Кіріспе

Сальвадор Далидің "Тірі өлі жан" (фр. Nature Morte Vivante) – 1956 жылғы суреті. Дали бұл суретті ол "ядролық мистика" деп атаған кезеңінде салған. Ядролық мистика – кванттық физика мен сана арасындағы байланысты көрсетуге тырысатын әртүрлі теориялардың жиынтығы. Бұл теориялар "каталондық философтардан" бастап "классицизм, поп-арт және ядролық физикаға" дейінгі элементтерді қамтиды. 1956 жылы салынған бұл сурет қазір Флорида штатының Санкт-Петербург қаласындағы Сальвадор Дали мұражайында сақталуда. Nature Morte Vivante атауы ағылшын тілінен аударғанда "өмір сүретін өлі жан" деген мағына береді. Француз тіліндегі nature morte сөзі "өлі табиғат" деп аударылады. "Vivante" деген сөзді қосу арқылы, "шапшаң қозғалыс пен белсенділік" сипаттамасын бере отырып, Дали бұл туындыны "қозғалыстағы өлі табиғат" деп атады. Бұл оның өнер, физика және ғылым элементтерін біріктіретін ядролық мистика тақырыбына сай келеді. "Ядролық мистика" термині мен теориясының авторы – Далидің өзі. 1940-жылдардың соңы мен 1950-жылдардың басында Дали "Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін католиктік дініне қайта оралуға" ұмтылды. Ядролық мистика – ғылым, физика, математика және өнерді үйлестіретін Далидің әртүрлі теорияларынан тұрады. Соғыстан кейін Дали атомға қызығушылық танытты. АҚШ Жапонияға алғашқы атом бомбасын тастағаннан кейін, ол "мені (Далиді) сейсмикалық түрде дүрсілтіп жіберді" деді және атом оның "ойға келген ең сүйікті тақырып" болды. Дали атомның әсемдігін көріп, оның барлық нәрсені құрайтынына таң қалды. Бұл суретте Дали барлық заттардың қозғалысын көрсетуді көздеді. Зат қозғалмай тұрғандай болса да, ішінде миллиардтаған атомдар үнемі қозғалыста болады. Ол осы ойын суретінің барлық бөлігінде бейнелейді. Суреттегі әрбір нысан белгілі бір бағытта қозғалады, бұл сол нысанға тән емес қозғалыс. Дали спиральға да әуес болды, оны "табиғаттағы ең маңызды элемент" деп санап, "космостық тәртіптің символы" ретінде пайдаланды. Ол суреттің жоғарғы оң жақ бұрышына спираль салған арқылы осы идеяны көрсетті. Дали нысандарын ғарышта ұшып жүргендей ғана емес, оларды табиғи емес күйге келтіріп көрсетті. Мысалы, күміс тостаған ауада тұрған ғана емес, күмістің иілуіне мүмкін емес бұрылысқа ие. Дали бұл суретке ядролық мистиканың діни элементтерін де қосты. Үстелдің үстіндегі ақ жамылғының жанында орналасқан, ең аз қозғалысқа ие заттар – шарап, екі жүзім, алмұрт, су құйылып тұрған шыны бөтелке және інжір жапырағы. Инжір жапырағы христиан дінінде ежелден келе жатқан символ. Киелі кітапта Адам мен Хауа Едем бағында адасқаннан кейін, өзін жасыру үшін інжір жапырақтарын пайдаланған. Далидің суретіндегі інжір жапырағының орналасуы оның католиктік дініне қайта оралуын білдіруі мүмкін. Дали өзінің "Тірі өлі жан" суреті үшін голланд суретшісі Флорис ван Шутеннің "Тамақпен үстел" суретінен шабыт алды. Ван Шутеннің суреті сол кездегі сурет өнерінде кең таралған, ақ жамылғы жамылған үстел үстінде тағам мен сусын бейнеленген классикалық өлі жан суреті болды. Дали оған өзінің жеке көзқарасын, сюрреалистік стилін қосып, барлық нысандардың қозғалысын көрсеткісі келді. Ол сонымен қатар, Ван Шутеннің суреттерінде жиі кездесетін үстел жамылғысын да қосты. Дали бейнелеген көптеген нысандар қарапайым болғанымен, ол нысандардың орналасуы мен қозғалысына әсер етеді. Нысандардың ретсіздігі оның ядролық мистикаға деген қызығушылығын көрсетеді. Ол "барлық заттар көрінетіндей емес, олардың жасырын қасиеттері бар, оларды тек болжауға болады" деп сенді. Ол "барлық заттар үнемі қозғалыстағы атомдық бөлшектерден тұрады" деген ойын нысандардың шашыраңқы орналасуы арқылы көрсетті. Ол өлі жан суретіндегі нысандарды әдеттегідей емес, өз өмірімен қозғалатындай етіп суреттеді.

Қарым-қатынасы бар суреттер

Дали, Сальвадор. Есте сақтаудың тұрақтылығының ыдырауы. 1952–54 жылдар. Қаламға май. 25,4 см x 33 см. Сальвадор Дали мұражайы, Санкт-Петербург, Флорида. Шутэн, Флорис ван. Голландиялық таңғы ас, 1612–1655 жылдар. Панельдегі май. 63 см x 83 см. Лувр, Париж.