Кіріспе

Праганың тарихы мың жылдан астамды құрайды, осы кезеңде қала Вишеград қамалынан бастап қазіргі Еуропа мемлекеті – Чехия Республикасының астанасына дейін өсті.

Тарихқа дейінгі дәуір

Праганың пайда болған жері палеолит дәуірінен бері мекенделген. Бірнеше мың жыл бұрын, оңтүстік және солтүстік Еуропаны байланыстыратын сауда жолдары осы аймақтан өтіп, өзен арнасын бойлай созылған. Шамамен 500 жылға дейін Бойя тайпасы деп белгілі кельттер бұл өңірдегі тұңғыш тұрғындар болған. Бойя тайпасы Богемия аймағына және Влтава өзеніне есімдерін берген. 9 жылы германдық Маркоманн тайпасы королі Марободуспен бірге Богемияға қоныс аударды. Осы аралықта, кельттердің бір бөлігі оңтүстікке көшіп кетті, ал қалғандары маркоманндықтарға сіңіп кетті. 568 жылы маркоманндықтардың көп бөлігі тағы бір герман тайпасы – Ломбардтармен бірге оңтүстікке көшті. Маркоманндықтардың қалғандары батыс славяндарымен бірікті. ("Халықтардың қоныс аударуы" II ғасырда басталды; ол IX ғасырдың соңында және X ғасырдың басында аяқталды). Византия тарихшысы Прокопий 512 жылы осы жерлерде славяндардың болғанын жазған. Аңыз бойынша, чех тайпасының ханшайымы Либуше Премюшль есімді қарапайым шаруаға үйленіп, сол атпен әулет құрған. Аңыз ханшайым Богемияның орталығындағы Либусин қамалынан көптеген болжамдарды көріпті. (VIII ғасырға дейінгі археологиялық қазбалар қамалдың орналасқан жерін растайды). Бір болжамда ол Праганың даңқын көре алған. Бір күні оған мынадай көрініс болды: "Мен аспанға дейін жететін ұлы қаланы көремін! Мен орманның ортасында, Влтава өзенінің үстінде биік жарды көремін. Бір адам үйдің табалдырығын (прахты) қашаяқтап жатыр. Сол жерде Прага (Праха) атты қамал салынады. Патшалар мен герцогтар табалдырыққа бас ие отырғандай, олар да қамал мен оның төңірегіндегі қалаға бас иеді. Ол құрметке ие болып, зор беделге жетеді және бүкіл әлем оны мақтайды".

Ортағасырлық Прага

900 жылдан 1306 жылға дейін чех Премислидтер әулетінің билеушілері Богемияның көп бөлігін бақылауда ұстады. Тарихшылар мойындаған алғашқы богемиялық билеуші – 9-шы ғасырдың екінші жартысында билік құрған чех князі Боривой Премысловец. Ол және оның әйелі Людмила (кейін қайтыс болғаннан соң Богемияның қасиетті қамқоршысы атанды) 863 жылы Методеймен бірге православие христиан дінін және моравияға Glagolitic деп аталатын жаңа әліпбиді әкелді. Боривой өзінің ордасын Левы-Градец бекінісінен Прага (Праха) деп аталатын жерге көшірді. Прага қамалы 880 жылы Боривоймен салынды және әлемдегі ең ірі қамалдардың бірі болып саналады. Боривойдың билігі кезінде бұл аймақ чех билеушілерінің ордасы болды. Прага қамалы Еуропадағы ең үлкен бекіністердің біріне айналды. Бүгінде ол Чехия президентінің резиденциясы. Боривойдың немересі, князь Вацлав саксон әулетімен достық қарым-қатынас орнатты. Вацлав Богемияны үлкен империяның теңдес серігі етуді қалады (сондай-ақ, Богемия 9-шы ғасырда Ұлы Моравияның және 7-ші ғасырда Само империясының құрамында болған; екі империя да аварлардың шабуылдарына қарсы тұру үшін құрылған). Саксондарға бағдарлану оның бауыры Болеславтың жақтырмауына тап болды және князь Вацлавтың 935 жылдың 28 қыркүйегінде қаза табуының басты себебі болды. Ол өзі негізін салған шіркеуде (қазіргі Санкт-Витус соборындағы Санкт-Венцеслав капелласы орналасқан жерде) жерленді. Бірнеше жылдан кейін Вацлав қасиетті деп жарияланды және Богемияның ең сүйікті қасиетті қамқоршысына айналды (ол Рождество әнінен белгілі "Жақсы король Вацлав"). 950 жылы ұзақ соғыстан кейін Болеслав саксон әулетінен шыққан Ұлы Оттонның үстемдігін мойындауға мәжбүр болды, ол кейін император атанды. 1002 жылдан бастап (нақтырақ айтқанда 1041 жылдан бастап) богемиялық герцогтар мен корольдер Киелі Рим императорларының вассалдары болды және чех жерлері Киелі Рим империясының құрамына автономды аймақ ретінде кірді. 10-шы ғасырдың басында Прага қамалының маңындағы және төменгі аймақ маңызды сауда орталығына айналды, онда бүкіл Еуропадан келген саудагерлер жиналды. 965 жылы араб саудагері және саяхатшысы Ибрагим ибн Якуб былай деп жазды: "Прага тас пен әкпен салынған, және онда ең ірі сауда орталығы бар. Славяндардың көпшілігі батыл және қайсар. Олар ең құнарлы және азық-түлікке бай жерлерді мекендейді". 973 жылы Богемияда епископтық епархия құрылды, оның епископ сарайы Прага қамалының аумағында орналасқан. Бірінші чех епископы – Славник әулетінен шыққан Вьетх (Святой Адалберт), ол кейін поляктар мен венгрлерді дінге келтірді және 999 жылы қасиетті деп жарияланғаннан кейін чехтардың, поляктардың және венгрлердің қасиетті қамқоршысы болды. Праганың романдық бекінісінің жанында, 11-ші ғасырда Влтава өзенінің арғы жағында Вишеградта тағы бір романдық бекініс салынды. 1085 жылы Богемия королі I Вратислав атағына ие болған князь Вратислав II билігі кезінде Вышеград чех билеушілерінің уақытша ордасына айналды. Князь Владислав II 1158 жылы Богемия королі Владислав I титулына ие болды. Владислав I билігі кезінде көптеген монастырлар мен шіркеулер салынды. Роман стилінде салынған Страхов монастыры 1142 жылы құрылды. Влтава өзенінің үстіндегі алғашқы тас көпір – Юдиф көпірі 1170 жылы салынды (ол 1342 жылы құлап, оның орнына кейіннен Карл көпірі деп аталған жаңа көпір 1357 жылы салынды). 1212 жылы Богемия мұрагерлік патшалыққа айналды, князь Премисьль Отакар I 1215 жылдан бері император болған Фридрих II-ден патшалық атағын мұраға алды, ол "Сицилияның алтын бұқасы" деп аталатын құжатта заңдастырылды. Корольдің қызы Агнес тағы бір богемиялық қасиетті болды. Агнес император Фридрих II-ге үйленбей, монастырға түсуді жөн көрді. Король Премисьль Отакар I тұсында бейбіт колонизация басталды. Неміс отарлаушылары Богемия мен Моравияға шақырылды. Жүздеген жылдар бойы халық құрамының екіге бөлінуі ешқандай мәселе туғызбады, себебі ұлтшылдық әлемдік күшке айналмаған еді. 13-шы ғасырда қалалардың көлемі ұлғая бастады, бұл неміс қалалық құқығының енгізілуімен және немістердің көші-қонымен байланысты болды. Прага қамалының маңындағы үш елді мекен қала мәртебесін алды. Влтава өзенінің арғы жағында Праганың Ескі қаласы – Staré Město 1230 жылы қала мәртебесін алды, Прага қамалының астындағы елді мекен 1257 жылы король Отакар II тұсында Праганың Жаңа қаласы болып құрылды, кейіннен ол Праганың Кіші қаласы (немесе ауданы) – Malá Strana деп аталды. Прага қамалының сыртында салынған Градчаны ауданы 1320 жылдан бері салынған. XIII ғасырда король Премисьль Отакар II өзінің билігі кезінде Киелі Рим империясындағы ең қуатты король болды, ол "Темір және Алтын король" деп белгілі болды. Ол Богемия, Моравия, Австрия, Штирия, Карниола, Каринтия, Эгерланд және Фриули жерлерін биледі. Оның иеліктері Судеттен Адриатика теңізіне дейін созылды. Отакар II 6 басқа князь сайлаушылар оны рим королі етіп таңдауын үміттенеді, бірақ 1273 жылғы император сайлауында 6 басқа сайлаушылар Отакар II тым тәуекелді деп санады, сондықтан олар Габсбург әулетінен шыққан Рудольф I-ді император етіп таңдады. Рудольф Габсбург әлсіз билеуші болды, сондықтан сайлаушылар оны таңдады, осылайша олар өздерінің билігін және Ұлы аралық кезеңде (1245–1312) алған жерлерін сақтап қалды. Өзі сайлаушы князь болған Отакар II бұған наразы болды және Рудольфтың коронациясына қатыспады. Рудольф Отакар II-ні Нюрнбергтегі императорлық диетаға қатысуға шақырғанда, Отакар бас тартты. Рудольф оған қарсы императорлық тыйым салды, оның салдарынан ол аралық кезеңде алған барлық жерлерін жоғалтты. Отакардың жоспары Рудольфқа бағыну емес еді, ол ақырында әскер жинады, бірақ ақыры 1278 жылдың 26 тамызында Мархфельд шайқасында Рудольф I-ге жеңіліп қайтыс болды. Оның ұлы Вацлав II әлі өте жас болды және Богемияда туған үлкен дүрбелеңді көтеруге мәжбүр болды. Премислидтер әулеті 1306 жылға дейін билік етті, осы жылы еркек желісі тоқтап қалды. Мұрагер әулет Люксембург әулеті болды, Люксембургтың әкесі, император VII Генрих, Генрих Карнилияның Богемия тағына ие болуына жол бермеу үшін, өзінің ұлы Жан Люксембургке Богемия тағын ұсынды, егер ол өлтірілген Вацлав III-нің қарындасы Елизаветаға үйленсе. Жас Жан көп уақыт ойланды, бірақ қабылдауға келісті. Ол Елизаветаға 7 қыркүйекте 1310 жылы үйленді және енді Прагаға коронацияға баруға дайын болды. Бірақ оның қарсыласы Генрих Карнилия оның келгеніне дейін таққа иегерлік жариялаған еді. Жан әкесінің көмегімен үлкен әскер жинады және Прагаға келгенде Генрих Карнилия қашып кетті, бұл Жанға Богемия тағына ие болуға және 7 ақпан 1311 жылы коронациялануға мүмкіндік берді.

Қайта өрлеу дәуірі

Қала 14 ғасырда Люксембург әулетінен шыққан Карл IV билік құрған кезде гүлденді. Карл, Богемия ханшайымы Елизавета және Люксембургтың Иоаннының үлкен ұлы болды. Ол 1316 жылдың 14 мамырында Прагада дүниеге келді және 1346 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Богемия королі атанды. Карлдың тырыстығының арқасында 1344 жылы Прага епископтығы архиепископтыққа дейін көтерілді, ал алғашқы архиепископ Карлдың жақын кеңесшісі Арношт з Пардубик болды. 1348 жылдың 7 сәуірінде ол Орталық, Солтүстік және Шығыс Еуропадағы алғашқы университетті құрды, қазір ол Карл университеті деп аталады, ол ең көне чех университеті. Сол жылы, Париждің ықпалымен, ол Ескі қаланың қасында Жаңа қала (Nové Město) құрды. Карл Прага сарайын және Вышеградты қайта жаңартып, жаңа көпір салдырды, қазір ол Карл көпірі деп аталады. Сонымен қатар, Әулие Вит соборының құрылысы да басталды. Көптеген жаңа шіркеулер салынды. 1355 жылы Карл Римде Киелі Рим империясының императоры болып жарияланды. Прага Киелі Рим империясының астанасы болды. Карл Праганы әлемдегі ең әдемі қалалардың біріне айналдыруды және оны өнер, ғылым мен мәртебенің жаңа орталығына айналдыруды қалады. Ол Праганың бүкіл империяның басты қаласы болуын, Прага сарайы қаланың ең маңызды орны және әсем готикалық собор Прага сарайынан да биік болуын тіледі. Барлығы ұлыс готикалық стильде салынды және Богемия мектебі деп аталатын ерекше өнер стилімен безендірілді. Император Карл IV билік еткен кезде Чехия Еуропадағы ең қуатты елдердің бірі болды. Бұл Карл IV-нің ұлы, әлсіз король Вацлав IV билікке келген кезде өзгерді. Король Вацлав IV билік еткен жылдары (1378–1419), уағызшы және университет ректоры Ян Гус Прагадағы Бейтлехем шіркеуінде уағыз айтып, шіркеуді реформалау туралы идеяларын чех тілінде таратуға тырысты. 1415 жылы Констанцада өлім жазасына кесілді (ерестікпен айыпталды), төрт жылдан кейін гусит соғыстары басталды (дефенестрациядан кейін, Прага діни қызметкері Ян Желивский басшылығымен халық көтеріліп, Жаңа қалалық үйден қала кеңесшілерін лақтырып жіберді). Король Вацлав IV 16 күннен кейін қайтыс болды. Оның кіші інісі Зигизмунд тақтың заңды мұрагері болды. Бірақ гуситтер Зигизмундке қарсы болды, сондықтан ол Прагаға 30 мың крестшілер әскерімен келді. Ол Праганың бағынуын және патшалық тақты алуды жоспарлады. 1420 жылы танымал қолбасшы Ян Жижка басқарған шаруалар көтерілісі гусит әскерлерімен бірге Витков тауындағы шайқаста Зигизмундты (Карл IV-нің ұлы) жеңді. Одан кейін де бірнеше жорықтар болды, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Бірақ Жижка қайтыс болғаннан кейін гуситтер біртұтас болмай қалды. Олар топқа бөлініп кетті. 1434 жылы Липани шайқасында орташа гуситтер чех католиктерімен бірігіп, радикалды гуситтерді жеңді. Зигизмунд Богемия королі болды. 1437 жылы Зигизмунд қайтыс болды. Люксембург әулетінің еркек ұрпағы тоқтап қалды. Зигизмундтың қызы Елизаветаның күйеуі, Австрия герцогы Альберт II екі жыл бойы (өліміне дейін) Богемия королі болды. Содан кейін Богемия тағына кезек Зигизмундтың әкесі қайтыс болғаннан кейін туған немересі Ладислав Постхум келді (Постхум, өйткені ол әкесі қайтыс болғаннан кейін дүниеге келді). 17 жасында қайтыс болғаннан кейін, Ладиславтың бұрынғы кеңесшісі, Подберадтық Георгий католиктер де, утраквист гуситтер де Богемия королі етіп сайлады. Оны гуситтер королі деп атады. Оның билігі кезінде папа чех еретиктеріне қарсы крест жорығын шақырды. Крест жорығын Мажарстан королі Маттиас Корвин басқарды, ол крест жорығынан кейін Богемия королі болды. Георгий тақтан бас тартқан жоқ. Богемияда екі король болды. Георг қайтыс болғанға дейін поляк королі Казимир IV-пен келесі Богемия королі Ягеллон әулетінен шығатыны туралы келісім жасады (Король Казимир IV-тің әйелі марқұм Ладислав Постхумның әпкесі болды, сондықтан оның ұлы Владислав Люксембург әулетіне және Богемия Премысловец әулетіне байланысты болды). Ягеллон әулеті 1526 жылға дейін билік етті, содан кейін ол Владислав II Ягеллонның ұлы Людвиг Ягеллонмен бірге тоқтап қалды. Келесі богемиялық король Людвиг Ягеллонның қарындасы Анна Ягеллонның күйеуі Фердинанд Габсбург болды. Бұл Габсбург әулетінің басталуы болды. 1556 жылы Фердинандтың ағасы Карл V императорлық тақтан бас тарғаннан кейін Фердинанд 1558 жылы император болып сайланды. Ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Максимилиан II барлық атақтарын мұра етті, ал ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Рудольф II оларды мұралады. Император Рудольф II билік еткен кезде Прага үшін тағы бір жарқын кезең келді. Прага қайтадан Киелі Рим империясының мәдени орталығына айналды. Рудольф Ягеллон әулетіне, Люксембург әулетіне және Премысловец әулетіне байланысты болды. Бірақ ол испандық Жоанна Есі жоққа да байланысты болды (Кастилия королевасі Изабелла мен Арагон королі Фердинанд II-нің қызы); Жоанна Рудольфтың атасының анасы болды. Рудольф II өте талантты болғанымен, эксцентриктік болды және депрессиядан зардап шекті. Император Рудольф II Прага сарайында астрологтар, сиқыршылар және басқа да ерекше тұлғалардың есімдерін жинады. Бірақ бұл қала үшін өркендеген кезең болды; танымал астрономдар Тихо Браге және Иоганн Кеплер, суретшілер Джузеппе Арчимбольдо, Б. Шпрангер, Ганс фон Аахен, И. Хайнц және басқалар осында тұрды. 1609 жылы протестанттардың ықпалымен Рудольф II (шынайы католик) «Императордың жарлығын» шығарды, онда ол сол кезеңдегі Еуропада теңдесі жоқ діни бостандықтарды заңдастырды. Көптеген неміс протестанттары (лютерандар мен кальвинистер) Богемияға көшіп келді (олардың бірі неміс лютеран графы И.М. Турн болды, оның басшылығымен 1618 жылы Прагадағы екінші дефенестрация болды, нәтижесінде отызы жылдық соғыс басталды). Келесі Богемия тағына кезек Рудольфтың інісі Маттиас келді, бірақ Маттиас баласыз болғандықтан, оның туысы, Стирия архиепископы Фердинанд (Ягеллон, Люксембург және Премысловец әулеттеріне де байланысты) Маттиас ауырған кезде Богемия диетасымен мұрагер ретінде қабылданды. Богемия протестанттары бұл шешімге наразы болды. Протестанттар мен Габсбург католиктері арасындағы шиеленіс Прагадағы екінші дефенестрацияға әкелді, онда католик губернаторлары 1618 жылдың 23 мамырында Прага сарайының терезелерінен лақтырылып жіберілді. Олар аман қалды, бірақ протестанттар католик губернаторларын ауыстырды. Бұл оқиға отызы жылдық соғысқа әкелді. Маттиас қайтыс болғаннан кейін Фердинанд Стирия император Фердинанд II болып сайланды, бірақ протестант директорлары оны Богемия королі ретінде қабылдаған жоқ. Пфальцтың кальвинистік королі Фридрих V Богемия королі болып сайланды. 1620 жылдың 8 қарашасында Ақ тауда шайқас болды. Император Фердинанд II-ге католик Испаниясы, католик Польшасы және католик Бавариясы ғана емес, сонымен қатар лютерандық Саксония да көмектесті (ол кальвинистерді ұнатпады). Лютерандық Силезия, Лузатия және Моравиядан құралған протестант әскерін қолбасшы, сардар И.М. Турн басқарды. Бұл негізінен протестанттар мен католиктер арасындағы шайқас болды. Католиктер жеңіске жетті және император Фердинанд II Богемия королі болды. Ол Чехия жерлерін қайта католиктендіруді жариялады. 1621 жылдың 21 маусымында Прагадағы Ескі қала алаңында жиырма жеті протестант көшбасшысы атылып өлім жазасына кесілді (үш дворян, жеті рыцарь және он жеті қала тұрғыны, соның ішінде Прага университетінің ректоры доктор Ян Есениус). Көптеген протестант көшбасшылары қашқан, соның ішінде граф И.М. Турн; қалғандар қатал жаза күтпеді. Протестанттар католиктерден тартып алған мүлікті шіркеуге қайтаруға мәжбүр болды. Католиктерден басқа ешқандай дінге рұқсат берілмеді. Жоғарғы топқа эмиграциялауға немесе католицизмге өтуге мүмкіндік берілді. ...

Яһудилік квартал

XVII ғасыр еврей Прагасының алтын ғасыры деп есептеледі. Праганың еврей қауымдастығы шамамен 15 000 адамды құрады (шамамен халықтың 30 пайызы), бұл оны әлемдегі ең ірі ашкеназдық қауымдастық және Салоникиден кейін Еуропадағы екінші ірі еврей қауымдастығы етіп белгіледі. 1597-1609 жылдары Махарал (Юда Лоев бен Безалель) Праганың бас раввині қызметін атқарды. Ол Прага тарихындағы ең ұлы еврей ғалымы саналады, оның Ескі еврей зиратындағы қабірі кейіннен қастерлі саяхат орынына айналды. 1745 жылы Австрияның Мария Терезиясы еврейлерді пруссиялық әскермен байланыста болды деген күдікпен Прагадан қуды, бұл гүлденген еврей қауымдастығы үшін ауыр соққы болды. 1748 жылы патшайым еврейлерге қалаға қайта оралуға рұқсат берді. 1848 жылы Прага геттосының қақпалары ашылды. Бұрынғы еврей ауданы, 1850 жылы Йозефов деп аталды, 20-ғасырдың басындағы «гето тазалау» (чех: asanace) кезінде бұзылды.

18 ғасыр

1689 жылы Прагада зор өрт болды, бірақ бұл қаланы жаңаруға және қайта құруға серпіліс берді. Экономикалық өсім келесі ғасырда да жалғасты, 1771 жылы қалада 80 000 адам тұрды. Олардың көп бөлігі бай саудагерлер болды, олар ақсүйектермен бірге қаланы сарайлармен, шіркеулермен және бақтармен көркейтіп, бүкіл әлемге әйгілі барокко стилін қалыптастырды. 1784 жылы II Жозефтің тұсында Мала-Страна, Нове-Место, Старе-Место және Градчаны қалалық округтері біріктіріліп, бір құрылымға айналдырылды. Иосефов деп аталатын еврей ауданы 1850 жылы ғана қосылды. Өнеркәсіптік революция Прагаға зор әсер етті, себебі фабрикалар жақын жердегі көмір шахталары мен темір өндіріс орындарынан пайда көре алды. 1817 жылы алғашқы қала маңы – Карлин құрылды, ал жиырма жыл өткен соң халық саны 100 000-нан асып түсті. Алғашқы теміржол 1842 жылы салынды.

19 ғасыр

1806 жылы Наполеонның бұйрығымен Киелі Рим империясы таратылды. Киелі Рим императоры Франциск II тағынан бас тарды. Ол Австрия императоры Франциск I атанды. Өнеркәсіптік революция дамып жатқан кезеңде, чехтар да Чехия ұлттық жаңару қозғалысын бастан өткерді: саяси және мәдени өзгерістер үлкен тәуелсіздік талап етті. 18 ғасырдың соңынан бері чех әдебиеті чех мәдениетінде маңызды орын иеленді. 1848 жылғы Еуропаны дүр сілкіндірген төңкерістер Прагаға да тиді, бірақ олар қатал түрде басылды. Келесі жылдары чех ұлтшыл қозғалысы (неміс ұлтшыл партиясына қарсы) күшейе бастады және 1861 жылы қалалық кеңесте көпшілік дауысқа ие болды. 1867 жылы император Франциск Иосиф I Австрия империясы мен Венгрия корольдігінен құралған Австро-Венгрия екі монархиясын құрды.

20 ғасыр

Австрия-Мажарстан тағына Франциск Фердинанд д’Эсте мұрагерлік құқығымен отырды, бұл Рудольф (Император Франциск Иосиф I-нің ұлы) өзін-өзі өлтіргеннен және императордың інісі (Фердинандтың әкесі) қайтыс болғаннан кейін болды. Фердинанд (Ягеллон, Люксембург және Пшемысловецтер династияларымен де байланысты) чех аристократиялық отбасынан шыққан Софи фон Чотекке үйленген. Олар Богемияда, Прагадан алыс емес Конопиште сарайында тұрды. Ол үш монархияны жақтады, австро-венгерлік дуализмді австро-венгерлік-чех үш монархиясына кеңейтуді ұсынды, бірақ 1914 жылдың 28 маусымында Сараево қаласында ол және оның әйелі қастандық құрбаны болды. Осы қастандық Бірінші дүниежүзілік соғысқа алып келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс Австро-Венгрия империясының жеңілісімен аяқталды және Томаш Гарриг Масариктің, саяси қолдау іздеп әлемді аралағанның көмегімен Чехословакия құрылды. 1919 жылы, соғыс кезінде, Чехия мен Словакиядан басқа, Австро-Мажарстанда Чехословакияға Карпат Рутениясы да берілді. Оның астанасы ретінде Прага таңдалды. Сол кезде Прага дамыған өнеркәсіптік базасы бар еуропалық қала болды. 1930 жылы халық саны 850 000-ға жетті. Прага тарихының көп бөлігінде этникалық жағынан әртүрлі халықтардың өкілдері тұрған қала болды, онда чех, неміс және еврей халқының саны көп болды. 1848 жылы Прагада неміс тілінде сөйлейтіндер көпшілікті құрады, бірақ 1880 жылға қарай неміс халқы 13,52 пайызға дейін азайды, ал 1910 жылға қарай 5,97 пайызға дейін төмендеді, бұл Богемия мен Моравияның қалған бөлігінен келген чехтардың көптеп келуіне және кейбір немістердің ассимиляциялануына байланысты болды. Нәтижесінде неміс азшылығы және неміс тілінде сөйлейтін еврей қауымы негізінен қаланың орталық, ежелгі бөліктерінде қалды, ал чехтар Праганың тез өсіп келе жатқан шет аймақтарында басымдық құрды. 1880 жылға дейін неміс тілінде сөйлейтіндер Старе-Место (Ескі қала) халқының 22 пайызын, Нове-Местода (Жаңа қала) 16 пайызын, Мала-Странада (Кіші аудан) 20 пайызын, Градчаниде 9 пайызын, ал бұрынғы еврей геттосы Йозефовта 39 пайызын құрады. Чехословакия тәуелсіздік алғаннан кейін Прага немістері кемсітушілікке ұшырады. Прага мэрі Карел Бакса неміс тілінде хабарландырулар жариялауға және жерлеу орнында неміс тілінде жазуға тыйым салды. Германия мен Австрияда 20-шы ғасырдың бірінші жартысында ұлтшылдық және фашистік қозғалыстар күшейді. Прагада неміс тіліне қызығушылық қайта оянды, өйткені қалаға неміс тілді эмигранттар қоныс аударды. Макс Брод, Эгон Эрвин Киш, Джозеф Рот, Альфред Доблин, Эгон Фриделл, Франц Кафка және Лео Перутц сияқты танымал неміс тілінде жазатын жазушылар либералды неміс тіліндегі Prager Tagblatt газетінде жарияланды. 1939 жылдан бастап, елді нацистік Германия басып алғаннан кейін және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлердің көпшілігі қаладан қашып кетті немесе Холокост кезінде қаза тапты. Соғыстан кейін Прагада тұратын еврейлердің көпшілігі коммунизм жылдарында, әсіресе коммунистік төңкерістен кейін, 1948 жылы Израильдің құрылуынан және 1968 жылы Кеңес Одағының басып кіруінен кейін эмиграцияға кетті. 1990 жылдардың басында Прагада еврей қауымының саны 800 адамнан ғана құралды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын бұл көрсеткіш 50 мыңға жуық болған. 2006 жылы еврей қауымдастығында 1600 адам тіркелген. Нацистік Германия Чехословакияны басып алған кезде Прага азаматтары нацистердің қысымына ұшырап, қуғындалды. Саясаткерлер (мысалы, премьер-министр Алоис Элиас), университет профессорлары мен студенттері және басқалары өлтірілді, тұтқындалды немесе концлагерьлерге жіберілді. Прага бірнеше одақтас бомбалаудың нысанасы болды, ең қасіреттісі 1945 жылдың 14 ақпанында болды, онда қаланың орталық бөлігінің көп бөлігі қиратылды, 700-ден астам адам қаза тауып, 1200-ге жуық адам жарақат алды. Прага көтерілісі 1945 жылдың 5 мамырында басталды, Праганың чех азаматтары Ресей Азаттық Армиясының 1-ші жаяу әскер дивизиясының көмегімен нацистік неміс басқыншыларына қарсы көтеріліске шықты. Сол күні генерал Паттонның америкалық Үшінші армиясы (150 000 сарбазбен) Пилсенге (Прагадан бірнеше сағат қашықтықта) келді, ал маршал Коневтің Кеңес армиясы Моравия шекарасында болды. Генерал Паттон Праганы азат етуді жақтады, бірақ ол генерал Д. Эйзенхауэрдің нұсқауларын орындауға мәжбүр болды. Генерал Эйзенхауэр Кеңес штабының басшысынан алға жылжуға рұқсат беруді өтінді, бірақ американдық көмек қажет емес деп мәлімделді (Ялта конференциясында бұрын келісілгендей, Богемия Қызыл Армиямен босатылады). Ақыры, 1945 жылдың 9 мамырында (Германияның ресми түрде капитуляциялауынан бір күн кейін) Кеңес танктері Прагаға жетті. Чех жерлеріндегі барлық шайқастар 1945 жылдың 12 мамырында ғана тоқтады. Неміс оккупациясы 77 297 чехословакиялық еврейдің өліміне әкелді, олардың есімдері Прагадағы Пинкс синагогының қабырғаларына жазылған. Неміс әскері Прагадан 8 мамырдың таңында шығып кетті. Неміс тілінде сөйлейтін Прага азаматтары қатаң түрде жиналып, өздерінің туған қалаларынан қуылды, Чехословакия мен Шығыс Еуропаның басқа жерлерінде болған қуғынға ұқсас жағдай. Осы кезеңде белгісіз саны қаза тапқан бірқатар жергілікті қырқындар орын алды. Соғыстан кейін Прага қайтадан Чехословакияның астанасы болды, енді қалада маңызды неміс және еврей халқы қалмады. Көптеген чехтар кеңес әскерлеріне шын ниетпен алғыс айтты. Кеңес әскерлері соғыстан кейін бірнеше айдан кейін Чехословакиядан кетіп қалды, бірақ ел кеңестік саяси ықпалында қалды. 1948 жылдың ақпанында Прага коммунистік төңкерістің орталығы болды. Алайда, Праганың зиялы қауымы тоталитарлық режим астында қиындықтарға тап болды, соғыстан кейін зардап шеккен ескерткіштерді қайта жаңғырту және күту жөніндегі сақтық бағдарламасына қарамастан. 1967 жылы қалада өткен 4-ші Чехословакия жазушылар съезінде режимге қарсы күшті ұстаным қабылданды. Бұл Коммунистік партияның жаңа хатшысы Александр Дубчекке қаланың және елдің өмірінде жаңа кезеңді жариялауға түрткі болды, ол «адам бетімен социализм» деп аталатын қысқа мерзімді маусымды басталды. Бұл Прага көктемі болды, ол институттарды демократиялық реформалауға бағытталған. Совет Одағы және Варшава шартының қалған елдері, Румынияны қоспағанда, 1968 жылдың тамызында Чехословакияны және астанасын басып алып, танктерінің астында инновацияларға жасалған кез келген әрекетті тоқтатты. Коммунистік кезеңде қала ғимараттарының сұлулығын сақтауға белсенді шаралар қабылданбады. Режим ұсынған нашар ынталандыруларға байланысты жұмысшылар мұрағат құрастырып, содан кейін қосымша жұмыс іздеуге кетіп жататын. Вацлавскэ Намести (Вацлав алаңы) он жылдан астам уақыт бойы мұндай мұрағаттармен жабылған, бірақ ешқандай жөндеу жұмыстары жүргізілмеді. Шын мәніндегі жөндеу коммунизм құлағаннан кейін басталды. Жөндеудің беріктігі Праганың үйлерінде көмірлік жылытудан электрлік жылытуға көшуімен қамтамасыз етілді. Коммунистік кезеңде өртенген көмір қала ғимараттарының фасадтарын жеңілдетіп, Прагаға қараңғы, лас қаланың көрінісін берді. 1989 жылы, Берлин қабырғасы құлағаннан кейін және Жамылғы революциясы Прага көшелерін толтырғаннан кейін, Чехословакия коммунизм мен кеңестік ықпалынан азат болды және Прага жаңа көтерілістен үлкен пайда көрді. 1993 жылы Чехословакия бөлінгеннен кейін Прага жаңа Чех Республикасының астанасы болды. Прага Чех Республикасының екі әкімшілік бірлігінің астанасы болып табылады – Прага облысы және Орталық Богемия облысы. Прага географиялық жағынан Орталық Богемия облысының құрамына кірмейді, ол қызмет көрсететін аумақтан тыс жерде орналасқан астана болып табылады.

Прага тарихындағы маңызды сәттердің уақыт сызығы

Бұрын Праганы құраған төрт тәуелсіз аудан 1784 жылы біртұтас қала деп жарияланды. Бұл төрт қала – Градчаны (Қала ауданы, қамалдың батысы мен солтүстігінде), Кішкентай Квартал (Мала Страна, қамалдың оңтүстігінде), Ескі қала (Staré Město, қамалдың қарсы жағындағы шығыс жағалауында) және Жаңа қала (Nové Město, оңтүстікке және шығысқа қарай орналасқан). Қала 1850 жылы Йозефовты, ал 1883 жылы Вышеградты қосып одан әрі кеңейді. 1922 жылдың басында тағы 37 муниципалитет қосылып, қала халқы 676 000 адамға жетті. 1938 жылы халық саны 1 миллионға жетті.

Тарихи тұрғындар саны

1230 жылғы жазбада тек Staré Město көрсетілген. 1370 және 1600 жылғы жазбаларда Staré město, Nové město, Malá Strana және Hradčany аудандары кіреді. Басқа жылдардың қасындағы сандар сол кездегі қаланың әкімшілік шекарасы ішіндегі Прага халқының санын көрсетеді.