Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фиджидің бұрынғы мемлекет басшысының атағы
Title of the former head of state of Fiji
Фиджи монархиясы 19 ғасырда пайда болды, жергілікті билеуші Серу Эпениса Какобау 1871 жылы Фиджи аралдарын бақылауға алды және өзін Фиджидің патшасы немесе ең басты басшысы деп жариялады. Үш жылдан кейін ол аралдардың тәуелсіздігін Ұлыбританияға өз еркімен өткізді, осылайша Фиджи Ұлыбритания империясының тәждік колониясына айналды. 1970 жылдың 10 қазанында, шамамен бір ғасырлық британдық биліктен кейін, Фиджи Ұлыбритания Достастығының құрамына кірді – Достастық Ұлттарының құрамындағы тәуелсіз мемлекет, Елизавета II Фиджи патшайымы және мемлекет басшысы болды, ал ресми атауы – Фиджи Доминионы. 1987 жылы подполковник Ситивени Рабука бастаған екі әскери төңкерістен кейін Фиджи республикаға айналды. Басшылар кеңесі Фиджидің Достастық республикасы мәртебесіне қарамастан, Елизавета II-ні Тюи Вити, яғни Фиджидің дәстүрлі патшайымы деп мойындады. Бұл конституциялық немесе заңдық сипатта болған жоқ. Кеңес 2012 жылы президент Рату Эпели Найлатикаудың жарлығымен таратылды. Елизавета II бұл атақты қолданбады, сондай-ақ Фиджи үкіметі де оны мойындамады.
The monarchy of Fiji arose in the 19th century, when native ruler Seru Epenisa Cakobau consolidated control of the Fijian Islands in 1871 and declared himself king, or paramount chief, of Fiji Three years later, he voluntarily ceded sovereignty of the islands to Britain, making Fiji a crown colony within the British Empire. On 10 October 1970, and after nearly a century of British rule, Fiji became a Commonwealth realm—an independent state within the Commonwealth of Nations with Elizabeth II as Queen of Fiji and head of state—with the official title of Dominion of Fiji. Following two military coups in 1987, led by Lieutenant Colonel Sitiveni Rabuka, Fiji became a republic. The Great Council of Chiefs continued to recognise Elizabeth II as Tui Viti, or the traditional Queen of Fiji, notwithstanding Fiji's status as a Commonwealth republic. The position was not constitutional, nor otherwise legal in nature. The Council was disestablished in 2012, by decree of President Ratu Epeli Nailatikau. Elizabeth II did not use the title, nor did the Fijian government recognise it.
Серу Эпениса Какобау билігі (1871-1874)
Серу Эпениса, "Какобау" немесе "Бауды жойғыш" деп белгілі, Фиджидің қысқа ғұмырлы патшалығын "Туи Вити" ретінде басқарды, бұл "Фиджи патшасы" немесе "Фиджидің жоғары басшысы" деп аударылады. 1852 жылдың 8 желтоқсанында Какобау Баудың Ванували лауазымына ие болды. Баудың Фиджидің қалған бөлігіне билік құқығы бар екенін мәлімдеп, ол өзін Фиджи патшасы деп жариялады. Дегенмен, Какобаудың талабын басқа басшылар қабылдамады, олар оны ең жақсы жағдайда, теңдердің арасындағы бірінші деп санады. Сондықтан Какобау аралдарды өзінің билігіне бағындыру үшін шамамен он тоғыз жыл бойы үздіксіз соғыс жүргізді. Шетелдік қоныс аударушылардың қолдауымен ол, ақыры 1871 жылы біріккен Фиджи патшалығын құрып, Левуканы астанасы етіп белгіледі. Ол конституциялық монархия құруға шешім қабылдады және сол жылдың қараша айында алғашқы заң шығару жиналысы өтті. Заң шығару органы мен Министрлер кабинетінде шетелдіктер басымдық құрды. Ол 1874 жылдың 10 қазанында Виктория патшайымына өзінің соғыс белгісін (соғыс клубын) сыйға тартты, ол 1874 жылғы Бағыну шартына қол қойған кезде, бұл Британ империясына аралдардың егемендігін берді.
Seru Epenisa, known as "Cakobau", or "destroyer of Bau", ruled the short lived Kingdom of Fiji as Tui Viti, which translates as "King of Fiji" or "paramount chief of Fiji". On 8 December 1852, Cakobau succeeded as Vunivalu of Bau. Claiming that Bau had suzerainty over the remainder of Fiji, he asserted that he was the king of Fiji. However, Cakobau's claim was not accepted by other chiefs, who regarded him, at best, as the first among equals. Cakobau consequently engaged in constant warfare for almost nineteen years to unify the islands under his authority. Supported by foreign settlers, he finally succeeded in creating a united Fijian kingdom in 1871, and established Levuka as his capital. He decided to set up a constitutional monarchy, and the first legislative assembly met in November of that year. Both the legislature and the Cabinet were dominated by foreigners. He gave his war club to Queen Victoria on 10 October 1874, when he signed the Deed of Cession, that granted the British Empire sovereignty over the islands in 1874.
Елизавета II билік еткен кезең (1970-1987)
Тоқсан алты жылдық британдық үкім 1970 жылы аяқталды, және Фиджи Ұлттар Достастығының құрамындағы тәуелсіз мемлекет – Британ монархы, сол кезде Елизавета II патшайым, мемлекет басшысы болатын тәуелді мемлекет ретінде тәуелсіздік алды, бірақ сол кездегі оппозиция жетекшісі Сидиқ Коя тәуелсіз Фиджиді республика ретінде көруді жоспарлаған. Елдің ресми атауы – Фиджи Доминионы. Фиджи патшайымы генерал-губернатор арқылы өкілдік етті және Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания сияқты басқа елдердің де патшайымы болды. Патшайымның барлық иеліктері бір-бірінен тәуелсіз болды және патшайым әр иелікте тәуелсіз түрде әрекет етті; алайда, олардың барлығы бір монархты бөлісті. Конституциялық монархия ретінде атқару билігі премьер-министрдің қолында болды, ол әдетте сайланған заң шығарушы органның көпшілік партиясының жетекшісі болып табылады. Премьер-министрді генерал-губернатор тағайындады.
Ninety six years of British rule came to an end in 1970, and Fiji gained independence as a Commonwealth realm—a sovereign state within the Commonwealth of Nations with the British monarch, then Queen Elizabeth II, as head of state—though the then Leader of the Opposition, Sidiq Koya, had envisioned an independent Fiji as a republic. The official name of the country was the Dominion of Fiji. The Queen of Fiji was represented by a governor general and was also queen of other countries, such as Australia, Canada, New Zealand, and the United Kingdom. The Queen's realms were all independent from one another and the Queen acted independently in each realm; however, they shared the same person as monarch. As a constitutional monarchy, executive power was held by a prime minister, usually the leader of the majority party in an elected legislature. The prime minister was appointed by the governor general.
Республика
1987 жылғы 14 мамырда Ситивени Рабука бастаған төңкеріс сол жылы өткен жалпы сайлаудан кейін тағайындалған премьер-министр Тимоти Бавадраның үкіметін құлатты. Фиджи Жоғарғы Соты төңкерісті конституциялық емес деп шешті және генерал-губернатор Рату Сэр Пеная Ганилау, королеваның қолдауымен, атқарушы билікті жүзеге асыруға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Ол құлатылған үкімет пен Фиджинің жергілікті халқының көпшілігі қолдаған Альянс партиясымен «Дьюба келіссөздері» деп аталған келіссөздерді бастады. Бұл келіссөздер 1987 жылғы 23 қыркүйектегі Деуба келісімімен аяқталды, ол екі тараптың да қатысуымен Ұлттық Бірлік Үкіметін құруды көздейді, оған генерал-губернатор басшылық етеді. Бірінші төңкерістің нәтижелері жоғалып кетеді деген қауіпті сезіне отырып, Рабука 25 қыркүйекте екінші төңкеріс жасады. Королева генерал-губернаторды «Фиджидегі атқарушы биліктің жалғыз заңды көзі» деп жариялады және «Фиджиде конституциялық тәртіпті қалпына келтіру процесіне» үміт білдірді. Королева жағдайды шыдамсыз деп есептеген соң, Ганилауды генерал-губернатор лауазымынан кетуге шақырып, мәлімдеме жасады: «Фиджи халқының пікірін білдіру мүмкіндігіне ие болмай, Фиджидің Тажға адалдығының аяқталуы туралы ойлау өкінішті». Сондай-ақ банкноттар мен монеталардағы королеваның суретін жергілікті флора мен фаунамен алмастырды. Сент-Эдвард тәжі әскери және полиция белгілерінде сақталды. Королева мен корольдік отбасы Фиджи халқының арасында кеңінен құрметке ие болды және конституциялық монархияға оралу туралы пікірталастар жиі болды. Республиканың ұраны – 1871 жылы Какобау қабылдаған «Құдайдан қорқып, патшаны құрметте». 1988 жылы Ұлы Басшылар Кеңесі Елизавета II-нің «жоғарғы тайпа басшысы» және Фиджидің егемендігі рөлін талқылады. Кеңес төрағасы Эпели Ганилау, Пеная Ганилаудың ұлы, 2002 жылы: «1902 жылы дәстүрлі рәсімде ағылшын тағына Түй Вити және Вунивалу атақтары берілді және 1937 жылы расталды» деді. Ол Елизавета II әлі де Фиджидің немесе Туи Витидің дәстүрлі ханымы немесе жоғарғы басшысы екенін, тіпті бұл лауазым енді конституциялық артықшылықтар бермейтінін атап өтті. «Оның Фиджидің дәстүрлі мағынадағы жоғарғы басшысы екені кеңінен белгілі емес, Кеңес мүшелерінің бір бөлігі ғана оның мәртебесін есінде сақтайды». Елизавета II Туи Вити атағына ресми түрде талап қоймағандықтан және қазіргі Фиджи үкіметі оны ресми түрде танымағандықтан, ол қолданыста тоқтатылды. 1997 жылы Ситивени Рабука патшайыммен кездесу кезінде монархияны қалпына келтіру мәселесін көтергенде, оның жауабы қарапайым болды: «Халық шешсін». 2000 жылы болған тағы бір төңкерістен кейін саяси шиеленіс 2006 жылы төртінші төңкеріске әкелді. Ұлы Басшылар Кеңесі 2007 жылы таратылды, ал Кеңеске өз мүшелерінен мемлекет басшысын тағайындау құқығын берген Конституция 2009 жылы күшін жойды. 2012 жылғы 14 наурызда Кеңес ресми түрде таратылды. Премьер-министрлік қызметін атқару кезінде Байнимарама Фиджиде монархияны қалпына келтіруге ниеттенгенін білдірді, кеңсесінде бұрынғы патшайым мен оның жұбайы, Эдинбург герцогы принц Филипптің портреттерін іліп қойды. Ол өзін «королеваның адал қызметшісі» деп атады.
On 14 May 1987, a coup led by Sitiveni Rabuka resulted in the overthrow of the government of Prime Minister Timoci Bavadra, who had been appointed following the general election that year. The Supreme Court of Fiji ruled the coup unconstitutional and Governor General Ratu Sir Penaia Ganilau, with the public support of the Queen, unsuccessfully attempted to assert executive power. He opened negotiations—known as the Deuba Talks—with both the deposed government and the Alliance Party, which most indigenous Fijians supported. These negotiations culminated in the Deuba Accord of 23 September 1987, which provided for a government of national unity, with both parties represented under the leadership of the Governor General. Fearing that the gains of the first coup were about to be lost, Rabuka staged a second coup on 25 September. The Queen declared the Governor General was the "sole legitimate source of the executive authority in Fiji" and expressed hope for "the process of restoring Fiji to constitutional normality." With the Queen now seeing the situation as untenable, she pressed Ganilau to resign as governor general, The Queen released a message stating she was "sad to think the ending of Fijian allegiance to the Crown should have been brought about without the people of Fiji being given an opportunity to express their opinion on the proposal." and replaced the Queen's image on banknotes and coins with indigenous flora and fauna. St Edward's Crown still forms part of military and police badges. The Queen and the royal family retained widespread affection among the Fijian people and there have been sporadic public debates on whether to return to a constitutional monarchy. The motto of the republic remains "fear God and honour the king" or , which was adopted by Cakobau in 1871. The Great Council of Chiefs debated Elizabeth II's role as "supreme tribal chief" and sovereign of Fiji in 1988. On behalf of the Council, the Chairman, Epeli Ganilau, the son of Penaia Ganilau, said in 2002 that, "the royal Tui Viti and the Vunivalu titles had been bestowed upon the English throne in a traditional installation procedure in 1902 and confirmed in 1937". He reiterated that Elizabeth II was still the traditional queen, or paramount chief, of Fiji, or Tui Viti, even though this position no longer conferred any constitutional prerogatives and it was "not widely known that she is the paramount chief of Fiji in the traditional sense; only some of the Council members remembered her status." As Elizabeth II made no official claim to the Tui Viti title and it is not officially recognised by the current Fijian government, it remains dormant in usage. When the subject of restoration was broached by Sitiveni Rabuka during a meeting with the Queen in 1997, her response was simple: "Let the people decide". After another coup in 2000, further political tension led to a fourth coup in 2006. The Great Council of Chiefs was suspended in 2007 and the constitution, which gave the Council the right to appoint the head of state from among its members, was suspended in 2009. On 14 March 2012, the Council was formally de established. During his premiership, Bainimarama expressed a desire to restore the monarchy in Fiji, having displayed portraits of the former Queen and her consort, Prince Philip, Duke of Edinburgh, above his office desk. He has also described himself as "a Queen's man"
Фиджи монархтарының тізімі
АтыСуретіЕлтаңбасыТуған жеріМемлекеттік билік кезеңіНеке(лер)Өлген жеріФиджи Корольдігінің билеушісі (1871–1874)Серу Эпениса Какобау1815Лакеба, Лау аралдары5 маусым 187110 қазан 1874Ади Лития Самануну(1-ші әйел)Ади Салоте Қалирея Каунилотуна(2-ші әйел)8 бала1 ақпан 1883(шамамен 68 жасында)Елизавета II21 сәуір 192617 Брутон Стрит, Мэйфэр10 қазан 19706 қазан 1987 Филипп МаунтбаттенВестминстер аббаттығы20 қараша 19474 бала8 қыркүйек 2022(96 жасында)
NamePortraitArmsBirthReignMarriage(s)Death Sovereign of the Kingdom of Fiji (18711874)Seru Epenisa Cakobau1815Lakeba, Lau Islands5 June 187110 October 1874 Adi Litia Samanunu(1st wife)Adi Salote Qalirea Kaunilotuna(2nd wife)8 children1 February 1883(aged c. 68)Elizabeth II21 April 192617 Bruton Street, Mayfair10 October 1970 6 October 1987 Philip MountbattenWestminster Abbey20 November 19474 children8 September 2022(aged 96)