Әскери өндірістен азаматтық нарыққа өту процесі

Кіріспе

Әскери нарықтан азаматтық нарыққа көшудің техникалық, экономикалық және саяси процесі. Экономикалық конверсия, қорғаныс конверсиясы немесе қару-жарақ конверсиясы – әскери нарықтан азаматтық нарыққа көшудің техникалық, экономикалық және саяси процесі. Экономикалық конверсия бірнеше деңгейде жүзеге асырылады және әртүрлі ұйымдарға қолданылуы мүмкін. Деңгейлер тұрғысынан (шамамен географиялық масштабтарға сәйкес), конверсия жаңа инновациялық жобалар, көп бөлімді компаниялар, компаниялар және ұлттық экономикалар деңгейінде жүзеге асуы мүмкін. Объектілер тұрғысынан алғанда, конверсия жұмыскерлерді (яғни, қайта оқыту), компанияларды (жұмыскерлер, капитал, жабдықтар және жылжымайтын мүлік тұрғысынан) және жерді (жылжымайтын мүлік тұрғысынан) қамтуы мүмкін. Бұл өлшемдердің кейбіреуі әрине, бір-бірімен тоғысады. Конверсияға болатын ұйымдарға қорғаныс компаниялары, әскери базалар және қорғаныс зертханалары жатады. Экономикалық диверсификациядан конверсияны ажырату қажет, бірақ екі процесс те байланысты. Конверсия әскери мақсаттағы ресурстарды барынша қайта пайдалануды қамтиды, бұл ретте қолданыстағы кадрларды қайта пайдалануға баса назар аударылады. Қорғаныс компанияларының негізгі кадрлары – инженерлер, фабрика жұмысшылары және инновацияларды басқару тәжірибесі бар менеджерлер. Конверсияның тағы бір маңызды бағыты – жаңа өнімдерді әзірлеу. Диверсификация қаржылық манипуляцияларды, мысалы, жаңа компанияларды сатып алуды қамтуы мүмкін, бұл әскери өндіріс бойынша қолданыстағы міндеттемелерді күшінде қалдырады. Алайда, кейде экономикалық конверсия "қосымша мүмкіндіктерді" қамтамасыз ету үшін басқа компанияны сатып алуды талап етеді. Жалпы алғанда, конверсияны қорғаныс компанияларының мамандануын жеңуге көмектесетін түрлі факторлар қолдауы мүмкін.

Тарихи мәнмәтін

Экономикалық қайта құрумен байланысты маңызды кезеңдердің қатарында Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қайта құру, 1970-ші жылдардағы Вьетнам соғысынан кейін қорғаныс инженерлерінің біліктілігін өзгерту арқылы жүзеге асырылған әртараптандырудағы көптеген тәжірибелер және Суық соғыстан кейінгі ұқсас күш-жігерлер болды. Осы қайта құру мүмкіндіктері пайда болғанда түрлі милитаристік және корпоративтік сыншылар еңбек және бейбітшілік жақтастарымен күресті, көбінесе біріншілері жеңіске жетті. 1950-ші жылдары Батыс елдерінің азаматтары мен саясаткерлері Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында жасалған әскери технологиялардың азаматтық өмірге тигізген кең ауқымды әсеріне тәнті болды. Бұл институттық жағдайда жүзеге асты, онда әскери және азаматтық ғылыми-зерттеу және дамыту жұмыстары бөлінді, ал мемлекеттік және жеке ресурстарды бөлу басымдықпен әскери қажеттіліктерге және ұлттық қауіпсіздік жүйелеріне бағытталды. 1993 жылы Клинтон президенттік тақтаға отырғаннан бастап американдық жоғары технологиялық компанияларға өнімдерінің көп бөлігін үкіметтің алдын ала келісімінсіз әлемнің кез келген жеріне экспорттауға рұқсат берілді. Жаңа сауда саясаты Қытаймен байланысты күшейтті, бірақ олардың ұлттық қауіпсіздікке ұзақ мерзімді әсерін, сондай-ақ барлау органдары мен үкімет шенеуніктерінің осы технологиялардың тиімді қолданылуын қадағалау және олардың террористерге немесе жатжерттеу әскери мақсаттарға бұрмалануын болдырмау қажеттілігін ескермеді. Қазіргі заманда, 1990-шы жылдардың соңынан бастап бүгінгі күнге дейін (шамамен 2010 жылға дейін) конверсия перспективалары аймақтық қақтығыстар, «Терроризмге қарсы соғыс» және қорғаныс өнеркәсібінде бірігулер, сатып алулар және аймақтық өндіріс желілері арқылы консолидация салдарынан шектелді. Бұл кедергілер көптеген компаниялардың қорғаныс саласындағы сатып алулардың шетіндегілерін қоспағанда, азаматтық нарыққа өтуге деген ынтасын азайтты. Дегенмен, нақты истребитель бағдарламалары немесе «Тридент» (Ұлыбританияда) сияқты ірі әскери жүйелерге қатысты пікірталас, сондай-ақ жалпы фискалдық шектеулердің күшеюі кейбір әскери компанияларды азаматтық салаға өтуге итермелеуі немесе ынталандыруы мүмкін. Ядролық қаруға қатысты қару-жарақтарды бақылау туралы келісімдер кейбір әскери жеткізушілерге болжамды сұранысты төмендетуі мүмкін. Соңында, қорғаныс компанияларының азаматтық нарықтарын кеңейтуді азаматтық өнеркәсіптік нарықтарға, мысалы, жаппай көлік, баламалы энергия және тұрақты азаматтық инфрақұрылымға деген сұранысты арттыру арқылы ынталандыруға болады.

Among the key periods associated with economic conversion have been the postwar conversion after World War II, numerous experiments in diversification (with conversion of defense engineers' skills) in the period after the Vietnam War in the 1970s, and similar efforts after the Cold War. Various militarist and corporate critics battled labor and peace advocates during these conversion openings, with the former usually winning the day. During the '50s, Western citizens and policymakers were impressed by the extensive impact on everyday life of civilian applications derived from military technologies, which were developed during the last years of the World War II. This happened within an institutional framework in which military and civilian Research and Development activities were separated, and the allocation of public and private resources was primarily addressed towards to the military needs and the priorities of national security systems. Since the beginning of the Clinton's presidency in 1993, the American hi tech companies were allowed to export a wide range of their products all over the world without prior Government approval. The new trade policies fostered the interchange with China, but ignored their long term impact for national security and the need of intelligence agencies and government officials to track how those technologies were effectively used and to avoid them be improperly diverted to terrorista or frign military uses. In the contemporary period, from the late 1990s to the present day (circa 2010) the prospects for conversion have been constrained by regional conflicts, the so called "War on Terror," and consolidation within the defense industry through mergers, acquisitions and regional production networks. These barriers have decreased the incentives to shift into civilian markets for various firms, except for those more on the periphery of defense acquisition. Nevertheless, the potential debate over mega military systems like specific jet fighter programs or Trident (in the U. K.) as well as an overall climate of fiscal austerity might pressure or encourage some military firms to go civilian. Arms control agreements related to nuclear weapons might also lower the projected demand for some military suppliers. Ultimately, the extension of civilian markets for defense firms might be encouraged by building up the demand for civilian industrial markets like mass transit, alternative energy and sustainable, civilian infrastructure.

Қазіргі заманғы ой

Қазіргі заманда экономикалық конверсия идеясын ілгерілетудегі маңызды тұлға – Америка Құрама Штаттарының Колумбия университетінің профессоры, марқұм Сеймур Мелман (1917–2004) болды. Соңғы жылдары бұл идеяны түрлі ғалымдар мен белсенділер, әсіресе 1980 және 1990 жылдары Еуропа, АҚШ, Израиль және Оңтүстік Африкада қолдады. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін экономикалық конверсия мүмкіндіктеріне зор мән берілді. Сеймур Мелман 1970 жылдар мен соғыстан кейінгі кезең арасындағы айырмашылықтарды былай атап өтті: «Әскери өндірістен азаматтық салаға өту мәселесі қазіргі таңда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жағдайдан түбірінен өзгеше. Ол кезде қайта құру мәселесі болды; фирмалар соғысқа дейін айналысқан жұмыстарын қайта бастай алды және бастады. Олар сөрелерден ескі суреттер мен құралдарды алып, бұрынғы өнімдерді жасауға кірісе берді. Бүгінде әскери өндірістің көп бөлігі осы жұмысқа маманданған өнеркәсіптерде, фирмаларда немесе зауыттарда шоғырланған, және олардың көпшілігінің азаматтық салаға қатысты бұрынғы тәжірибесі жоқ» (The Defense Economy, 1970: 7). Сеймур Мелман, Джон Уллман, Ллойд Дж. Дюма, Кэтрин Хилл, Грег Бишак, Энн Маркусен, Майкл Оден, Джонатан Майкл Фельдман және тағы басқалар жүргізген терең эмпирикалық зерттеулер экономикалық конверсияның техникалық және экономикалық мүмкіндігін көрсетті. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін және саяси биліктің әскери мүдделерге бағытталған күшейтілуінен кейін конверсияға кедергілер айтарлықтай артты. Саяси кедергілердің көп болуы конверсияны ілгерілету үшін түрлі институционалдық өзгерістер мен қоғамдық қозғалыстарды ұйымдастыру қажеттігін көрсетеді. Сәтті болу үшін конверсия үлкен саяси бағдарламаның бір бөлігі болуы керек, оған әскери бюджетті қысқарту, индустрияландыру және инфрақұрылымды жаңарту кіруі тиіс. Мысалы, егер қорғаныс фирмасы конверсия жасаса, оның өндірісін басқа фирманың өнімдерімен оңай алмастыруға болады. Вашингтондағы Саясатты зерттеу институтында Маркус Раскин жан-жақты қарусыздану туралы келісім жобасын жасады.

In modern times, a key figure in promoting the idea of economic conversion was the late Seymour Melman (1917–2004), a professor at Columbia University in the United States. In recent times, the idea has also been promoted by various scholars and activists, particularly during the 1980s and 1990s, in Europe, the United States, Israel and South Africa. Following the end of the Cold War, great attention was placed on the prospects for economic conversion. Regarding differences in the 1970s and the postwar era, Seymour Melman noted that: "The problem of conversion from military to civilian work is fundamentally different now from the problem that existed after World War II. At that time, the issue was reconversion; the firms could and did go back to doing the work they had been involved in before the war. They could literally draw the olds sets of blueprints and tools from the shelf and go to work on the old products. At the present time, the bulk of military production is concentrated in industries, firms, or plants that have been specialized for this work, and frequently have no prior history of civilian work" (The Defense Economy, 1970: 7). Detailed empirical studies conducted by Seymour Melman, John Ullmann, Lloyd J. Dumas, Catherine Hill, Greg Bischak, Ann Markusen, Michael Oden, Jonathan Michael Feldman, and others have shown the technical or economic viability of economic conversion. After the September 11, 2001 attacks and concentrated political power directed towards military serving interests, the obstacles to conversion have been considerable. Extensive political barriers suggest that conversion promotion requires various forms of institutional transformation and social movement mobilization. To be successful, conversion must be part of a larger political program involving, military budget reductions, reindustrialization, and infrastructure renewal. For example, if a given defense firm should convert, its production could be easily replaced by output from another firm. Marcus Raskin at the Institute for Policy Studies in Washington, D. C. has developed such a draft treaty for comprehensive disarmament.