Кіріспе

Қол қою туралы мәлімдеме – АҚШ Президенті заңға қол қойған кезде жазбаша жасайтын ресми хабарлама. Олар әдетте Федералдық тіркелімнің Президенттік құжаттар жинағында және АҚШ Кодексінің Конгресс және әкімшілік жаңалықтарында (USCCAN) жарияланады. Мұндай мәлімдемелер президенттің заңға немесе заң жобасымен құрылған заңдарға қатысты пікірін көрсетеді. Қол қою туралы мәлімдемелердің екі түрі бар. Бір түрі, дау тудырмайтын, тек саяси сөздерден немесе пікірлерден тұрады, мысалы, заң жобасының жасаған жұмысын мақтау және оны қабылдағаны үшін Конгреске алғыс айту. Екінші түрі, көптеген пікірталас тудырған, техникалық немесе құқықтық сипатта болады және президенттің заң жобасының ережелерінің мағынасын түсіндіруінен тұрады, соның ішінде бір немесе бірнеше бөлімдері конституцияға қайшы келеді деген талаптарды қамтиды. Соңғы түрі, жаңадан орнатылған заңдық шектеулер атқарушы билікке немесе президентке міндетті емес және оларды жазбаша түрде орындауға немесе сақтауға міндетті емес деген мәлімдемеге тең. Президент Джордж Буш әкімшілігі кезінде президенттің заң жобаларының көптеген бөліктеріне конституциялық емес деп наразылық білдіру үшін қол қою туралы мәлімдемелерді пайдалануына байланысты дау туды. Буш бұл құралды бұрынғы президенттердің барлығынан көп ережелерге қарсылық білдіру үшін де, сондай-ақ президенттік биліктің ерекше кең көрінісін ілгерілету үшін де қолданды. Алайда, бұл тәжірибені Буш әкімшілігі ойлап тапқан жоқ: Рейган әкімшілігінен бастап бұрынғы президенттер де осылай қол қою туралы мәлімдемелерді пайдаланған, ал кейіннен Обама әкімшілігі де бұл тәжірибені жалғастырды. 2006 жылдың тамызында Америка адвокаттар қауымдастығының делегаттар үйі президенттердің қабылданған заңдардың мағынасын өзгерту үшін қол қою туралы мәлімдемелерді пайдалануын тоқтату керектігі туралы комиссияның қорытындысын қабылдады, өйткені бұл тәжірибе «құқықтың үстемдігі мен биліктің бөлінуінің конституциялық жүйесін әлсіретеді».

Қолтаңбалау мәлімдемелерінде метриканы қолдану

Президенттің қол қою туралы мәлімдемелерді қалай есептеу керектігі туралы пікір қақтығысы бар. Бір күрделі мәселе – қандай мәлімдемелер тиісті деп есептелуі керек. Кез келген президенттің заңға қол қою туралы мәлімдемелерінің жалпы санын есептеу, егер олар заңның конституциялық талаптарға қарсы келетін бөлімдеріне қатысты риторикалық және саяси сипаттағы хабарламаларды қамтыса, заңға қол қою туралы мәлімдемелерді талқылау үшін бұл көрсеткіштің дұрыс емеуіне әкеледі. Тағы бір күрделі мәселе – маңыздысы қол қою туралы мәлімдеме қоса берілген заң жобаларының саны ма, әлде заң кодексінің жаңадан құрылған бөлімдеріне қатысты талаптардың саны ма. Мысалы, Конгресс үш жеке тақырыпты қамтитын үш қысқа заң жобасын қабылдаса, президент олардың әрқайсысына қол қойып, үш түрлі қол қою туралы мәлімдемемен наразылық білдіруі мүмкін. Немесе Конгресс бір заң жобасына сол заң шығару тілін біріктіре алады, онда президент үш түрлі наразылық білдіретін бір қол қою туралы мәлімдеме жасай алады. Заң тұрғысынан нәтиже бірдей – заңның жаңа бөлімдеріне үш қарсылық, бірақ соңғысы бір немесе үш президенттік акті ретінде өлшенуі мүмкін. Конгресс зерттеу қызметі 2007 жылғы 17 қыркүйекте жариялаған есебінде президенттердің кем дегенде заң жобасының бір бөлігіне конституциялық қарсылық білдірген қол қою туралы мәлімдемелерінің жалпы санын, қанша заң жобасы бөлігі белгіленгеніне қарамастан, президенттердің барлық мәлімдемелерімен салыстырды, соның ішінде жалаң риторикалық немесе саяси хабарламалар да бар. Осы өлшем бойынша мынадай қорытындылар жасалды:

Президент Рейган 250 қол қою туралы мәлімдеме жасады, олардың 86-сы (34%) заңға қол қойылған бір немесе бірнеше заң ережелеріне қарсылық білдірді. Президент Джордж Буш осы тәжірибені жалғастырды, 228 қол қою туралы мәлімдеме жасады, олардың 107-сі (47%) қарсылық білдірді. Президент [Билл] Клинтонның президенттік билік туралы түсінігі алдыңғы екі әкімшіліктің түсінігімен үлкен дәрежеде сәйкес келді. Өз кезегінде президент Клинтон қол қою туралы мәлімдемелерді белсенді пайдаланып, 381 мәлімдеме жасады, олардың 70-і (18%) конституциялық немесе заңдық қарсылықтарды білдірді. Президент Джордж Буш осы тәжірибені жалғастырды, 152 қол қою туралы мәлімдеме жасады, олардың 118-і (78%) қандай да бір қарсылық немесе наразылық білдірді.

Құқықтық маңызы

АҚШ Конституциясының, федералды заңның немесе жалпы құқық қағидаларының ешбір ережесі қол қою туралы мәлімдемелерге рұқсат бермейді немесе тыйым салмайды. Алайда, Конституцияның ешбір бөлігі қол қою туралы мәлімдемелерге заңдық күш бермейді. I баптың 7-тарауы (Жүзеге асыру туралы ережеде) президентке заңға толығымен вето қоюға, оған қол қоюға немесе ештеңе жасамауға мүмкіндік береді. II баптың 3-тарауы атқарушы биліктің "заңдардың адал орындалуын қамтамасыз етуін” талап етеді. Конституция президентке заңды түрде қабылданған Конгресс заңдарының қай бөлігін орындауға, ал қай бөлігін орындамауға шешім қабылдауға рұқсат бермейді. Егер АҚШ кодексінің бір бөлігі конституциялық емес болса, онда ол заңды түрде қабылданбаған болып есептеледі. Сондықтан, талқылаудың бір бөлігі – белгілі бір президенттің заңның өзі заңсыз деп санайтын бөлігіне қол қойып, оны міндетті деп санамайтынын жариялауының орнына, бүкіл заң жобасына вето қойып, оны Конгреске қайтаруы дұрыс па екендігі туралы мәселе болып табылады. Қол қою туралы мәлімдемелердің өзі атқарушы биліктен тыс жерде заңдық күші жоқ сияқты көрінеді, бірақ олардың барлығы Федералдық тіркелімде жарияланады. Іс жүзінде, жаңа қабылданған заңдарға президенттің түсіндірмелері немесе конституциялық наразылықтары туралы мәлімдемелер, тікелей немесе жанама түрде, жаңа заңдарды осылай түсіндіру үшін бағынышты мемлекеттік қызметкерлерге берілген нұсқаулар болып табылады. Оларды заңнамалық тарихтың бір бөлігі деп санау керек пе деген пікірталас бар. Президенттік қол қою туралы мәлімдемелер федералдық атқарушы органдар үшін ерекше маңызға ие, өйткені осы органдар федералдық заңдарды басқару және орындау үшін жауапты. 2007 жылғы «Административтік құқық туралы шолу» журналында кейбір федералдық агенттіктердің қол қою туралы мәлімдемелерді пайдалануы агенттік әрекеттеріне соттың құрмет көрсетуінің жалпы құқықтық стандарттары бойынша заңдық сынға төтеп бере алмайтыны туралы мәлімделген.

Жоғарғы соттың шешімдері

Жоғарғы Сот қол қою туралы мәлімдемелердің шектерін толыққанды қарастырған жоқ. Марбери – Мэдисон (1803) және одан кейінгі істер сот қарауының соттың, емес атқарушы биліктің құзыреті ретінде орнатылғанын жалпы мойындады. Chevron U. S. A., Inc. v. Natural Resources Defense Council, Inc., 467 U. S. 837 (1984) заңды түсіндіруде атқарушы билікке соттың құрмет көрсетуін белгіледі, «егер Конгресс нақты мәселе бойынша тікелей пікір білдірмеген болса» және түсіндірме орынды болса. Бұл тек атқарушы органдарға қатысты; Президенттің өзі Chevron бойынша құрмет көрсетуге құқылы емес. Егер қол қою туралы мәлімдеме заңның бір бөлігін немесе толығымен жойса, Сот бұл мәселені Клинтонның Нью-Йорк қаласына қарсы ісінде (1998) қарастырған болуы мүмкін, онда екі палаталылық пен ұсыну қағидаларын бұзғандықтан жолмен вето қою жарамсыз деп танылды.

Буш әкімшілігі

Джордж Буш қол қою мәлімдемелерін пайдалануы даулы болды және қазір де солай, ол сынға алған заң жобаларының саны үшін – 1200-ден астам, яғни барлық алдыңғы президенттерден екі есе көп – және ол осы құралды атқару билігінің кең ауқымын ілгерілету үшін қолданғаны үшін. Ең әйгілі мысалы, 2005 жылғы желтоқсандағы қол қою мәлімдемесінде ол өзінің бас қолбасшы және «біртұтас» атқару билігінің басшысы ретінде азаптауға тыйым салатын жаңа заңның конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. 2005 жылғы Тұтқындарға қатысты заңға қоса берілген бұл мәлімдеме, басқалармен қатар, АҚШ-тың қамауындағы тұтқындарға қатыгездікпен, адамдыққа жатпайтын және ар-ұяты жоқ қарауды тыйым салатын ережені тікелей сынға алып, былай деді: «Атқару билігі тұтқындарға қатысты заңды президенттің «біртұтас» атқару билігін қадағалауға берілген конституциялық құқығына және бас қолбасшы ретіндегі өкілеттігіне сәйкес түсіндіруі керек [осындай тәсіл] Конгресс пен Президенттің Америка халқын қосымша террористік шабуылдардан қорғау жөніндегі ортақ мақсатына жетуге көмектеседі». Конституциялық санатына жататын қол қою мәлімдемелерін пайдалану атқару билігінің қызметкерлері үшін қиын жағдайлар тудыруы мүмкін. Саяси ғалым Джеймс Пфиффнер былай деп жазды: «Президент – атқару билігінің басшысы, және жалпы алғанда, атқару билігінің өкілдері оның нұсқауларын орындауға міндетті. Егер бағынышты адамға заңсыз нәрсе жасауға бұйрық берілсе, ол бұйрықтан бас тартуға құқылы. Бірақ егер мемлекеттік басқарушыға президент заңның оның конституциялық құқығын шектеуін анықтағандықтан заңды орындаудан бас тартуға бұйрық берілсе, онда мемлекеттік басқарушы этикалық дилеммаға тап болады».

Обама әкімшілігі

2009 жылдың 9 наурызында президент Барак Обама атқарушы лауазымды тұлғаларына, Джордж Буштың қол қою туралы мәлімдемесіне сүйену арқылы заңды айналып өтуге тырысқанда, Бас прокурор Эрик Холдермен кеңесуді міндеттеді. Ол Конгресс конституцияға қайшы ережелерді қамтитын заң қабылдаған жағдайда ғана қол қою туралы мәлімдеме жасайтынын мәлімдеді. Атқарушы билік органдарының басшыларына жолдаған хатында Обама: «Заң жобасының бөлігі конституцияға қайшы екенін анықтау жауапкершілігін өз мойныма алып, Конституцияның негізделген түсіндірмелеріне сүйене отырып, сақтықпен және ұстамдылықпен әрекет етемін» деп жазды. Президенттік науқаны барысында Обама қол қою туралы мәлімдемелерді қолдамады. Бір митингте оған: «Егер Конгресс сізге заң жобасын ұсынса, өз қалауыңызды іске асыру үшін президенттік қол қою туралы мәлімдемелерді пайдаланбайсыз деп уәде бересіз бе?» деп сұрады. Обама бір сөзбен: «Иә» деп жауап берді. Ол «Конгресспен келіспеушіліктерді айналып өту үшін қол қою туралы мәлімдемелерді қолданбаймыз» деп қосты. 2009 жылдың 11 наурызында Обама өзінің алғашқы қол қою туралы мәлімдемесін 2009 жылғы қаржы жылының екінші жартысына арналған жалпы шығындар туралы заңға қоса берді. Заңның көптеген тармақтары, мемлекеттік қызметкерлердің қаражатты жұмсау немесе қайта бөлу өкілеттігін Конгресс комитеттерінің мақұлдауына байланысты деп көрсетеді. Бұл заңдарды орындау кезіндегі заң шығарушылықтың заңдарды қабылдаудан басқа, рұқсат етілмейтін формасы. Сондықтан, менің әкімшілігім көрсетілген шараларды қабылдамас бұрын тиісті комитеттерге хабарласады және олардың ұсыныстарын тиісті және мұқият қарастырады, бірақ шығындар туралы шешімдер Конгресс комитеттерінің мақұлдауына тәуелді болмайды. Сонымен қатар, тағы бір тармақ Конгресс комитеттеріне ғимараттардың қауіпсіздігін жақсартуға байланысты қаржыландыру нұсқауларын әзірлеуге өкілеттік береді. Атқарушы лауазымды тұлғалар мұндай нұсқауларды консультативтік сипатта қабылдайды. Тағы бір тармақ Қазыналық министрді Конгресс өкілдері бар сенімділер кеңесінің барлық өтініштерін қабылдауға міндеттейді. Министр мұндай өтініштерді міндетті емес деп қарастырады. Бұл мәлімдемеде әкімшіліктің заң жобасының бірнеше тармағын елеуге алмайтыны, Конгресс комитеттеріне кеңес беретіні және олардың нұсқауларын консультативтік сипатта қабылдайтыны көрсетілді, себебі ол «заңнаманың тармақтары мемлекеттік қызметкерлердің қаражатты жұмсау немесе қайта бөлу құқығын Конгресс комитеттерінің мақұлдауына байланысты етуге бағытталған» және нәтижесі «заңдарды қабылдаудан басқа заңдарды орындаудағы заң шығарушылықтың рұқсат етілмейтін формасы» болады деп есептеді, соның ішінде шетелдік үкіметтермен келіссөздер, АҚШ-тың БҰҰ бейбітшілік миссияларына қатысуына шектеулер, үкіметтік сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрескерлерді қорғау және шығындарға қатысты Конгрестің кейбір өкілеттіктері. Обама президенттік өкілеттігінің кезеңінде барлығы 37 қол қою туралы мәлімдеме жасады.

Қолтаңбалау туралы мәлімдеме

"Қол қоймау туралы мәлімдеме" - кейбір президенттер заң жобасындағы белгілі бір шараларға қатысты алаңдаушылықтарын білдіріп, оған вето сала алмайтын тәсіл. Осы мәлімдеме арқылы президенттер қол қоймау себептерін жариялайды, бірақ заң жобасына қол қойылмай заң күшіне енуіне мүмкіндік береді. АҚШ Конституциясы мұндай заңдарды автоматты түрде қабылдауға мүмкіндік береді: егер Президент заң жобасына қол қоймаса, ол жексенбі күндерін есептемегенде, он күннен кейін заңға айналады, "егер Конгресс сессияны жауып, оның қайтаруын болдырмаса".

АҚШ штаттарының кейбір губернаторлары да заңға қол қоймау туралы мәлімдеме жасап, шараға қатысты наразылықтарын білдірген, бірақ оның қабылдануына кедергі келтірмеген.