Кіріспе
Еркін тұрған сәндік немесе аркалы қақпалар. Торана ( ; [tawr uh nuh]) – Үнді субконтинентінің индуистік, буддистік және джайнистік сәулетінде салтанатты мақсаттар үшін қолданылатын еркін тұрған сәндік немесе аркалы қақпа. Қытайлық Шанмен қақпалары, жапондық тории қақпалары. Ведалық мәтін Арташастраға сәйкес, әртүрлі пішіндегі қақпалар қаланың немесе сарайдың кіреберісін әсемдеуге тиіс болған. Қос жағында мавр жылтырауы бар және тік ілінген клинді тас. Маурья империясындағы археологиялық дәлелдер Санчи ступасының тораналары б.з.б. 3 ғасырға дейін жететінін көрсетеді. Санчи торанасының пішіні б.з.б. 3 ғасырға дейін үнді сәулетінде танымал болған ағаштан жасалған бұрынғы үлгілерді бейнелейді. Калинга сәулетінде біз 7-ден 12 ғасырларға дейін салынған көптеген храмдарда торананы көреміз. Джаганнатх храмы (Пури), Раджарани храмы және Муктешвар храмы – торанасы бар Калинга сәулетінің бірнеше мысалы. Гуджаратта Чаулукья әулеті тұсында (10-12 ғасырлар) бірнеше тораналар салынды, олардың көпшілігі храмдармен байланысты болды.
A torana (; [tawr uh nuh]) is a free standing ornamental or arched gateway for ceremonial purposes in Hindu, Buddhist and Jain architecture of the Indian subcontinent. Chinese Shanmen gateways, Japanese torii gateways, According to the vedic text, the Arthasastra, gateways of different forms were to adorn the entrance to a city or a palace. The wedge shaped stone with indentation has mauryan polish on two sides and was suspended vertically. In the Mauryan Empire, the archaeological evidence shows the toranas of Sanchi Stupa dates back to the 3rd century BCE. The form of the Sanchi torana appears to reflect earlier examples in wood, which was popular in Indian architecture before the 3rd century BCE. In Kalinga architecture we can see the torana in many temples built from the 7th to 12th centuries. Jagannath Temple, Puri, Rajarani Temple and Mukteswar Temple are the few example of Kalinga architecture having torana. In Gujarat, several toranas were built under the Chaulukya dynasty (10th 12th century), mostly associated with temples.
Торананың түрлері
Торананың көптеген түрлері бар, мысалы, патра торана (жапырақтардан жасалған немесе қақпаның әшекейі), пуспа торана (гүлдерден жасалған), ратна торана (қымбат тастардан жасалған), стамбха торана (бағаналармен жасалған), цитра торана (суреттерден жасалған), бхитти торана (қабырғалардағы әшекейлер, мысалы, қабырғадағы терезелердің ойықтары немесе жалған есіктер, тіпті қабырға суретінің бір түрі болуы мүмкін) және двара тораналары (қақпаның үстіне ілінген әшекейлер немесе әшекейленген қақпалардың өзі).
Тораның әлеуметтік-діндік мәні
Торана – будда және индуистік сәулет өнеріндегі қасиетті немесе құрметті қақпа. Оның ең көп кездесетін түрі – екі тік бағанаға сүйенген, алға қарай шығыңқы көлденең бөлік. Ол ағаштан немесе тастан жасалады, көлденең бөлігі көбінесе бірінің үстіне бірі қойылған үш таяқшадан тұрады; көлденең бөлік пен бағаналардың үстіне әдетте ою-өрнек салынған. Тораналар буддалық ступалармен, Санчидегі Ұлы ступамен, жайни және индуистік құрылыстармен, сондай-ақ бірнеше әлеуметтік маңызы бар құрылыстармен байланысты. Символикалық тораналар гүлдер мен тіпті жапырақтардан да жасалып, есіктердің үстіне және кіреберістерге, әсіресе Батыс және Оңтүстік Үндістанда ілінеді. Олар бақ пен ырысқа жеткізеді және жақсылықтың, мерекелік шаралардың белгісі саналады. Сонымен қатар, олар білім беру және әңгімелеу мақсатында қолданылуы мүмкін немесе патшаның жеңісін құрметтеу үшін орнатылуы мүмкін. Шри-Ланкадағы Весак мерекесінде қоғамдық орындарда түрлі-түсті, электр шамдарымен жарықтандырылған Весак тораналарын орнату дәстүрі бар. Бұл әшекейлер уақытша орнатылған құрылыстар болып табылады және Весак күнінен бастап бірнеше апта бойы жұртшылыққа көрсетіледі.
Торана (Весак)
Шри-Ланканың Весак мейрамы кезінде қоғамдық орындарда (әдетте қауымдастықтар мен сауда ұйымдары ұйымдастырады) электр шамдарымен жарықтандырылған түрлі-түсті Весак пандолдарын (Торана) орнату дәстүрі бар. Бұл әшекейлер уақытша орнатылып, Весак күнінен бастап бірнеше апта бойы жұртшылыққа көрсетіледі. Бұған қоса, бұл ірі құрылыстар Шри-Ланканың көптеген жергілікті тұрғындарымен қатар, әлемнің түкпір-түкпірінен келген шетелдік қонақтарды да қызықтырады.
Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия
Көптеген елдер, бұрын Ұлы Үндістан мен Индосфераның құрамына кірген, үнділендірілді, себебі ежелгі заманда Үндістанмен кең мәдени алмасу болды. Үнді практикаларының ықпалымен пайда болған мәдени және діни дәстүрлердің мысалдары: тай, қытай, корей, жапон және басқа да Оңтүстік Азия, Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азия мәдениеттері. Мысалы, Бензайтен – индуист құдайы Сарасватидің жапонша атауы, ал 1200 жылға дейін Үндістанда жоғалып кеткен ежелгі Сиддхам жазуын Жапониядағы монахтар әлі де қолданады. Ежелгі Үндістанның қасиетті торана қақпалары архитектурасы Азияда, әсіресе буддизм Үндістаннан тараған жерлерде қақпалар архитектурасына әсер етті; қытайлық Пайфан қақпалары және Таиландтағы Сао Чин Ча торанадан алынған. Малайзиядағы Торана қақпасы (Куала-Лумпурдағы Брикфилдс ауданында орналасқан) – Үндістан үкіметінің Малайзияға жасаған сыйы. Оның құрылысы Санчи ступасының дизайнымен сәйкес келіп, 2015 жылы аяқталды.
Тори Жапонияда
Тори, әрбір синтоист ғибадатханасына жақын орнатылған қақпа, үнді торанасынан шыққан. Көптеген ғалымдардың пікірінше, мол дәлелдер торидің этимологиялық және сәулеттік тұрғыдан бастапқыда торанадан – индуист немесе будда ғибадатханасы, немесе қала сияқты қасиетті аумақтың кіреберісін белгілейтін, дербес тұрған қасиетті рәсімдік қақпадан тарағанын көрсетеді.
Кореядағы Хонгсалмун және Ильжумун қақпалары
Хонгсалмун – Кореядағы қасиетті жерге кіретін қақпа. Ол тік орнатылған екі дөңгелек бағана мен екі көлденең бағанадан тұрады. Оның шатыры мен есігі болмайды, ал жоғарғы орталық қақпасына трисула мен тэгүк белгісі орнатылған. Хонгсалмун көбінесе корей конфуцийшілдік орындарын, мысалы, киелі орындарды, қабірлерді және хянггё мен сеовон сияқты академияларды көрсету үшін қойылады.
Қытайдағы Пайфан
Пайфанг, сондай-ақ паилу деп те аталады, – бұл қытай сәулет өнерінің дәстүрлі аркасы немесе қақпа құрылысының стилі. Бұл стиль бастапқыда буддизмнің Қытайға таралуы арқылы Үндістанның торанасынан шыққан және көптеген түрлерге дамып, Корея, Жапония және Вьетнам сияқты Шығыс Азия елдеріне таралған.