Прага терезеден тастаулары: тарих және салдары

Кіріспе

Богемия тарихындағы оқиғалар (1419, 1483, 1618)

Праганың терезеден лақтырулары (, Prager Fenstersturz, Defenestratio Pragensis) – Богемия тарихында адамдардың терезеден лақтырылуының үш оқиғасы. «Дефенстрация» сөзі орта француз тілінде бұрыннан қолданылып жүргенімен, ағылшын тілінде алғаш рет 1618 жылы Прагада болған оқиғаларға сілтеме жасап қолданылған деп есептеледі. Осы оқиғада наразы болған протестант ақсүйектері екі патшалық губернатор мен олардың хатшысын Градчани қамалының терезесінен лақтырып жіберді және өз әрекеттерін түсіндіретін кең ауқымды ақтау жазды. Орта ғасырлар мен жаңа заманда дефенстрация сирек кездеспейтін құбылыс болды – бұл әрекет линчелеу мен халықтың наразылығының элементтерін біріктірілген кісі өлтіру түрінде көрінетін. Бірінші үкіметтік дефенстрация 1419 жылы, екіншісі 1483 жылы және үшіншісі 1618 жылы болды, бірақ «Прага дефенстрациясы» термині көбінесе үшінші оқиғаға қатысты қолданылады. Дегенмен, 1483 жылғы оқиға «маңызды дефенстрация» ретінде мойындалмайды, бұл 1618 жылғы дефенстрацияны «екінші Прага дефенстрациясы» деп атағанда шатасуға әкеледі. Бірінші және үшінші дефенстрациялар Богемия ішінде ұзаққа созылған діни қақтығысты (Гусит соғыстары, 1-ші дефенстрация) немесе одан тыс жерлерде (Отыз жылдық соғыс, 3-ші дефенстрация) тудырды, ал екіншісі елде 31 жылға діни бейбітшілік орнатуға көмектесті (Кутна-Гора бейбіт шарты, 2-ші дефенстрация).

1419 жылғы Праганың қорғаны

Праганың бірінші терезеден лақтырылуы 1419 жылғы 30 шілдеде чех гуситтерінің наразылығы кезінде қала кеңесінің бірнеше мүшесінің қаза табуымен аяқталды. Аққара суының Мария шіркеуіндегі гусит дін қызметкері Ян Желявский, өзінің қауымын Прага көшелері арқылы Карл алаңындағы Жаңа қала әкімшілігіне шеруге бастады. Қала кеңесінің мүшелері гусит тұтқындарын алмасудан бас тартқан еді. Шеру барысында қала әкімшілігінен Желявскийге тас лақтырылып, оған тиген деген хабар бар. Бұл жағдай наразылық толқынына ұшыратып, олар қала әкімшілігіне шабуыл жасады. Ішке кірген соң, топ судьяны, бургомистрді және қала кеңесінің бірнеше мүшесін терезеден лақтырды. Олардың барлығы құлаудан қаза тапты. Бұл терезеден лақтыру 1483 жылғы 24 қыркүйекте Венгрия королі Владислав II билік құрған кезде Прага халқының көтерілісі кезінде болды. Ол сол кезде Богемияның королі болған, бірақ 1490 жылы Матиас Корвин қайтыс болғаннан кейін ғана Моравия мен Венгрияның билеушісі атанды. Сол кезде екі түрлі қатысушылықты жақтаған партия, өздерінің ықпалынан қорқып, Ескі және Жаңа қалалар мен Кіші қалада зорлық төңкеріс жасады. Ескі қала бургомистрі мен жеті Жаңа қала кеңесшісінің денелері тиісті қала әкімшіліктерінен лақтырылды. Прагадағы төңкеріс биліктің шектелуіне және гуситтік жағдайдың қайта оралуына кедергі келтірді. 1483 жылғы 6 қазанда Праганың үш муниципалитеті бірлік және ортақ әрекет туралы келісімге қол қойды, бұл утраквизмнің үстемдігіне әкелді. Бұл оқиғалар 1485 жылы Кутна-Горадағы жиналыста екі шіркеудің теңдігі туралы жариялануына және діни келісімге әкелді.

1618 жылғы Праганың қорғаны

Бұл терезеден лақтыру Еуропа тарихына зор әсер етті және Отыз жылдық соғысқа себеп болды.

Өмірбаян

1555 жылы Аугсбург бейбіт шарты қабылданды, ол Киус регио, эйус религио принципін бекітіп, әр князь өзінің поддандыларының дінін анықтауға мүмкіндік берді. 1526 жылдан бері Богемия Корольдігін Габсбург патшалары басқарды, олар негізінен протестант тұрғындарына католик дінін таңуға мәжбүрлемеді. 1609 жылы Киелі Рим императоры және Богемия королі (1576–1612) Рудольф II протестанттардың құқықтарын кеңейтті. Ол билікке лайықсыз деп есептелді, ал Габсбург әулетінің өзге мүшелері 1606 жылы оның інісі Матиасты әулет басшысы деп жариялады. Матиас Рудольфтан Венгриядан бастап біртіндеп жерлерді тартып ала бастады. 1609 жылы Рудольф Богемиядағы билігін нығайту үшін Мажарлық хат шығарды, ол Богемияның негізінен протестант ақсүйектеріне өз дінін еркін өркендету құқығын берді, нәтижесінде ақсүйектер бақылауындағы, қалалар мен ауылдық ақсүйектерге тәуелді протестант шіркеуі құрылды. Рудольф қайтыс болғаннан кейін Матиас Богемияны билеуді жалғастырды (1612–1619) және көбінесе канцлері, епископ Мелхиор Клеслдің кеңесіне сүйене отырып, Богемияға заңдық және діни жеңілдіктер ұсынды. Қақтығысқа екі фактор себеп болды: Матиас, жасы ұлғайған және баласыз болғандықтан, өзінің туысы Штириялық Фердинандты мұрагері етіп тағайындады және оны 1617 жылы патша етіп сайлады. Фердинанд католик контрреформациясын қолдады және протестантизмге де, богемиялық бостандықтарға да ыңғайсыз болды. Богемия протестанттары патша үкіметіне қарсы шықты, өйткені олар Мажарлық хатты тек ақсүйектер немесе өздігінен басқаратын қалалар бақылаған жерлерге ғана емес, сонымен қатар патшаның өзінің жерлеріне де қатысты деп түсіндірді. Матиас пен Клесл осы талаптарды қанағаттандыруға дайын болғанмен, Фердинанд оған дайын болмады; 1618 жылы ол императорды патшалық жерлердегі бірнеше протестант шіркеулерінің құрылысын тоқтатуға мәжбүр етті. Богемия ақсүйектері бұл бұйрыққа наразылық білдірген соң, Фердинанд олардың жиналысын таратып жіберді.

In 1555, the Peace of Augsburg had settled religious disputes in the Holy Roman Empire by enshrining the principle of Cuius regio, eius religio, allowing a prince to determine the religion of his subjects. The Kingdom of Bohemia since 1526 had been governed by Habsburg kings, who did not force their Catholic religion on their largely Protestant subjects. In 1609, Rudolf II, Holy Roman Emperor and King of Bohemia (1576–1612), increased Protestant rights. He was increasingly viewed as unfit to govern, and other members of the Habsburg dynasty declared his younger brother, Matthias, to be family head in 1606. Matthias began to gradually wrest territory from Rudolf, beginning with Hungary. In 1609, to strengthen his hold on Bohemia, Rudolf issued the Letter of Majesty, which granted Bohemia's largely Protestant estates the right to freely exercise their religion, essentially setting up a Protestant Bohemian state church controlled by the estates, "dominated by the towns and rural nobility". Upon Rudolf's death, Matthias succeeded in the rule of Bohemia (1612–1619) and extended his offer of more legal and religious concessions to Bohemia, relying mostly on the advice of his chancellor, Bishop Melchior Klesl. Conflict was precipitated by two factors: Matthias, already aging, and without children, made his cousin Ferdinand of Styria his heir and had him elected king in 1617. Ferdinand was a proponent of the Catholic Counter Reformation and not likely to be well disposed to Protestantism or Bohemian freedoms. Bohemian Protestants opposed the royal government as they interpreted the Letter of Majesty to extend not only to the land controlled by the nobility or self governing towns but also to the king's own lands. Whereas Matthias and Klesl were prepared to appease these demands, Ferdinand was not; in 1618 he forced the emperor to order the cessation of construction of some Protestant chapels on royal land. When the Bohemian estates protested against this order, Ferdinand had their assembly dissolved.

Қорғау

1618 жылғы 23 мамырда төрт католик Лорд-Регент, Мартиница графы Ярослав Борита, Хлум графы Вилем Славата, Адам II фон Штернберг (сондай-ақ, ол жоғарғы бурграф) және Матвей Леопольд Попель Лобковиц (үлкен преор) Богемиялық канцеляриясына сағат 8:30-да келді. Кеңес беру залын дайындағаннан кейін, үш негізгі протестанттық мәртебелі тұлғалардың таратылған жиналысының мүшелері таңғы сағат 9:00-де жиналды. Протестанттық әміршілердің күн тәртібіндегі мәселе – төрт регенттің императорды корольдік жерлердегі протестанттық шіркеулер құрылысын тоқтатуға көндіруге жауапты екенін анықтау тұрды. Мартиница графының өзі айтқандай: регенттер жауап беру алдында, олар протестанттарға өздерінің жоғарғысы Адам фон Вальдштейнмен кеңесу мүмкіндігін беруді сұрады, ол сол кезде қатыспады. Егер оларға мүмкіндік берілсе, протестанттар келесі жұмаға дейін өз шағымдарына ресми жауап алуы керек еді (оқиға Аспанға Көтерілу күнінің алдында болды, және олардың барлығы қасиетті күнді сақтауға тиіс еді). Алайда протестанттық әміршілер дереу жауап беруді талап етті. Екі регент, Адам II фон Штернберг және Матвей Леопольд Попель Лобковиц, протестанттық мәртебелі тұлғалармен кінәсіз деп танылды, олар императордың хатын дайындауда ешқандай жауапкершілікке ие бола алмайтындай ізгі ниетті деп есептелді. Олар бөлмеден шығарылды; кетер алдында Адам II фон Штернберг «Олар Ұлылық хатына қайшы келетін ештеңе туралы кеңес бермегенін» нақты айтты. Бұл Хлум графы Вилем Славата мен Мартиница графы Ярослав Боританы (Турнның орнын басып алған) және регенттердің хатшысы Филип Фабрициусты қалдырды. Олар хат үшін жауапкершілікті мойындады және тек қамауға түсеміз деп ойлап, протестанттардың жоспарлаған жазалау шараларын қабылдады. Граф фон Турн Мартиница мен Славатаға бұрылып: «Сендер бізге және дінімізге жаусыңдар, бізді Ұлылық хатымыздан айыруға тырыстыңдар, протестант халқыңызды қатты мазаладыңдар, оларды өз еріктерімен сіздердің дініңізге көнуге мәжбүрледіңдер немесе осы себеппен оларды қудыңдар», – деді. Содан кейін ол протестанттар жиналған көпшілікке былай деді: «Егер біз осы кісілерді тірі қалдырсақ, онда біз Ұлылық хатымыз бен дінімізден айырылып қалар едік, өйткені олардан әділдік күтуге болмайды». Бірден екі регент пен олардың хатшысы терезеден лақтырылып, үшінші қабаттан 70 фут (21 метр) құлап, аман қалды. Католиктер бұл адамдарды періштелер құтқарды немесе оларды ұстаған Мәриям ананың арашалығы арқылы құтқарды деп мәлімдеді; кейіннен протестанттық жарияламалары олардың тыңайған үйіндіге құлап аман қалғанын айтты, бұл замандастарына белгісіз және құдайдың араласуы туралы мәлімдемелерге жауап ретінде ойлап табылған оқиға. Филип Фабрициус кейіннен императордың құрметіне ие болып, Барон фон Хохенфолл (сөзбе-сөз «Жоғары құлау бароны») атағын алды.

On 23 May 1618, four Catholic Lords Regent, Count Jaroslav Bořita of Martinice, Count Vilem Slavata of Chlum, Adam II von Sternberg (who was the supreme burgrave), and Matthew Leopold Popel Lobkowitz (who was the grand prior), arrived at the Bohemian Chancellery at 8:30 am. After preparing the meeting hall, members of the dissolved assembly of the three main Protestant estates gathered at 9:00 am, led by Count Thurn, who had been deprived of his post as castellan (burgrave) of Karlštejn Castle by the emperor. The Protestant lords' agenda was to clarify whether the four regents present were responsible for persuading the Emperor to order the cessation of Protestant church construction on royal lands. According to count of Martinice himself:

Before the regents gave any answer, they requested that the Protestants give them the opportunity to confer with their superior, Adam von Waldstein, who was not present. If they were given the opportunity, the Protestants were to receive an official answer to their grievance by the next Friday (the encounter took place on the eve of Ascension Day, and they all had to observe the holy day). The Protestant lords, however, demanded an immediate answer. Two regents, Adam II von Sternberg and Matthew Leopold Popel Lobkowitz, were declared innocent by the Protestant Estate holders, deemed to be too pious to have any responsibility in the preparation of the emperor's letter. They were removed from the room; before leaving, Adam II von Sternberg made it clear that they "did not advise anything that was contrary to the Letter of Majesty". This left Count Vilem Slavata of Chlum and Count Jaroslav Bořita of Martinice (who had replaced Thurn as castellan), both known Catholic hard liners, and Philip Fabricius, the secretary to the regents. They eventually acknowledged responsibility for the letter and, presuming they would only be arrested, welcomed any punishment the Protestants had planned. Count von Thurn turned to both Martinice and Slavata and said, "You are enemies of us and of our religion, have desired to deprive us of our Letter of Majesty, have horribly plagued your Protestant subjects and have tried to force them to adopt your religion against their wills or have had them expelled for this reason." Then to the crowd of Protestants, he continued, "Were we to keep these men alive, then we would lose the Letter of Majesty and our religion for there can be no justice to be gained from or by them". Shortly thereafter, the two regents and their secretary were defenestrated, but they survived the 70 feet (21 m) fall from the third floor. Catholics maintained the men were saved by angels or by the intercession of the Virgin Mary, who caught them; later Protestant pamphleteers asserted that they survived due to falling onto a dung heap, a story unknown to contemporaries and probably coined in response to divine intervention claims. Philip Fabricius was later ennobled by the emperor and granted the title Baron von Hohenfall (literally "Baron of Highfall").

Салдары

Дефенестрациядан кейін протестанттық эстаттар мен католик Габсбургтар соғысқа одақтастар іздеуге кірісті. 1619 жылы Матиас қайтыс болғаннан кейін Фердинанд II Киелі Рим императоры болып сайланды. Сонымен бірге, Богемия эстаттары оны Богемия королі лауазымынан шеттетуге және оның орнына Пфальц курфюрсті Фредерик V-ті, көрнекті кальвинист және Шотландия, Англия және Ирландия королі Яков VI мен I-нің күйеуіне алмастырды. Олар дұрыс сайланған және император болған корольді биліктен алып тастағандықтан, протестанттар соғыс үшін қажетті халықаралық қолдау таба алмады. Шайқастан кейін Прагада бірнеше апта бойы тонау мен қарақшылық болды. Бірнеше айдан кейін Ескі қала алаңында жиырма жеті ақсүйек пен азамат азаптап өлітілді. Олардың он екі басы темір ілгектерге ілініп, ескерту ретінде Ескі қала көпір мұнарасынан ілуге асылды. Бұл Отыз жылдық соғысқа себеп болған наразылықтың туындауына әсер етті. 1948 жылдың 10 наурызында Ян Масарик Чехословакия Сыртқы істер министрлігі ғимаратының ванна бөлмесі терезесінің астында қайтыс табылғандығы туралы мәлімет. Ресми хабарламада өлімнің себебі – өзіне қол салу деп көрсетілген. Алайда, оның жаңадан құрылған коммунистік үкімет тарапынан, онда ол бейтарап Сыртқы істер министрі болып қызмет еткен, немесе Кеңес секретті қызметі тарапынан өлтірілгеніне кеңінен сенеді. 2004 жылы Прага полициясы жүргізген сот-сараптамалық зерттеулер Масариктің өліміне кем дегенде бір адамның қатысқандығын көрсетті. Бұл хабар 2006 жылы ресейлік журналист оның анасы Масарикті дефенестрациялаған ресейлік барлау офицерін білгенін айтқанда расталды. Алайда, 2019 жылы қайтадан ашылған жаңа тергеу бұл тұжырымдарды күмәндікке түсірді, жаңа зерттеулер Масариктің ванна бөлмесінен емес, іргелес сыртқы жиекке құлағанын көрсетті. Бұл тергеу 2021 жылы Масариктің өліміне қатысты оқиғалар бойынша нақты қорытындылар жасауға жеткілікті дәлелдердің болмауына байланысты тоқтатылды.

Immediately after the defenestration, the Protestant estates and Catholic Habsburgs started gathering allies for war. After the death of Matthias in 1619, Ferdinand II was elected Holy Roman Emperor. At the same time, the Bohemian estates deposed him as King of Bohemia and replaced him with Frederick V, Elector Palatine, a leading Calvinist and son in law of the Protestant James VI and I, King of Scotland, England and Ireland. Because they deposed a properly chosen king, who also happened to be emperor, the Protestants could not gather the international support they needed for war. There was plundering and pillaging in Prague for weeks following the battle. Several months later, twenty seven nobles and citizens were tortured and executed in the Old Town Square. Twelve of their heads were impaled on iron hooks and hung from the Old Town Bridge Tower as a warning. This contributed to the resentment that gave rise to the Thirty Years' War. to describe the death of Jan Masaryk, who was found below the bathroom window of the building of the Czechoslovak Ministry of Foreign Affairs on 10 March 1948. The official report listed the death as a suicide. However, it was widely believed he was murdered, either by the nascent Communist government in which he served as a non partisan Foreign Minister, or by the Soviet secret services. A Prague police report in 2004 concluded after forensic research that at least one other person was involved in Masaryk's death. This report was seemingly corroborated in 2006 when a Russian journalist said that his mother knew the Russian intelligence officer who defenestrated Masaryk. However, a more recent investigation opened in 2019 again called those findings into question, with new research claiming that Masaryk fell not from the bathroom window, but from the adjacent exterior ledge. That investigation was shelved in 2021, with investigators citing a continuing lack of sufficient evidence to make conclusive determinations regarding the events of Masaryk's death.