Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грек тарихында krifó scholió (κρυφό σκολειό немесе κρυφό σχολείο, әдеби мағынасы 'жасырын мектеп') – грек тілі мен христиан дінін үйрету мақсатында 15-19 ғасырлар аралығында Грекияда Осман империясының үстемдігі тұсында Грек православие шіркеуі тарапынан ұйымдастырылған деген жер асты мектебі. Көптеген тарихшылар мұндай мектептердің болғанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтады. Басқа тарихшылар құпия мектептердің тек исламданудың күшті кезеңдерінде ғана болғанын қабылдаса, ал кейбіреулері оны мүмкін "аңыз" ретінде қарастырады, ал тағы біреулері Крифо Сколионың шындыққа айналғанына сенеді. Филология профессоры Алкес Анжелу (1917–2001) осы тақырыптағы соңғы жарияланымдарының бірінде krifó scholió ұлттық миф ретінде сақталғанын анықтады. Грекиядағы мектеп оқулықтары 20 ғасырдың соңына дейін krifó scholió-ны факт ретінде қарастырды, бірақ кейбір саяси пікір қақтығыстарына қарамастан, ол "көп жағдайда құрастырылған ұлттық естелік" ретінде алынып тасталды, бұл "Шіркеу және этнонационализм" арасында қайшылықтар тудырды.
In Greek history, a krifó scholió (κρυφό σκολειό or κρυφό σχολείο, lit. 'secret school') was a supposed underground school for teaching the Greek language and Christian doctrine, provided by the Greek Orthodox Church under Ottoman rule in Greece between the 15th and 19th centuries. Many historians agree that there is no evidence that such schools ever existed. Other historians accept that secret schools only existed during periods of intense Islamization, while other see it as a possible "myth" and others believe that the Krifo Scholio was a reality. Professor of philology Alkes Angelou (1917–2001), in one of his last publications on the subject, finds that the krifó scholió persisted as a national myth. School textbooks in Greece treated the krifó scholió as factual until the late 20th century, when it was finally removed, despite some political controversy, as a "national memory which had been, to some extent, fictitious", creating conflict with "the Church and ethnonationalism".
Өмірбаян
Осман империясының көптеген жерлерінде, әсіресе 18 ғасырдың ортасынан кейін грек тіліндегі мектептер жұмыс істегеніне мол дәлелдер бар. Дегенмен, шеткері аймақтардағы жергілікті Осман билігі мектептерге күшті қарсылық көрсеткенін көрсетеді. Мысалы, 1820 жылғы бір мақалада Мелистің (Орталық Грекия) көрнекті мектебі былай сипатталған: "Музалардың қайтысына ыңғайлы, себебі ол түрік губернаторының қызғаныш көзінен алыс, ал қалаға үкімет тарапынан берілген белгілі бір артықшылықтар мен иммунитеттер оны оның тікелей араласуынан одан да қорғайды". Шешіктеулер де болды; мысалы, 1913 жылы Османдық Эпирде билік кітаптарды тәуелсіз Грекиядағы Афинадан емес, Османдық Константинопольден әкелуді талап етті, сондықтан кейбір мұғалімдер саяси білімді жасырын берді. Дегенмен, бүгінгі Грецияда Осман билігі мұсылман емес бағынышты халықтардың тілдерінде білім беруге тыйым салғаны, гректерді монастырлар мен шіркеулерде шағын, құпия мектептер ұйымдастыруға мәжбүр еткені жиі айтылады. Мұндай құпия мектептердің болған жерлері бүгінде Грекияның көптеген жерлерінде көрсетіледі, әсіресе Димицанадағы Философтар монастырында. Бұл мектептер, әсіресе грек шіркеуі, түрік билігі кезінде грек тілі мен сауаттылығын сақтауда шешуші рөл атқарғанына сенеді. Анжелудың сөзіне сүйенсек, мұндай мектептер туралы алғашқы айғақ 1825 жылы неміс ғалымы Карл Икеннің еңбегінде кездеседі, ол грек ғалымы Стефанос Канеллос берген ақпаратты келтіреді. Гректердің басылып отырған білімі туралы ертерек айғақ Константинос Ойкономудың 1821 жылғы сөйлеген сөзінде табылады. Ол Осман империясындағы мектептер дін мен сауданы оқыту сылтауымен жұмыс істегенін, олардың кейбіреулері ықпалды түркілерді пара беру арқылы ашық қалғанын және Смирнаның ресми мектебі математика мен философияны оқытқандықтан қуғынға ұшырағанын айтады. 1823 жылы грек ғалымы Мишель Шинас жергілікті Осман билігі грек мектептеріне келтірген кедергілерді сипаттайды. Осы кедергілердің салдарынан "оқушылар мен мұғалімдер айыпталудан сақтану үшін қараңғылыққа тығылып кетті". Гректерден басқа, Осман билігі тұсында албандар да 19 ғасырдың соңында бекташи діни қызметкерлері ұйымдастырған құпия мектептерде білім алды. Грек авторы Гритсопулос құпия мектептердің бар екенін қолдайтын еңбектер жариялады, бірақ Осман империясының басында Константинопольде грек тіліндегі жоғары білім берудің жалғасқанын мойындайды. Құпия мектеп туралы әңгіме 1821 жылғы революциядан кейін кеңінен танымал болды. Ол Николаос Гызистің 1885-86 жылдарда салған "Құлдық кезеңдегі грек мектебі" атты суреті арқылы гректердің ұжымдық естелігінде одан да терең бойға сіңді (қазір Афинадағы Эмфицеглоу жинағында сақталады). Суретте мұндай мектептің романтикалық көрінісі бейнеленген, онда грек клептілерінің дәстүрлі киімін киген ұлдар мен жас жігіттер тобына шам жарығында кітап оқып беретін көне православие діни қызметкерінің құрметті бейнесі көрсетілген. Иоаннис Полемистің (1900) осы тақырыптағы өлеңі де кең танымал болды. Оның бірінші шумағы:
There is ample evidence that Greek language schools operated in many places of the Ottoman Empire, especially after mid 18th century. However, there are indications that local Ottoman authorities in the periphery were unfavorable toward schools. For example, an 1820 article referring to the formidable school of Melies (Central Greece) describes it as "favorable to a retreat of the Muses [because] It is remote from the jealous eye of the Turkish governor, and still more secured from his encroachments by certain privileges and immunities, which have been granted to the town by the government." There were restrictions; in Ottoman Epirus in 1913, for example, the authorities required that books come from Ottoman Constantinople rather than from Athens in independent Greece, so some teachers gave political instruction in secret. Nonetheless, it is sometimes said in Greece today that the Ottoman authorities prohibited education in the languages of non Muslim subject peoples, obliging Greeks to organize small, secret schools in monasteries and churches. Supposed sites of such secret schools are today shown in many places in Greece, notably at the Philosophou Monastery in Dimitsana. These schools are often credited, specially by the Greek Church, with having played a decisive role in keeping Greek language and literacy alive through the period of Turkish rule. Angelou claims that the first mention of such schools has been traced to 1825, in a work of the German scholar Carl Iken, quoting information given to him by a Greek scholar, Stephanos Kanellos. An earlier mention of repressed education of Greeks is found in a speech of Konstantinos Oikonomou, in 1821. He says that schools in Ottoman Empire operated under the pretext of teaching religion and commerce, some of them were kept open through bribing influential Turks, and that the official school of Smyrna was persecuted because it taught mathematics and philosophy. In 1823, Greek scholar Michel Schinas, in 1823, describes the obstacles imposed to Greek schools by local Ottoman authorities. Due to these hindrances, "pupils and teachers retreated in the darkness to avoid the encounter of denunciation". Apart from the Greeks, also Albanians under Ottoman rule operated secret schools in the late 19th century, organized by Bektashi priests. Greek author Gritsopoulos has also published works supporting the existence of secret schools, though allowing for the continuation of Greek language higher education in Constantinople in the early Ottoman Empire. The narrative of secret school became popular after the Revolution of 1821. It became more popular and more entrenched in the collective memory of Greeks through a painting by Nikolaos Gyzis called "Greek school in the time of slavery", of 1885 86 (today in the Emphietzoglou Collection, Athens). It depicts a romanticized scene of such a school, with the venerable figure of an old orthodox priest reading by candlelight to a group of boys and young men in the traditional attire of Greek klephts. Equally popular was a poem, of the same title, by Ioannis Polemis (1900). Its first stanza runs:
Крифо-сколио миф ретінде
"Сырлы мектептердің" бар екендігіне қарсы пікір білдірген ғалымдардың арасында 20-шы ғасырдың бірінші жартысында-ақ тарихшылар Димитриос Камбуроглу, Мануэль Гедеон және Яннис Влахояннис болды. Бұл, әсіресе 17-шы ғасырдан кейін ірі қалаларда кең таралған, бірақ шіркеу ешқашан халықтың бәрі үшін толыққанды мектеп бағдарламасын ұйымдастыруға ұмтылмады. Ғылыми әдебиеттен тыс, осы мектептердің бар екендігіне қолдау көрсетушілер көп. Тағы бір көзқарас Осман әкімшілігі грек немесе христиан мектептерін тыйымдамағанын, алайда отаншылдық идеялар, ұлттық сана және қазіргі грек тарихы ұлттық азаттық идеясын таратушы мұғалімдердің құпия орындардағы құпия сабақтары арқылы тарағанын айтады.
Among scholars who argued against the existence of the "secret schools" as early as the first half of the 20th century, were the historians Dimitrios Kambouroglou, Manuel Gedeon, and Yannis Vlachoyannis. especially in the larger towns after the 17th century, although the church never went so far as to organize a full scale school program for the whole of the population. Outside the scholarly literature, there continues to be considerable support for the existence of these schools. Another approach accepts that Ottoman administration did not try to forbid Greek or Christian schools, but instead argues that patriotic ideas, national consciousness and modern Greek history were spread through secret lessons given in secret places by teachers propagating the idea of national liberation.