Соңғы Жао патшасы Ши Ху: Қатігез билеуші және құлдыраған империя

Кіріспе

император Ши Ху (295–349), сыпайылық аты Цзилонг (季龍), сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін Кейінгі Чжао императоры Ву (後趙武帝) ретінде танылды. Ол негізін қалаушы император Ши Ле (император Мин) –нің алыс туысы және асырап алынған баласы болды. Ши Ле қайтыс болғаннан кейін Ши Ле-нің мұрагері Ши Хоннан төңкеріс жасап билікті басып алды. Тан әулетінің есімдерге қойған тыйымына байланысты, ол "Цзинь кітабында" Ши Цзилун (石季龍) деп аталады. Ши Ху дарынды генерал болды, ол сирек жеңіліске ұшырады, және Ши Ле солтүстік және орталық Қытайды жаулап алуда оған көп сенді. Алайда, ол әскери жорықтарында өте қатыгездік танытты. Кейінгі Чжаоның билеушісі болғаннан кейін, "аспан патшасы" (Tian Wang) атағымен империяны қатаң басқарды, ауыр салықтар мен еңбек салығын жүктеді және көп күшін сарайлар салуға және әйелдер жинауға жұмсады. Оның заңдары қатал болды және оларды қатал түрде қолданды, тіпті оның екі тәж мұрагерін оған бағынбағандары үшін өлтірді. Ол тірі кезінде империясы тұрақталды, бірақ оның қайтысымен бірге ұлдары мен асырап алған немересі Ран Мин империяны және Цзе халқын жойған туысқандық соғысқа қатысты.

Ерте өмір

Ши Худың әкесі Куми (寇覓) деп аталды және Ши Ледің әкесі Чжоухэшудың (周曷朱) туысының ұлы болды. Әкесі ерте қайтыс болғандықтан, оны Чжоухэшу және оның әйелі, Ши Ленің анасы Ван ханым тәрбиеледі, сондықтан оны кейде Ши Ледің бауыры деп те атайтын. 300-ші жылдардың басында Джи тайпаларын қатты ашаршылық қамтыды, соның салдарынан Ши Ху Ши Леден айырылып қалды. Кейін, Ши Ле күшті Хан Чжао генералы болғаннан кейін, Джи тайпасының туған жері – Бин провинциясының (并州, қазіргі Солтүстік және Орталық Шаньси) губернаторы Лю Кун Ши Ху мен Ван ханымды тауып, оларды хабаршылармен бірге Ши Леге жіберді, оны Ханнан Цзиньге көшуге көндіруге тырысты. Ши Ле ризашылығын білдіріп, Люға жылқы мен зергерлік бұйымдар жіберді, бірақ оның шақыруын қабылдамады. (Джи тайпалары отбасылық есімдерді қолданбағандықтан, ал Ши Леге оның досы Цзи Санг «Ши» деген отбасылық есімді берген, осы кезде Ши Ле Ши Хуға да сол отбасылық есімді берген және өзінің әдепті аты Шилун (世龍) үлгісінде оған Дзилун (吉隆) деген әдепті есім қойған болуы мүмкін.) Ши Ху Ши Ле әскерінде өсті, жас кезінде ол тынбай аң аулаумен және әскери бұйрықтарды орындамаумен, әсіресе сүлгімен адамдарды ұруға бейімдігімен танымал болды. Ши Ле оны өлтіруді ойлады, себебі бүкіл әскер Ши Худан шағымданып дабыл қақты, бірақ Ван ханым: «Жақсы тұқымды бұқа өскенше, тартқан арбаларын сындыруы мүмкін. Оған біраз шыдаңдар», – деді. 18 жасқа келгенде ол 184 см бойға жетті, соғыстағы батылдығымен, садақ ату және атқа міну шеберлігімен танылды, және бүкіл әскер одан қорқып жүрді. Ши Ле оған генерал Гуо Жунның (郭榮) қарындасын әйел ретінде берді, бірақ ол өзінің кәнизағы Чжэн Интаоға көңіл бөлді және Чжэннің ықпалымен Гуо ханымды өлтірді. Оның келесі әйелі, Леди Цуйдің де тағдыры осылай болды. Ол әскерін басқаруда және шайқаста қатыгездігімен де танымал болды, өйткені ол өзінің пікіріне келмейтін немесе қабілеті жоғары офицерлерді жиі өлімге кесті, ал қаланы басып алғанда көбінесе тұрғындардың барлығын қырды. Ши Ле оны кейде сөккенімен, Ши Худың мінезін өзгерте алмады. Дегенмен, қатыгездігіне қарамастан, ол офицерлеріне тактикалық икемділік берді және оларды қауіпке толы шайқастарға батыл жетектеді. Сондықтан Ши Ле оған үлкен сенім артып, өзінің сенімді серіктерінің бірі етіп тағайындады.

Shi Hu's father was named Koumi (寇覓) and was a son of a cousin of Shi Le's father Zhouhezhu (周曷朱). His father died early and he became raised by Zhouhezhu and his wife, Shi Le's mother Lady Wang, so he was also sometimes referred to as Shi Le's brother. During the early 300s, a severe famine affected the Jie tribesmen, and Shi Hu became separated from Shi Le. Later, after Shi Le had become a powerful Han Zhao general, Liu Kun the Jin governor of Bing Province (并州, modern northern and central Shanxi), where the Jie were from, located Shi Hu and Lady Wang and sent them to Shi Le along with messengers, trying to persuade Shi Le to defect from Han to Jin. Shi Le, in gratitude, sent horses and jewel to Liu, but did not accept his invitation. (Since the Jie did not appear to use family names, and Shi Le's own family name of "Shi" was given to him by his friend Ji Sang, presumably this was also the time that Shi Le gave Shi Hu the same family name and gave him the courtesy name Jilong as well, patterned after his own courtesy name Shilong (世龍).) Shi Hu grew up in Shi Le's army, and when he was young, he became known for incessantly hunting and not following military orders, and particularly liked hitting people with sling bullets. Shi Le considered killing him, as the entire army was complaining about Shi Hu, but Lady Wang responded, "Before a fast bull grows up, it would often break wagons that it pulls. Endure him a little bit." By the time he got to age 18, he was about 184 cm tall, and he became known for his bravery in battle and skills in archery and horsemanship, and the entire army feared him. Shi Le gave him the sister of the general Guo Rong (郭榮) in marriage to him, but he favored his concubine Zheng Yingtao and, at Zheng's instigation, killed Lady Guo. The same happened to his next wife, Lady Cui. He also became known for his cruelty in governing his soldiers and in battle, as he often executed officers who disagreed with his wishes or had great abilities, and whenever he captured a city, he often slaughtered the entire population. Even though Shi Le rebuked him at times, he could not get Shi Hu to change his ways. However, despite his cruelty, he also gave his officers leeway in their tactics, and he often led them into battles fearless of dangers. Therefore, Shi Le trusted him greatly and made him one of his top lieutenants.

Ши Ле Хан-Жао генерал болған кезде

Ши Ле жиі Ши Худы маңызды жауларға қарсы әскерге басшылық етуге жіберіп, оған Фаньян маркизі атағын берді. Ши Леге қызмет еткенде Ши Ху қатысқан жаулар: 313 жылы Ши Ху Лю Кунның ұлы Лю Яньді (劉演) жеңді, ол сол кезде маңызды қала Еченгті (қазіргі Ханьдан, Хэбэй) басқарып тұрған еді, бұл Лю Яньді қашып кетуге және Еченгті оған беруге мәжбүр етті. Ши Ле Ши Худы Вэй әкімшілігінің (астанасы Йеченгте) губернаторы етіп тағайындады, содан бері Ши Ху Йеченгті өзінің жеке меншігі ретінде қарастырып, Цао Цао салған үш мұнарада орналасты. 317 жылы Ши Ле Ши Худы Сары өзеннің оңтүстігіндегі жерлерді қайтарып алуға тырысқан Цзинь генералы Зу Тиге шабуыл жасауға жіберді, бірақ Зуды толық жеңе алмағандықтан Ши Ху кері шегінуге мәжбүр болды. Зу 321 жылы қайтыс болғанға дейін Ши Ле үшін үлкен қауіп-қатер болып қала берді. 318 жылы Ши Ху – Ши Ленің Хан императоры Лю Цзюньді өлтірген және императорлық Лю әулетінің мүшелерін қырған Цзинь Чжунға қарсы жорығындағы маңызды генерал болды. Оның Цзинь Чжуннің туысы және мұрагері Цзинь Мин (靳明) үстінен одержан жеңістері Цзинь Минді астана Пиньянды (平陽, қазіргі Линфэн, Шанси) тастап, жаңа император Лю Яоға бағынуға мәжбүр етті. 319 жылы Ши Ху Зу Тидің генерал Чэнь Чуанға (陳川) жасаған шабуылына қарсы қорғаныс ұйымдастырды, ол бұрын Цзиньден Ши Леге адалдығын ауыстырған еді, және Зуды кері шегіндірді. Сол жылы Ши Ху Хетао аймағында (қазіргі Нинся және Ішкі Моңғолияның батысындағы Сары өзеннің солтүстік бұрылысы маңындағы аймақ) орналасқан Сянбей басшысы Рилиюянға (日六延) шабуыл жасап, оны ауыр жеңіліске ұшыратты. 319 жылы Ши Ле Лю Яомен болған даудан кейін тәуелсіздігін жариялап, Жао патшасы атанды (осылайша Лю Яо мемлекетінің атын Ханнан Жаоға өзгерткендіктен, бұл мемлекет Кейінгі Жао деп аталды), және Ши Хуға бірнеше лауазымдар мен Жоңшан герцогы атағын берді.

Ши Ледің кейінгі Жао ханзадасы / императоры ретінде билік құрған кезінде

Ши Ле кейінгі Жао мемлекетін құрғаннан кейін, ол бұрынғыдан да көбірек, ірі жауларды жеңу үшін Ши Хуға сүйенді. Ши Ху қатысқан маңызды шайқастар: 320 жылы Ши Ху Цзи провинциясының (冀州, қазіргі батыс Шандоң) әкімі Шао Сюйді шайқаста тұтқынға алды, ол солтүстік Қытайдағы Цзинь қарсылығының соңғы ірі ошағының бірі болды. 321 жылы Ши Ху Ю провинциясының (幽州, қазіргі Пекин, Тяньцзинь және солтүстік Хэбэй) әкімі Дюань Пидиді және оның інісі Дюань Вэньюаньды тұтқынға алды, солтүстік Қытайдағы Цзинь қарсылығының соңғы үлкен ошағын жойды. (Осы шайқастан кейін Ши Ху қатыгез болғанымен, жауларына құрметпен қарағанын көрсетті, өйткені Дюань Пиди өлім жазасынан қашқаннан кейін, Ши Ху оған құрметпен иіліп сәлем берді.) 322 жылы Ши Ху Цзинь мен Кейінгі Жао арасында адалдығын өзгерткен генерал Сюй Канды тұтқынға алды. 323 жылы Ши Ху Цзинь, Бұрынғы Жао және Кейінгі Жао арасында адалдығын өзгерткен және қазіргі Шандоңның көп бөлігін басқарған генерал Цао Ниді тұтқынға алды, осылайша солтүстіктегі ірі жартылай тәуелсіз аймақты жойды. Цаоның астанасы Гуангуды (廣固, қазіргі Вэйфан, Шандоң) қоршаудан кейін Ши Худың қатыгездігінің мысалы көрінді – ол Гуангу халқын толығымен қырып тастағысы келді. Кейінгі Жаоның Цин провинциясының (青州, қазіргі орталық және шығыс Шандоң) әкімі Лю Чжэн (劉徵) халықты басқару міндетінің өзінде екенін және халықсыз басқару мүмкін емес екенін айтқаннан кейін, Ши Ху халықтың көп бөлігін қырғынға ұшыратты, бірақ Лю үшін 700 адамды тірі қалдырды. 325 жылы Кейінгі Жао Бұрынғы Жаомен үнемі соғыста болған кезде, Ши Ху Чжуншань патшасы Лю Юэді (劉岳) жеңіп, тұтқынға алды, Бұрынғы Жао императоры Лю Яодан оның маңызды генералдарының біреуін айырды. Ол сондай-ақ бұрын Кейінгі Жаодан дезертир болған Бұрынғы Жао генералы Ван Тенгті (王騰) тұтқынға алып, өлтірді. 328 жылы Ши Ху Бұрынғы Жаоға шабуыл жасады, бірақ Лю Яодан жеңілді, содан кейін Луоянға шабуыл жасады. Ши Ле 329 жылдың басында Лиу Яоны шайқаста тұтқынға алып, Луоянды жеке өзі қорғауға мәжбүр болды. 329 жылы Лю Яо тұтқындалғаннан кейін, Бұрынғы Жао мұрагер ханзадасы Лю Си және оның інісі Лю Ин Бұрынғы Жао астанасы Чанъаньды тастап, Шангуйге (上邽, қазіргі Тяньшуй, Ганьсу) қашты, бірақ күзде Лю Ин Чанъаньды қайта басып алуға тырысты. Ши Ху оны жеңіп, Шангуйге қашуға мәжбүр етті, содан кейін Шангуйге шабуыл жасап, оны басып алды және Лю Си мен Лю Инды өлтірді, осылайша Бұрынғы Жаоның тарихы аяқталды. Жылдар өте келе, Ши Ху Ши Ледің маңызды кеңесшілері Чэн Ся (Ши Ледің мұрагер ханзадасы Ши Хунның анасының інісі) және Сюй Гуанмен арада дұшмандық қарым-қатынас орната бастады, олар Ши Худың амбицияларын байқап, Ши Ле оның билігін шектеуге шақырды. Алғашқы қақтығыс 326 жылы болды, онда Ши Ле Ченгтің кеңесімен Ши Хунды Йеченгтің қорғанысын қабылдауға мәжбүр етті, бұл Ши Худың отбасын үш мұнарадан шығарып жіберді. (Ши Ху жаудың киімдерін киген сарбаздарды Ченгтің үйіне түнде шабуыл жасап, оның үйіндегі әйелдерді зорлап, киімдерін тонап алу арқылы кек қайтарды.) 330 жылы Ши Ле "Тянь Ван" (Жаратушы Патша) және император атақтарын алғаннан кейін, Ши Хуға Чжуншань патшасы атағы берілді, ал оның екі ұлына да патша атағы берілді. Алайда, Ши Ху Ши Ле ұлы Ши Хунға (石宏, мұрагер ханзадасынан өзгеше таңбасы бар) берген Ұлы Чанью атағын өзіне бермегеніне ашуланды және Ши Ле қайтыс болғаннан кейін оны басып алуды жасырын түрде жоспарлай бастады. 332 жылы Ши Ле мұрагер ханзада мен евнух Ян Чжэньге бұрын Ши Худың қарамағында болған маңызды шешімдерге қатысуға мүмкіндік беріп, оның билігін шектеуге тырысты, бұл Ши Худы одан да ашуландырды.

After Shi Le's establishment of Later Zhao, he, even more so than before, extensively relied on Shi Hu to defeat major enemies. The major battles that Shi Hu engaged in included:

320 Shi Hu captured Shao Xu, the Jin governor of Ji Province (冀州, modern western Shandong), one of the last major pockets of Jin resistance in northern China, in battle. 321 Shi Hu captured Duan Pidi, the Jin governor of You Province (幽州, modern Beijing, Tianjin, and northern Hebei, even though he was no longer in control of You Province by that point) and his brother Duan Wenyuan (段文鴛), wiping out the last major pocket of Jin resistance in northern China. (It was after this battle that Shi showed that while he was cruel, he had respect for his enemies, as after Duan Pidi refused to bow to him despite an implicit threat of death, he bowed to Duan out of respect.) 322 Shi Hu captured the general Xu Kan, who had vacillated between allegiances to Jin and Later Zhao. 323 Shi Hu captured the general Cao Ni, who had vacillated between allegiances to Jin, Former Zhao, and Later Zhao, and who was in control of most of modern Shandong, thus eliminating a major semi independent domain in the north. It was after the siege of Cao's capital Guanggu (廣固, in modern Weifang, Shandong) that an example of Shi Hu's cruelty was shown—he wanted to slaughter all of the population of Guanggu. After Later Zhao's governor of Qing Province (青州, modern central and eastern Shandong), Liu Zheng (劉徵) protested that he was supposed to govern over the people and that he cannot govern without people, Shi nevertheless slaughtered most of the population but left 700 people alive for Liu to govern. 325 With Later Zhao by this point in a state of constant war against Former Zhao, Shi Hu defeated and captured the Former Zhao general Liu Yue (劉岳) the Prince of Zhongshan, depriving the Former Zhao emperor Liu Yao of one of his key generals. He also captured and killed the Former Zhao general Wang Teng (王騰), who had earlier defected from Later Zhao. 328 Shi Hu attacked Former Zhao, but was defeated by Liu Yao, who then attacked Luoyang. Shi Le had to personally relieve Luoyang, capturing Liu Yao in battle in early 329. 329 After Liu Yao was captured, the Former Zhao crown prince Liu Xi and his brother Liu Yin abandoned the Former Zhao capital Chang'an and fled to Shanggui (上邽, in modern Tianshui, Gansu), but in the fall Liu Yin tried to recapture Chang'an. Shi Hu defeated him, forcing him to flee back to Shanggui, and then advanced on Shanggui, capturing it and killing Liu Xi and Liu Yin, ending Former Zhao. As the years went by, Shi Hu began to develop an antagonistic relationship with Shi Le's key advisors Cheng Xia (the maternal uncle of Shi Le's crown prince Shi Hong) and Xu Guang, who had seen Shi Hu's ambitions and urged for Shi Le to curb his powers. The first conflict came in 326, when Shi Le, under Cheng's advice, had Shi Hong take over Yecheng's defenses, forcing Shi Hu's household to move out of the three towers. (Shi Hu retaliated by having soldiers in bandits' masquerades raid Cheng's home late at night, rape the women of his household, and rob them of their clothing.) In 330, after Shi Le successively claimed the titles of "Heavenly King" (Tian Wang) and emperor, Shi Hu was given title of Prince of Zhongshan, and two of his sons were also given title of princes as well. However, Shi Hu became incensed that he was not also given the title of Grand Chanyu, which Shi Le had granted to his son Shi Hong (石宏, note different character than his crown prince), and he secretly started plotting taking over after Shi Le's death. In 332, Shi Le tried to curb his powers by having the crown prince and the eunuch Yan Zhen (嚴震) participate in important decisions that were previously Shi Hu's to make, which only served to anger Shi Hu.

Ши Хонға қарсы төңкеріс

333 жылы Ши Ле ауырып қалғанда, Ши Ху сарайға кіріп, оған сырқатта күтім жасап, сыртқы байланысын үзіп қойды. Содан кейін Ши Ху жалған жарлықтар шығарып, Ши Хонгты, Цинь ханзадасын (тақ мұрагері емес), және Ши Ледің асырап алған ұлы Ши Канны (石堪), Пенченг ханзадасын астанасы Сянгуоға (襄國, қазіргі Синтай, Хэбэй) қайта шақырып, тұтқынға алды. Ши Ле күзде қайтыс болғанда, Ши Ху дереу тақ мұрагері Ши Хонгты тұтқынға алып, Ченг пен Сюйді қамап өлім жазасын берді. Ши Хонг қорқып, Ши Хуға тақты ұсынды, бірақ Ши Ху оны таққа отыруға мәжбүр етті. Сосын Ши Ху Ши Хонгты өзіне Вэй патшасы атағын беруге мәжбүрледі, бұл әрекетімен Қао Цаоның атағымен салыстырып, Хан тағына қол жеткізуге дайындалып, оған тоғыз сыйлық берді. Ши Леге сенген барлық шенеуніктер төмендетіліп немесе билігі жоқ лауазымдарға ауыстырылды, ал Ши Худың қолдаушылары маңызды орындарға тағайындалды. Ши Ледің әйелі, император жесірі Лю, Ши Канмен бірге Ши Худы құлату үшін бүлік көтеруді жоспарлады. Бірақ Ши Кан астанадан қашып, Линцюді (廩丘, қазіргі Пуян, Хэнань) басып алуға тырысқанда сәтсіз болды, сосын Ши Ху оны тұтқындап, өртеу арқылы қатыгездікпен өлтірді. Одан кейін император жесірі Людың қатыстығы анықталды және ол да өлім жазасына кесілді. 333 жылдың қысында Хэдун ханзадасы Ши Шенг (石生) Чанъаньді қорғау үшін, ал Ши Ланг Луоянды қорғау үшін Ши Хуға қарсы көтеріліс жариялап, Цзиньден көмек сұрады. Ди басшысы Пу Хун (蒲洪) да көтеріліс көтеріп, Бұрынғы Ляннан көмек сұрады. Ши Ху жеке Ши Лангқа шабуыл жасап, Луоянды оңай басып алып, Ши Лангты өлтірді. Содан кейін ол ұлы Ши Тин (石挺), Лианг ханзадасымен бірге Чанъаньға шабуыл жасады, бірақ Ши Тингті Ши Шенгтің қолбасшысы Гуо Куан (郭權) жеңіп, өлтірді. Ши Ху кері шегінуге мәжбүр болды. Бірақ Ши Шенг бұл жеңіс туралы естімегендіктен, Сяньбей басшысы Шэгуйдің (涉瑰) бүлік көтергеніне қорқып, үрейленді, Чанъаньды тастап қашып, қашып бара жатқанда қаза тапты. Гуо Шангуиге қашып келді, бірақ 334 жылы жеңіліске ұшырады. Пу бағынды және кешірім алды. Осылайша Ши Хуға қарсы ірі қарсылық тоқтатылды. 334 жылы Ши Худың кек алуынан қорқып, Ши Хонг өзі императорлық мөрлерді алып, Ши Худың сарайына барып, оған тақтан бас тартуды ұсынды. Ши Ху оны қынжырлы сөздермен қабылдады, ал Ши Хонг Ши Худың одан да қатыгез ниеттері бар екенін білгендіктен, басқа ниеттерін іске асыра алмады. 334 жылдың соңында Ши Ху Ши Хонгты Хайян ханзадасы атағынан шеттетуге мәжбүр етті, бірақ көп ұзамай оны, анасы император жесірі Ченгті, және ағалары Ши Хонгты және Ши Хуиді (石恢), Наньян ханзадасын өлтірді. Шенеуніктер Ши Хуға императорлық атақ ұсынды, бірақ Ши Ху бас тартты және "Регент Көкше патша" (攝政天王) атағын алды.

As Shi Le grew ill in 333, Shi Hu entered the palace to serve him in his illness and cut off his communication with the outside. Shi Hu then issued false edicts summoning Shi Hong the Prince of Qin (not the crown prince) and Shi Le's adopted son Shi Kan (石堪) the Prince of Pengcheng back to the capital Xiangguo (襄國, in modern Xintai, Hebei) and then detained them. When Shi Le died in the fall, Shi Hu immediately seized the crown prince Shi Hong and arrested and executed Cheng and Xu. Shi Hong, in fear, offered the throne to Shi Hu, but Shi Hu forced him to take the throne. Shi Hu then forced Shi Hong to confer on him the title King of Wei—intentionally paralleling Cao Cao's title while preparing for usurpation of the Han throne—and granting him the nine bestowments. All of Shi Le's trusted officials were demoted or moved to posts with no real power, while Shi Hu's subordinates were moved into key positions. Shi Le's wife Empress Dowager Liu plotted with Shi Kan to try to start rebellions to overthrow Shi Hu, but after Shi Kan fled the capital but failed in his attempt to capture Linqiu (廩丘, in modern Puyang, Henan), Shi Hu captured him and cruelly executed him by burning. Soon thereafter, Empress Dowager Liu's role was discovered, and she was executed as well. In winter 333, Shi Sheng (石生) the Prince of Hedong, in defense of Chang'an, and Shi Lang, in defense of Luoyang, declared a rebellion against Shi Hu and sought assistance from Jin. Pu Hong (蒲洪) the Di chief also rose and sought assistance from Former Liang. Shi Hu personally attacked Shi Lang and captured Luoyang easily, killing Shi Lang. He then attacked Chang'an with his son Shi Ting (石挺) the Prince of Liang, but Shi Ting was defeated by Shi Sheng's subordinate Guo Quan (郭權) and killed. Shi Hu was forced to withdraw. However, Shi Sheng did not know about this victory and, when the Xianbei chief Shegui (涉瑰) rebelled, panicked and fled, abandoning Chang'an, and was killed in flight. Guo fled to Shanggui but was defeated in 334. Pu surrendered and was pardoned. That ended significant resistance to Shi Hu. In 334, unable to endure Shi Hu's vengeance, Shi Hong personally carried imperial seals and visited Shi Hu's palace, offering to abdicate to him. Shi Hu declined with sarcastic language, and Shi Hong, knowing that Shi Hu had even crueler intentions, could carry out no other intentions. In late 334, Shi Hu deposed Shi Hong to the title the Prince of Haiyang, but soon had him, his mother Empress Dowager Cheng, and his brothers Shi Hong and Shi Hui (石恢) the Prince of Nanyang put to death. The officials offered the imperial title to Shi Hu, but Shi Hu declined and took the title "Regent Heavenly Prince" (攝政天王).

Ерте билік

335 жылы Ши Ху астананы Сянгуодан Йеченгке көшірді. Сол жылы ол (өзін буддист деп жариялаған), буддизмге шын ниеттенгендер мен салықтан және жұмыстан қашу үшін монах болғандарды ажырата алмағанына разы болмады, сондықтан қарапайым халықтың монах болуына тыйым салуды ойлады. Бірақ, оның шенеуніктері ол қалағаннан гөрі әлдеқайда кең ауқымды тыйым салуды ұсынғаннан кейін, ол жоспардан бас тартып, діни бостандықты жариялайтын жарлық шығарды. 336 жылдан бастап Ши Ху сарай салу жобаларын бастады, нәтижесінде бірнеше өте сәнді сарайлар салынды. Олардың бірі – Тайву сарайы (太武殿) былай сипатталды:

Негізі тоғыз метр үштен бір бөлігі биіктігінде, 65 қадамдық ұзындығы және 75 қадамдық ені бар, барлығы мәрмәрден жасалған. Төменгі жағында 500 қарулы сақшыға жететін үлкен жертөле бар. Кірпіштердің арасы бояумен толтырылған, тіреулердің үсті алтынмен, бағаналардың үсті күміспен әшекейленген. Торлар інжу-маржаннан, ал қабырғалар нефритен жасалған. Жұмыс өте жақсы орындалған. Императордың жатын бөлмесінде ақ нефритен жасалған төсек, әдемі ленталармен жабылған жастықтар және төсек үстіне алтыннан жасалған лотос гүлдері тігілген. Ол тағы тоғыз қосымша сарай салып, сарайларды толтыру үшін көптеген әйелдерді таңдады. Бұл жобаларға байланысты салық және еңбек жүктемесі халыққа ауыр тиді, сонымен қатар ол басқа мемлекеттерді басып алу ниетімен көптеген адамдарды әскерге шақырып, жүктемені арттырды. 337 жылы Ши Ху Көк патша (Тянь Ванг) атағын алды, әйелі Чжэн Интаоға император, ал ұлы Ши Суйға (石邃) мұрагер ханзада атағын берді. Ал бұрын ханзада атағы берілген ұлдарына герцог атағы берілді. 337 жылы Ши Ху жаңа тағайындалған мұрагер ханзадасын өлтірді. Ши Суй әкесінен де жаман болған жоқ, оның сүйіп ойнайтын ойындарының бірі – әйелге әдемі киінуге бұйрық беріп, содан кейін оның басын кесіп, денесін жеу еді. Ши Ху оны көптеген маңызды шешімдерге жауапты етіп тағайындаған, бірақ кейде Ши Суй шешімдерін баяндағанда, Ши Ху ашуланып: «Мұндай ұсақ-түйек нәрселерді неге хабарлайсың?» деп айқайлаған. Егер Ши Суй олай істемесе, ол: «Неге хабарламадың?» деп айқайлап, кейде ашуланғанда Ши Суйды қамшымен ұрып жазалаған. Сондықтан Ши Суй әкесіне қарсы қастандық жасауды ойлады. Ши Ху мұны біліп, Ши Суйдың серіктестерін өлтірді, бірақ бастапқыда оны кешірді. Алайда, Ши Суй кешірім сұраудан бас тартты, бұл Ши Худы ашуландырып, оны тақтан түсіріп, оны, әйелі ханшайым Чжанды және 26 баласын бір үлкен табутқа көміп өлтірді. Ол сондай-ақ Ши Суйдың 200-ге жуық қол астындағыларын өлтіріп, император Чжэннің мәртебесін Донхай герцогинясына төмендетті. Оның орнына ол екінші ұлы Ши Сюаньға (石宣) мұрагер ханзада, ал анасы Ду Чжуға император атағын берді. Бірақ, ол сондай-ақ император Дудың тағы бір ұлы Ши Таоға (石韜) көбірек көңіл бөлді, нәтижесінде ағайындылар арасында бәсекелестік пайда болды. 337 жылдың соңында Ши Ху бұрынғы Ян ханзадасы Муронг Хуанмен одақтасып, Сяньбей Дуан тайпасына шабуыл жасады. 338 жылы бірлескен күштер Дуан тайпасын жеңіп, іс жүзінде жойды, бірақ Муронг Хуанның күштерін ертерек шығарып алғанына ашуланған Ши Ху бұрынғы Ян астанасы Цзиченгке (棘城, қазіргі Цзиньчжоу, Ляонин) шабуыл жасап, оны қоршап алды, бұрынғы Янды жоямын деп ниеттенді. Алайда, шамамен 20 күндік қоршаудан кейін, Кейінгі Чжао күштері Цзиченгті басып ала алмады және кері шегінуге мәжбүр болды, бұл кезде бұрынғы Ян генералы, Муронг Хуанның ұлы Муронг Кенің қолынан ауыр шығынға ұшырады. Келесі бірнеше жыл ішінде Кейінгі Чжаоның бұрынғы Янның кеңеюін тоқтатуға ешқандай мүмкіндігі болмады және ақырында бұрынғы Дуан аумағының көп бөлігін бұрынғы Янға беруге мәжбүр болды. 339 жылы Цзинь генералы Юй Лянның Кейінгі Чжаоға шабуыл жасауды жоспарлағанына наразы болған Ши Ху бірінші болып әрекет етті, өзінің асырап алған немересі Ши Минді Цзиньмен шекараға шабуыл жасауға жіберді, шекара аймағын тонап, Чжученгті (邾城, қазіргі Хуанганг, Хубэй) басып алды, соның салдарынан Юйдің солтүстік науқанына үміті жойылды. 340 жылы Ши Ху Чэн Хан императоры Ли Шоумен қысқа уақытқа одақтастыққа келісті. Алайда, бастапқыда Цзиньге шабуыл жасауға ниеттенген Ли Шоу, Гонг Чжуанның (龔壯) қарсы кеңесінен кейін жоспарын тоқтатты, нәтижесінде одақтастық ештеңеге жетпеді.

The foundation was nine and a third meters tall, 65 steps long and 75 steps wide, all made of marble. The bottom contains a basement that is largely enough for 500 armed guards. The gaps between the bricks were filled with paint; the tops of buttresses was decorated with gold, and the top of columns were decorated with silver. The screens were made of pearls, and the walls were made of jade. The workmanship was extremely fine. The imperial bedroom has facilities including a bed made of white jade and comforters with fine ribbons, and on top of the comforters were sown in lotus flowers made of gold. He further built nine additional palaces and selected many women to fill the palaces. The tax and labor burdens of these projects greatly encumbered the people, and he further gathered many men as soldiers with intent to conquer other states, increasing the burden. In 337, Shi Hu claimed the title Heavenly King (Tian Wang), and he give title to his wife Zheng Yingtao empress and his son Shi Sui (石邃) crown prince, while his sons who were previously given title of princes were given duke titles instead. Later in 337, Shi Hu would kill his recently appointed crown prince. Shi Sui was himself no less cruel than his father, and one of his favorite pastimes was to order a woman to dress well, and then behead her and eat her body. Shi Hu had put him in charge of most key decisions, but at times, when Shi Sui would report his decisions, Shi Hu would be angry and yell, "Why report such minute things?" while if Shi Sui did not do so, he would yell, "Why not report?" He would further whip Shi Sui at times he was angry. Shi Sui therefore considered assassinating his father. Shi Hu discovered this and killed Shi Sui's co conspirators, but initially pardoned him. However, Shi Sui refused to apologize, and this angered Shi Hu, who deposed him and then executed him, along with his wife Crown Princess Zhang and his 26 children, burying them in one humongous coffin. He also killed some 200 subordinates of Shi Sui, and he deposed Empress Zheng to the title of Duchess Dowager of Donghai. He instead give title to his second son Shi Xuan (石宣) as crown prince and his mother Du Zhu as empress. However, he also favored another son by Empress Du, Shi Tao (石韜), and a rivalry between the brothers soon developed. In late 337, Shi Hu entered into an alliance with the Former Yan prince Murong Huang to attack the Xianbei Duan tribe. In 338, the joint forces defeated and essentially wiped out the Duan, but Shi Hu, angry that Murong Huang withdrew his forces early, advanced on the Former Yan capital Jicheng (棘城, in modern Jinzhou, Liaoning) and surrounded it, intending to wipe Former Yan out. However, after nearly 20 days of siege, Later Zhao forces were unable to capture Jicheng and forced to withdraw, and they suffered heavy losses at the hands of a Former Yan general, Murong Huang's son Murong Ke. During the next few years, Later Zhao would have no real way of curbing Former Yan expansions, and was eventually forced to yield most of formerly Duan territory to Former Yan. In 339, displeased that the Jin general Yu Liang was planning an attack against Later Zhao, Shi Hu acted first, sending his adopted grandson Shi Min to attack the borders with Jin, pillaging the border region and capturing Zhucheng (邾城, in modern Huanggang, Hubei), ending Yu's hopes of a northern campaign. In 340, Shi Hu briefly entered into an alliance with Cheng Han's emperor Li Shou against Jin. However, after initially excitedly wishing to attack Jin, Li Shou cancelled his plan after contrary counsel by Gong Zhuang (龔壯), and the alliance did not come to anything.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

342 жылы Ши Ху көптеген құрылыс жобаларын жалғастырды және тек Цзиньге ғана емес, сондай-ақ бұрынғы Лян мен бұрынғы Янға шабуыл жасау жоспарларымен ірі әскери жинақтарға бұйрық берді. Халыққа ауыр жүк салынды, ал шенеуніктер осы жобалардың мүмкіндіктерін пайдаланып, жемқорлыққа бармақ түсті. Халықтың қатты қиналғаны сонша, көптеген адам өз-өзіне қол жұмсады. 344 жылы астролог Чжао Лан (趙攬) жорық жамандыққа әкеледі деген сенімге келгеннен кейін, жорық жоспарларын тоқтатты. 346 жылы Кейінгі Чжаоның генералдары Ван Чжуо (王擢) мен Ма Цю бұрынғы Лянға басып алу ниетімен шабуыл жасады, бірақ бастапқы табыстардан кейін бұрынғы Лянның генералы Си Ай оларды кері қайтарды. 347 жылы Ма жасаған тағы бір шабуыл да Си Аймен тойтарылды. Кейінірек 347 жылы буддалық монахтың Ху (胡, хань еместерді қамтитын кең термин) ханьға өз күштерін жоғалтуға айналып, ханьды басу қажет деген сөзіне сеніп, хань еркектерін ауыр жұмыстарға мәжбүрледі. 348 жылы Ши Сюань мен Ши Тао арасындағы қақтығыс қорқынышты аяқталды. Ши Таоның Сюангуан сарайы (宣光殿) деп аталатын сарай салғанына байланысты дау туды, себебі бұл атау Ши Сюаньның есіміне байланысты тыйымды бұзды. Сондықтан Ши Сюань Ши Таоны өлтіріп, Ши Худы да өлтіруді жоспарлады. Ши Ху Ши Сюаньға тез күдікпен қарады, ал Ши Сюань Ши Тао үшін қайғырмағанын көргеннен кейін күдігі күшейді. Ол Ши Сюаньды тұтқындап, оның ізбасарларын қамауға алды, содан кейін оның қастандық жоспарын анықтады. Будда монахы Фу Тученгтің қарсылығына қарамастан, Ши Сюаньды өлім жазасына кесуді жоспарлады. Фу Тученгтің болжамдарын өте құрметтеген және Ши Сюаньның өлімі империяға үлкен апат әкеледі деп болжаған. Шындығында, ол Ши Сюаньды өте қатыгездікпен өлімге жіберді. Ши Сюань ағаш платформаның жанына, оған баспалдақпен жетіп, орналастырылды. Оның шашы мен тілі жұлынды, содан кейін баспалдақпен платформаға сүйреп әкелді. Оның жауынан арқан өткізіліп, ағашқа тігілді. Содан кейін оның қол-аяқтары кесілді, көздері ойылып алынды, құрсағы кесіліп, ішектері ағызылды – Ши Тао өлгенде дәл осылай көрінген. Содан кейін өртендіріліп, Ши Сюань өлімге жіберілді. Ши Сюаньның анасы, Императрица Ду қарапайым халыққа дейін төмендетілді, ал Ши Сюаньның әйелі, кәнизактары мен ұлдары, тіпті Ши Ху қолында ұстап, кешіруді ойлап отырған кіші ұлы да өлімге жіберілді, бірақ палач Ши Худың қолынан баланы тартып алып, оны өлімге жіберді. Кішкентай немересінің өліміне қатты қайғырған Ши Ху ауырып қалды. Ши Сюаньның қол астындағылары да өлім жазасына кесілді, ал мұрагер ханзаданың күзетшілері Лян провинциясына (涼州, қазіргі Шығыс Гансу) жер аударылды. Сол жылы Ши Ху жаңа мұрагерді қарастырды. Оның ұлдарынан Ян герцогы Ши Бин (石斌) мен Пэнчэн герцогы Ши Цун ең қабілетті деп есептелді, бірақ Ши Худың тағы бір ұлының бүлік шығаруы мүмкін екенін түсінген және бұрынғы мұрагер ханзадалардың бүлік шығару себебі аналарының төмен текті болғандығы екенін айтқан Чжан Чайдың кеңесі бойынша, Ши Ху оның орнына кіші ұлы Ши Шиге, Цы герцогының мұрагер ханзадасына тақ мұрагерлігін берді, ал анасы Консорт Лю – бұрынғы Чжао императоры Лю Яоның кіші қызын императорлық мәртебеге көтерді. 349 жылдың көктемінде Ши Ху император атағын алды және барлық герцог ұлдарын ханзадалар етіп көтерді. Бірақ көп ұзамай бұрынғы ханзада Сюаньның күзет капитаны Лян Ду (梁犢) бас көтерді. Оның адамдары Ши Ху таққа отырғанда берген жалпы кешірімге жатпайтынын білгеннен кейін үмітсіздікке ұшырады. Олар оларға қарсы жіберілген барлық әскерлерді жеңді, содан кейін Цян басшысы Яо Ижонг оларды жеңе алды. Яо бұл мүмкіндікті пайдаланып, Ши Худы мұрагерді соншалықты жас етудің ақылға қонымсыз екеніне көндіруге тырысты, бірақ Ши Ху Яоға үлкен құрмет көрсеткенімен, оның кеңесін тыңдамады. 349 жылдың жазында Ши Ху өлімге жақын болды және Ши Цун мен Ши Бинді Ши Шидің регенттері болуға бұйырды. Бұл Лю императрицасы мен Чжан Чайдың үкіметті басып алу жоспарына кедергі келтірді, олар Ши Бинді тұтқындап, Ши Цзынды жер аударды. Ши Ху өлімге жақындаған сайын Ши Бин де өлім жазасына кесілді. Ол қайтыс болғаннан кейін Ши Ши таққа отырды, бірақ 33 күннен кейін Ши Цун оны тақтан түсірді, содан кейін Ши Худың тағы бір ұлы Ши Цзянь Иян ханзадасы оны тақтан түсірді. Ши Цзянь кейін Ши Миннің бақылауына түсті, ал 350 жылы Ши Мин Ши Цзяньды өлтіріп, Цзе және Сюньну халқының көпшілігін қырғынға ұшыратты, өзінің тегін әкесінің бастапқы тегі Ран (冉) деп өзгертті және тақты басып алды. Ши Худың тағы бір ұлы Ши Цзи императорлық атаққа ие болып, Кейінгі Чжаоны қалпына келтіруге тырысты, бірақ 351 жылы ол да қайтыс болды. Ши Худың империясы мен халқы оның өлімінен кейін екі жыл өткен соң құлап қалды.

In 342, Shi Hu continued a large number of construction projects, and further ordered major conscriptions, with plans to attack not only Jin but also Former Liang and Former Yan. The people were greatly burdened, and the officials took the chances of these projects to engage in corruption. The people were described of being so troubled that many committed suicide. In 344, after believing the astrologer Zhao Lan (趙攬) that a campaign would bring ill fortune, cancelled the campaign plans. In 346, the Later Zhao generals Wang Zhuo (王擢) and Ma Qiu attacked Former Liang with intent to conquer it, but after some initial successes, they were repelled by the Former Liang general Xie Ai. Another attack by Ma in 347 was also repelled by Xie. Later in 347, believing a Buddhist monk's words that the Hu (胡, broad term encompassing non Han) were about to lose their power to the Han and that the Han needed to be suppressed, further forced the Han men to engage in great labor. In 348, the conflict between Shi Xuan and Shi Tao came to a horrible resolution. After a dispute over Shi Tao's building of a palace named Xuanguang Palace (宣光殿) since that name violated the naming taboo on Shi Xuan's name—Shi Xuan assassinated Shi Tao and considered assassinating Shi Hu as well. Shi Hu quickly suspected Shi Xuan, and his suspicions were fanned by that Shi Xuan showed no sign of mourning for Shi Tao. He detained Shi Xuan and arrested his followers, discovering the assassination plot. He planned to execute Shi Xuan, despite opposition from the Buddhist monk Fu Tucheng, whose prophecies he had respected greatly and who had predicted that Shi Xuan's death would bring great disaster on the empire. Indeed, he carried out a most cruel execution of Shi Xuan. Shi Xuan was placed near a wooden platform with a ladder leading up to it. His hairs and tongue were then pulled out, and then he was dragged up the ladder onto the platform. A rope was threaded through his pierced jaw, and then he was hoisted onto a wooden pyre. His hands and feet were then cut off, his eyes gouged out, and his abdomen sliced open and entrails allowed to flow out—as how Shi Tao appeared at his death. Then, a great fire was set on the pyre, and Shi Xuan was burned to death. Shi Xuan's mother Empress Du was reduced to commoner status, and Shi Xuan's wife, concubines, and sons were all executed, including his youngest, whom Shi Hu was holding in his arms and was considering pardoning—but the executioner grabbed the child out of Shi Hu's arms and executed him. Shi Hu, shocked by his young grandson's death, grew ill. Shi Xuan's subordinates were executed as well, and the crown prince's guards were exiled to Liang Province (涼州, modern eastern Gansu). Later that year, Shi Hu considered a new heir. Of his sons, Shi Bin (石斌) the Duke of Yan and Shi Zun the Duke of Pengcheng were considered the most capable, but under the advice of Zhang Chai, who understood Shi Hu's fear of yet another son rebelling and took advantage of it by suggesting that the reasons why his prior crown princes rebelled was because their mothers were of low birth, Shi Hu instead give title to his youngest son Shi Shi the Duke of Qi crown prince, and his mother Consort Liu the youngest daughter of the Former Zhao emperor Liu Yao, empress. In spring 349, Shi Hu claimed the title of emperor and promoted all of his duke sons to princes. He soon however had to face a major rebellion—by former Crown Prince Xuan's guard captain Liang Du (梁犢), whose men were driven by desperation after finding out that they were not covered by the general pardon that Shi Hu issued when he took imperial title. They defeated every army sent to oppose them, until the Qiang chief Yao Yizhong was able to defeat them. Yao took the opportunity to try to persuade Shi Hu that it was unwise to have an heir so young, but although Shi Hu honored Yao greatly, he did not listen to Yao. In summer 349, Shi Hu was near death, and he ordered that Shi Zun and Shi Bin be made regents for Shi Shi. This interfered with Empress Liu's and Zhang Chai's plans to take over the government, and they issued false edicts imprisoning Shi Bin and sending Shi Zun away. As Shi Hu grew closer to death, Shi Bin was put to death. After he died, Shi Shi took the throne, but after just 33 days was deposed by Shi Zun, who was then deposed by another son of Shi Hu, Shi Jian the Prince of Yiyang. Shi Jian then fell under the control of Shi Min, and by 350 Shi Min had killed Shi Jian and massacred most Jie and Xiongnu people, changed his family name back to his father's original Ran (冉), and usurped the throne. Another son of Shi Hu's, Shi Zhi, would claim imperial title and try to reestablish Later Zhao, but by 351 he was dead as well. Shi Hu's empire and people were destroyed, just two years after his death.