробудур ғибадатханасының негізгі қоршауы жасырын аяқты ашу үшін бөлшектелді, ал рельефтерді Касижан Чепас 1890 және 1891 жылдар аралығында суретке түсірді. Осы суреттер ғибадатханадан солтүстікке қарай бірнеше жүз метр жерде орналасқан Боробудур мұражайында (Кармавибханга мұражайы) көрсетілген. Қайта жаңарту жұмыстары кезінде аяқтың қоршауы қайта орнатылып, Кармавибханга рельефтерін жапты. Бүгінде жасырын аяқтың тек оңтүстік-шығыс бөлігі ғана ашылып, келушілерге көрінеді.

Принц Сиддхартха және Будданың тууы туралы әңгіме (Лалитавистар)

Бұл оқиға Будданың Тушита аспанынан түсуімен басталады және Сарнатхтың Елік паркіндегі алғашқы уағызымен аяқталады. Рельефте Будданың тууы, ол – Капилавастудың патшасы Суддходана мен патшайым Майяның ұлы Сиддхартха ханзадасы ретінде бейнеленген. Туғаннан бұрын 27 панель көкте және жерде бодисаттваның соңғы жаратылысын қарсы алу үшін жасалған түрлі дайындықтарды көрсетеді. Тушита аспанынан түсер алдында Бодхисаттва өзінің тәжін мұрагері, болашақ Будда Майтреяға тапсырды. Ол жер бетіне алты тісті ақ піл түрінде түсіп, патшайым Майяның оң жақ құрсағына енді. Патшайым Майя осы оқиғаны түсінде көріп, оның ұлы патша немесе Будда болатыны деп жорылған. Патшайым Майя бала туу уақыты жеткенін сезіне, Капилавастуға жақын Лумбини паркіне барды. Ол Shorea robusta ағашының астында тұрып, оң қолымен бір тармағын ұстап, жанынан ханзада Сиддхартханы дүниеге әкелді. Панельдердегі оқиға оның ағартудан кейінгі алғашқы уағызы – Сарнат қаласындағы Елік паркіндегі уағызға дейін жалғасады.

Будданың бұрынғы өмірі туралы әңгімелер (джатака) және басқа да аңыз адамдар (авадана)

Джатакалар – Будда ханзада Сиддхартха болып дүниеге келмес бұрынғы өмірінің хикаялары. Бұл Будданың адам және жануар кейпіндегі бұрынғы өмірлері туралы әңгімелер. Болашақ Будда оларда патша, шеттенуші, құдай, піл түрінде бейнеленуі мүмкін, бірақ ол қай нысан болса да, хикаят арқылы сіңірілетін жақсы қасиеттерді көрсетеді. Аваданалар жатакаларға ұқсас, бірақ олардың басты кейіпкері – Бодхисаттва емес. Аваданалардағы қасиетті амалдар басқа аңыз тұлғаларға жатқызылады. Жатакалар мен аваданалар Боробудурдың мүсіндік бейнелерінде бір-бірімен байланысты түрде бейнеленген. Қабырғадағы бірінші галереядағы алғашқы жиырма төменгі панель Судханакумаравадананы, яғни Судхананың қасиетті істерін көрсетеді. Сол галереядағы балюстрадалардағы алғашқы 135 жоғарғы панель Джатакамаланың 34 жыр-аңызына арналған. Қалған 237 панельде төменгі қатардағы және екінші галереядағы панельдер сияқты, басқа көздерден алынған оқиғалар бейнеленген. Кейбір жатакалар екі рет суреттелген, мысалы, Сиби патшаның (Раманың арғы атасы) хикаясы.

Судхананың түпкілікті ақиқатты іздеуі (Гандавиюха)

Гандавуха – Аватамасака сутрасының соңғы тарауында баяндалған, ең жоғары кемелді даналықты іздеген жігіт Судхананың талмайтын саяхаты туралы әңгіме. Ол екі галереяны (үшінші және төртінші) және екінші галереяның жартысын қамтиды, барлығы 460 панельден тұрады. Әңгіменің басты кейіпкері, бай саудагердің ұлы, жас Судхана 16-шы панельде пайда болады. Алдыңғы 15 панель Шакьямуни Будданың Шравастидегі Джета бағындағы самадхидегі кереметтер туралы әңгіменің кіріспесін құрайды. Судханаға Манджусри өзінің алғашқы рухани досы және ұстазы Мегасримен кездесуге кеңес берді. Саяхаты барысында Судхана 53 ұстазбен кездеседі, мысалы Супратиштита, дәрігер Мегха (Білім рухы), банкир Муктака, монах Сарадхважа, үй иесі Аса (Жоғары ағарту рухы), Бисмоттараниргоса, брахман Жаёсмаятна, ханшайым Майтраяни, монах Сударсана, Индриесвара есімді бала, упасика Прабхута, банкир Ратначуда, король Анала, құдай Шива Махадева, королева Майя, Бодхисаттва Майтрея және содан кейін Манджусриге қайта оралады. Әрбір рухани дос Судханаға нақты ілім, білім және даналық сыйлайды. Бұл кездесулер үшінші галереяда бейнеленген. Манджусримен екінші рет кездескеннен кейін Судхана төртінші галереяда бейнеленген Бодхисаттва Самантабхадраның тұрағына барды. Төртінші галереяның барлық сериясы Самантабхадраның үйретуіне арналған. Баяндамалық панельдер ақырында Судхананың Ең жоғарғы Білімге және Соңғы Шындыққа қол жеткізгенін көрсетеді.

Мұра

Боробудурдың көркемдік және техникалық шеберлігі, сондай-ақ оның алып келісі, индонезиялықтарда ұлылық және мақтаныш сезімін оятады. Камбоджадағы Ангкор-Ват сияқты, Боробудур да Индонезияның қуатты символына айналды – оның өткен шаңырағына куәлік етеді. Индонезияның тұңғыш президенті Сукарно осы орынды шетелдік қонақтарға көрсетуге ерекше мән берді. Сухарто режимі оның маңызды символдық және экономикалық мәнін түсініп, ЮНЕСКО-ның көмегімен ескерткішті қайта жаңғыртуға қатысты ауқымды жобаға белсенді кірісті. Индонезиядағы көптеген мұражайларда Боробудурдың масштабты көшірмесі сақталған. Бұл ескерткіш, ваянг қуыршақ театры мен гамелан музыкасымен бірге, индонезиялықтар шабыттанатын классикалық Ява өтетініне айналды. Боробудурдан алынған археологиялық жәдігерлер немесе оның көшірмелері Индонезия мен шетелдегі бірқатар мұражайларда қойылған. Боробудур ғибадатханасы аумағындағы Кармавибханга мұражайынан басқа, кейбір мұражайлар Боробудурдан келген өнер туындыларын ұсынады, мысалы, Джакартадағы Индонезия Ұлттық мұражайы, Амстердамдағы Tropenmuseum, Лондонның Британ мұражайы және Бангкоктағы Тай Ұлттық мұражайы. Париждегі Лувр мұражайы, Куала-Лумпурдағы Малайзия Ұлттық мұражайы және Жаңа Тайбэйдегі Дүниежүзілік діндер мұражайы да Боробудурдың көшірмесін көрсетіп тұр. Бұл ескерткіш ежелгі Яваның классикалық буддалық өркениетіне әлемдік назар аударды. Боробудурдың қайта ашылуы мен қайта құрылуы Индонезия буддистері үшін Индонезияда буддизмнің қайта жандану белгісі ретінде қабылдалды. 1934 жылы Шри-Ланкадан келген миссионер монах Нарада Тера Оңтүстік-Шығыс Азияда Дхарманы тарату мақсатымен Индонезияға алғаш рет келді. Жергілікті буддистер бұл мүмкіндікті Индонезияда буддизмді қайта жаңғырту үшін пайдаланды. 1934 жылдың 10 наурызында Нарада Тераның батасымен Боробудурдың оңтүстік-шығыс жағында Бодхи ағашын отырғызу рәсімі өтті, сондай-ақ бірнеше упасакалар монахтар болып бекітілді. Жыл сайын мыңдаған буддистер Индонезия мен көрші елдерден ұлттық Вайсак мерекесін атап өту үшін Боробудурға жиналады. Орталық Ява провинциясы мен Магеланг регенттігінің эмблемасында Боробудурдың суреті бейнеленген. Ол Орталық Яваның және жалпы Индонезияның символына айналды. Боробудур бірнеше мекеменің атауына кірді, мысалы, Боробудур университеті, Орталық Джакартадағы Боробудур қонақ үйі және бірнеше индонезиялық мейрамханалар. Ескерткіш Индонезиядағы екі танымал бес жұлдызды қонақ үйдің архитектуралық дизайнына әсер етті: жақын маңдағы Амандживо (ашық күні храмды көруге болады) және Слемандағы Hyatt Regency Yogyakarta. Боробудур индонезиялық банкноттар мен маркаларда, көптеген кітаптарда, басылымдарда, деректі фильмдерде және туризмді насихаттау материалдарында пайда болды. Ескерткіш Индонезиядағы негізгі туристік орындардың біріне айналды, храмды қоршаған аймақтағы жергілікті экономиканы дамытуға маңызды үлес қосты. Мысалы, Йогьякарта қаласының туристік секторы Боробудур және Прамбанан храмдарына жақын орналасқандықтан дамып келеді.

Өнер мен әдебиетте

Өзінің поэтикалық иллюстрациясында, Фишердің сурет салу бөлмесінің естелік кітабындағы В. Пурсер салған суреттің гравюрасына 1836 жылы жазылған өлеңінде, Летиция Элизабет Лэндон Боробудурды христиандық көзқараспен қарастырады.