Фиджи: 1970-1987 жылдардағы тәуелсіздік және конституциялық өзгерістер

Кіріспе

1970 жылдан 1987 жылға дейін Фиджи тәуелсіз мемлекет болды, Ұлттар Достастығына қатысатын және британ монархы Елизавета II Фиджи патшайымы ретінде мемлекет басшысы болып қалған мемлекет. Бұл мемлекет 1970 жылдың қазанында тәуелсіздік алған Ұлыбританияның Фиджи колониясының мұрагері еді және екі әскери төңкерістен кейін 1987 жылдың 6 қазанында Фиджи Республикасы жарияланғанға дейін сақталды. Осы кезде Елизавета II мемлекет басшысы лауазымынан алынды, бірақ Фиджи халқының келісімі алынбады. Осы кезеңде Фиджидің жоғарғы соты Фиджи сот жүйесінде Фиджи Жоғарғы сотынан жоғары тұрған, Тайлық Кеңесінің Сот комитеті болды.

Колониядан шығу

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Фиджи ішкі басқаруға қарай алғашқы қадамдарын бастады. 1953 жылы Заң шығарушы кеңес 32 мүшеге дейін ұлғайтылды, олардың 15-і сайланды және үш негізгі этникалық топ арасында тең бөлінді (фиджиліктер, индофиджиліктер және еуропалықтар). Рату Сукуна бірінші спикер болып сайланды. Заң шығарушы кеңес әлі де қазіргі парламент сияқты толық өкілеттікке ие болмаса да, ол фиджиліктер мен индофиджиліктерді алғаш рет ресми саяси құрылымға енгізіп, Фиджиде заманауи саяси мәдениеттің қалыптасуына ықпал етті. Өзін-өзі басқаруға қарай жасалған бұл қадамдарды сол кездегі фиджилік халқынан сандық артық болған индофиджи қауымы құптады. Индофиджилік үстемдігінен қорқып, көптеген фиджилік басшылар британдықтардың мейірімді билігін индофиджилік бақылаудан артық санап, британдықтардың автономияға қарай жасаған әрекеттеріне қарсылық көрсетті. Алайда, сол кезде Ұлыбритания отаршылдық империясынан арылып, реформалар жасауды шешкендей болды. Фиджи халқы 1963 жылы алғаш рет сайлау құқығына ие болды, онда заң шығарушы орган толықтай сайланатын болды, бірақ Ұлы Басшылар Кеңесі ұсынған 36 мүшеден 2-сі қосылды. 1964 жылы жауапты үкіметке қарай алғашқы қадам ретінде мүшелік жүйе енгізілді. Заң шығарушы кеңестің кейбір сайланған мүшелеріне белгілі бір лауазымдар берілді. Олар Вестминстерлік үғымдағы кабинетті құрмады, себебі олар атқарушы билігі бар министрлер емес, колониялық губернатордың ресми кеңесшілері болды және тек губернаторға ғана жауапты болды, заң шығарушы органға емес. Дегенмен, келесі үш жыл ішінде сол кездегі губернатор, сэр Дерек Джейквей, оларды жауапты үкіметке дайындау үшін депутаттарға министрлер сияқты қарады. 1965 жылдың шілдесінде Лондонда конституциялық конференция өтті, онда жауапты үкімет құру мақсатында конституциялық өзгерістер талқыланды. А. Д. Патель басқаратын индофиджиліктер жалпы сайлау тізімі бойынша жалпы сайлау құқығымен сайланатын толыққанды сайланған заң шығарушы органмен толық өзін-өзі басқаруды дереу енгізуді талап етті. Бұл талаптар этникалық фиджилік делегациясы тарапынан қатаң түрде қабылданбады, олар әлі де индофиджиліктер басымдық құрған үкімет билікке келсе, жер және ресурстарға бақылау жоғалтудан қорқып отырды. Алайда, британдықтар Фиджиге өзін-өзі басқаруға және соңында тәуелсіздікке жетуге бейілді екенін көрсетті. Фиджи басшылары басқа амалдары қалмағанын түсініп, ең жақсы келісімге қол жеткізу үшін келіссөздер жүргізуді шешті. Бірқатар келісімдер нәтижесінде 1967 жылы үкімет кабинеттік жүйе құрылды, ал Рату Камисе Мара бірінші бас министр болып тағайындалды. Мара мен Сидик Коя арасындағы келіссөздер, 1969 жылы Пательдің қайтысынан кейін негізінен индофиджилік Ұлттық Федерация партиясының басшылығын алған, Лондонда 1970 жылдың сәуір айында өтті, онда Фиджидің Заң шығарушы кеңесі келісімдік сайлау формуласы мен тәуелсіздік кестесі туралы келісімге келді. Фиджидің тәуелсіз және егеменді мемлекеті ретінде Достастық құрамындағы тәуелсіздікке қол жеткізуге келісім жасалды. Заң шығарушы кеңес екі палаталы парламентке алмастырылды, Сенат фиджилік басшылардың басымдығымен және халық сайлаған Өкілдер палатасы құрылды. 52 мүшелі палатада фиджиліктер мен индофиджиліктерге әрқайсысына 22 орын бөлінді, оның 12-сі этникалық тізімдерде тіркелген сайлаушылардан құралған аудандық сайлау округтеріне, ал тағы 10-ы мүшелері этникалық топқа бөлінген, бірақ жалпы сайлау құқығымен сайланатын ұлттық сайлау округтеріне өкілдік етті. Тағы 8 орын "жалпы сайлаушыларға" – еуропалықтарға, қытайларға, Банаба аралдарының тұрғындарына және басқа азшылықтарға берілді; олардың 3-і "аудандық", ал 5-і "ұлттық" болып белгіленді. Осы келісімге сәйкес Фиджи 1970 жылдың 10 қазанында тәуелсіздік алды.

After the Second World War, Fiji began to take its first steps towards internal self government. The Legislative Council was expanded to 32 members in 1953, 15 of them elected and divided equally among the three major ethnic constituencies (indigenous Fijians, Indo Fijians, and Europeans). Ratu Sukuna was chosen as the first Speaker. Although the Legislative Council still had few of the powers of the modern Parliament, it brought native Fijians and Indo Fijians into the official political structure for the first time, and fostered the beginning of a modern political culture in Fiji. These steps towards self rule were welcomed by the Indo Fijian community, which by that time had come to outnumber the native Fijian population. Fearing Indo Fijian domination, many Fijian chiefs saw the benevolent rule of the British as preferable to Indo Fijian control and resisted British moves towards autonomy. By this time, however, the United Kingdom had apparently decided to divest itself of its colonial empire and pressed ahead with reforms. The Fijian people as a whole were enfranchised for the first time in 1963, when the legislature was made a wholly elective body, except for 2 members out of 36 nominated by the Great Council of Chiefs. 1964 saw the first step towards responsible government, with the introduction of the Member system. Specific portfolios were given to certain elected members of the Legislative Council. They did not constitute a Cabinet in the Westminster sense of the term, as they were officially advisers to the colonial Governor rather than ministers with executive authority, and were responsible only to the Governor, not to the legislature. Nevertheless, over the ensuing three years, the then Governor, Sir Derek Jakeway, treated the Members more and more like ministers, to prepare them for the advent of responsible government. A constitutional conference was held in London in July 1965, to discuss constitutional changes with a view to introducing responsible government. Indo Fijians, led by A. D. Patel, demanded the immediate introduction of full self government, with a fully elected legislature, to be elected by universal suffrage on a common voters' roll. These demands were vigorously rejected by the ethnic Fijian delegation, who still feared loss of control over natively owned land and resources should an Indo Fijian dominated government come to power. The British made it clear, however, that they were determined to bring Fiji to self government and eventual independence. Realising that they had no choice, Fiji's chiefs decided to negotiate for the best deal they could get. A series of compromises led to the establishment of a cabinet system of government in 1967, with Ratu Kamisese Mara as the first Chief Minister. Ongoing negotiations between Mara and Sidiq Koya, who had taken over the leadership of the mainly Indo Fijian National Federation Party on Patel's death in 1969, led to a second constitutional conference in London, in April 1970, at which Fiji's Legislative Council agreed on a compromise electoral formula and a timetable for independence as a fully sovereign and independent nation within the Commonwealth. The Legislative Council would be replaced with a bicameral Parliament, with a Senate dominated by Fijian chiefs and a popularly elected House of Representatives. In the 52 member House, Native Fijians and Indo Fijians would each be allocated 22 seats, of which 12 would represent Communal constituencies comprising voters registered on strictly ethnic roles, and another 10 representing National constituencies to which members were allocated by ethnicity but elected by universal suffrage. A further 8 seats were reserved for "General electors" – Europeans, Chinese, Banaban Islanders, and other minorities; 3 of these were "communal" and 5 "national". With this compromise, Fiji became independent on 10 October 1970.

Төңкерістер

1987 жылы 13 сәуірде премьер-министр Тимоли Бавадраның (өзі жеке Фиджидің тумасы болғанымен) этникалық тұрғыдан үндістер басымдық танытқан үкімет сайланғаннан кейін, 1987 жылы 14 мамырда подполковник Ситивени Рабука екі әскери төңкерістің біріншісін жасады. Бастапқыда Рабука Елизавета II патшайымға адалдығын білдірді. Алайда, генерал-губернатор Рату Сэр Пеная Ганилау Фиджи конституциясын сақтау үшін күш жіберді және Рабука басқаратын жаңа (өздігінен тағайындалған) үкіметке ант беруден бас тартты. Сондықтан Рабука 1987 жылы 6 қазанда республика жариялады. Бұл британ үкіметі тарапынан 1987 жылы 15 қазанда қабылданды, ал Ганилау сол күні қызметінен кетті. Елизавета II патшайымға жолдаған хатында Ганилау былай деп жазды: "Фиджидегі сіздің өкіліңіз ретінде, төмендегі кеңесімді ұсынамын. Фиджидегі саяси және конституциялық жағдайдың белгісіздігіне байланысты, Сізден генерал-губернатор лауазымынан дереу босатуды сұраймын. Бұл мен үшін өте өкінішті, бірақ Фиджиде конституциялық үкіметті сақтауға жасаған әрекеттерім нәтижесіз болды және басқа жол көре алмаймын. Ең терең құрметпен, Пеная Ганилау, генерал-губернатор." Фиджи Республикасы құрылғаннан кейін, бұрынғы генерал-губернатор Рату Сэр Пеная Ганилау 1987 жылы желтоқсанда Фиджидің бірінші президенті болды. Фиджинің Ұлттар Достастығынан шығарылғаны жарияланды, бірақ 1997 жылы жаңа Конституция қабылданғанда бұл шешім кері қайтарылды.