Кіріспе

1680–1707 жылдар аралығындағы Моғол және Марат империялары арасындағы соғыстар

Самбхаджидің тұсында болған Маратхалар (16811689)

Самбхаджи 1657 жылы Шиваджи мен оның алғашқы әйелі Сайбайдан дүниеге келді. Ол кішкентай кезінен соғыс өнеріне үйреніп, батылдығымен және әскери шеберлігімен танымал болды. 1680 жылы Шиваджи қайтыс болғаннан кейін Самбхаджи Маратха империясының тағына отырды, ол Моғол үстемдігіне қарсы тұрды. 1681 жылдың бірінші жартысында бірнеше Моғол жасақтары қазіргі Гуджарат, Махараштра, Карнатака және Мадхья-Прадеш штаттарындағы Маратха бекініштерін қоршау үшін жіберілді. Сол кезде Моғол империясында император мен оның ұлы арасында шиеленіс күшейді. Маратха Чхатрапати Самбхаджи Моғол императоры Аурангзебтің бүлікші ұлы Сұлтан Мұхаммед Акбарға пана берді, бұл оның әкесінің ашуын тудырды. 1681 жылдың қыркүйегінде Мевар патшалық үйімен дауды шешкеннен кейін Аурангзеб Маратха жерлерін, сондай-ақ Бижапур және Голконда сұлтандықтарын басып алу үшін Деканға сапар бастады. Ол Моғолдардың Декандағы штаб-пәтері Аурангабадқа келді және оны өзінің астанасы етті. Аймақтағы Моғол жасақтарының саны шамамен 500 000 болды. Бұл соғыс барлық жағынан пропорционалсыз болды. 1681 жылдың соңында Моғол әскерлері Рамсей бекінісін қоршауға алды. Бірақ Маратхалар осы шабуылға мойынсұнбады. Маратхалар шабуылға қарсы дайындалды және қорғанысқа тұрды, ал Моғолдар бекіністі алу үшін жеті жыл жұмсады. 1681 жылдың желтоқсанында Самбхаджи Жанжираға шабуыл жасады, бірақ оның алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды. Сол уақытта Аурангзебтің генералдарының бірі Хусейн Али Хан Солтүстік Конканға шабуыл жасады. Самбхаджи Жанжирадан шығып, Хусейн Али Ханға шабуыл жасап, оны Ахметнагарға кері ығыстырды. Аурангзеб португалдармен сауда кемелерінің Гоа портына кіруіне рұқсат беру туралы келісімге қол қоюға тырысты. Бұл оған Деканға теңіз арқылы қосымша жабдықтау жолын ашуға мүмкіндік бермек. Бұл жаңалық Самбхаджиге жетті. Ол португал аумақтарына шабуыл жасап, оларды Гоа жағалауына кері қайтаруға мәжбүр етті, бірақ Альвор вице-королі португал штаб-пәтерін қорғауға қабілетті болды. Осы уақытқа қарай Моғолдың үлкен армиясы Деканның шекарасына жинала бастады. Оңтүстік Үндістанның үлкен және ұзаққа созылған қақтығысқа ұшырайтыны анық болды. 1683 жылдың соңында Аурангзеб Ахметнагарға көшіп келді. Ол әскерін екіге бөліп, әр бөлімге өзінің екі ханзадасы – Шах Алам мен Азам Шахты басшы етті. Шах Аламға Карнатака шекарасы арқылы Оңтүстік Конканға шабуыл жасау, ал Азам Шах Хандеске және солтүстік Маратха аумағына шабуыл жасау бұйырылды. Осы екі дивизия Маратхаларды оңтүстік және солтүстіктен қоршауға алып, оларды оқшаулауды жоспарлады. Бастапқыда бәрі жақсы болды. Шах Алам Кришна өзенін кешіп, Белгаумға кірді. Содан кейін ол Гоаға кіріп, Конкан арқылы солтүстікке қарай жүріп кетті. Ол алға жылжыған сайын Маратха әскерлері оның жабдықтау жолдарын тонап, әскерін аштыққа ұшыратты. Соңында Аурангзеб Рухулла Ханды оның құтқаруына жіберіп, оны Ахметнагарға қайтарды. Сондықтан, алғашқы қыспақ әрекеті сәтсіз аяқталды. 1684 жылғы муссоннан кейін Аурангзебтің басқа генералы Шахбуддин Хан Маратха астанасы Райгадқа тікелей шабуыл жасады. Маратха қолбасшылары Райгадты сәтті қорғады. Аурангзеб көмекке Хан Жеханды жіберді, бірақ Маратха әскерінің бас қолбасшысы Хамбарио Мохите оны Патадиде болған қатал шайқаста жеңді. Маратха әскерінің екінші дивизиясы Шахбуддин Ханға Пачадта шабуыл жасап, Моғол әскеріне ауыр зиян келтірді. 1685 жылдың басында Шах Алам Гокак-Дхарвар жолы арқылы тағы да оңтүстікке шабуыл жасады, бірақ Самбхаджидің күштері оны жолда үнемі мазалады және ақырында ол берілуге мәжбүр болды, сондықтан ол екінші рет орамалды жауып үлгермеді. 1685 жылдың сәуір айында Аурангзеб өзінің стратегиясын өзгертті. Ол Голконда және Бижапур мұсылман патшалықтарына жорық жасап, оңтүстіктегі билігін нығайтуды жоспарлады. Екеуі де Маратханың одақтастары болғандықтан, Аурангзеб оларды ұнатпады. Ол екі патшалықпен де келісімшартты бұзып, оларға шабуыл жасап, 1686 жылдың қыркүйегіне дейін басып алды. Олармен соғыс кезінде Маратхалар қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік көріп, солтүстік жағалауға шабуыл жасап, Барухқа шабуыл жасады. Олар жолға жіберілген Моғол әскерінен қашып, аз ғана зиянмен кері қайтып келді. Маратхалар Майсурды дипломатиялық жолмен басып алуға тырысты. Сардар Кесопант Пингле келіссөздерді жүргізді, бірақ Бижапурдың Моғолдарға құлауы жағдайды өзгертті және Майсур Маратхаларға қосылуға тартынды. Самбхаджи бірнеше Бижапур сардарларын Маратха әскеріне қосылуға сәтті шақырды. Самбхаджи шайқасқа жетекшілік етті, бірақ Моғолдар тарапынан тұтқынға алынып, өлтірілді. Оның әйелі мен ұлы (Шиваджидің немересі) Аурангзебтің тұтқынында жиырма жыл болды.

Самбхаджидің өлімі

Бижапур мен Голконданың құлауынан кейін Аурангзеб қайтадан Маратхаларға назар аударды, бірақ оның алғашқы әрекеттерінің нәтижесі шамалы болды. 1688 жылдың қаңтар айында Самбхажи Конкандағы Сангамешвар қаласындағы стратегиялық кеңеске өз сардарларын шақырды, мақсаты – Аурангзебті Деканнан қуып шығу үшін соңғы соққы беруді шешу еді. Кеңес шешімін жылдам орындау үшін Самбхажи көптеген серіктерін алға жіберіп, Кави Калаш сияқты бірнеше сенімді серіктерін өзінде қалдырды. Самбхаджидің құдаларының бірі Ганоджи Ширке сатқындыққа ұшырап, Самбхаджи әлі де Сангамешварда болғанда Аурангзебтің сардары Мукарраб Ханға оны табуға, жетіп келуге және шабуыл жасауға көмектесті. Маратхалардың салыстырмалы түрде аз күші барлық жағынан қоршалған болса да, қарсы тұрды. Самбхаджи 1689 жылдың 1 ақпанында тұтқындалды, ал Маратхалардың одан кейінгі құтқару әрекеті 11 наурызда тойтарылды. Ол 1689 жылдың 11 наурызында Аурангзеб лагерінде азаптап өлтірілді. Оның өлімі Маратхаларға жаңа күш-қуат сыйлады және оларды ортақ жауы – Моғол императоры Аурангзебке қарсы біріктірді. Оның өлімі Үндістан тарихындағы маңызды оқиға болды және Маратха империясының алтын ғасырының аяқталуымен байланысты.

Маратхалар патшасы Раджарамның (1689 - 1700) тұсында

Аурангзебке 1689 жылдың соңында маратхалар дерлік қырылып біткендей көрінді, бірақ бұл қателесу оған өлімге әкелуі мүмкін еді. Самбхаджидің қазасы маратха әскерлерінің рухын қайта жақтандырды, бұл Аурангзебтің соғыс мақсаттарын орындауды мүмкінсіз етті. Самбхаджидің кіші інісі Раджарамға Чхатрапати (император) атағы берілді. 1690 жылдың наурыз айында маратха қолбасшылары, Сантаджи Горпаде басшылығымен, моғол армиясына ең батыл шабуыл жасады. Олар тек әскерге ғана шабуыл жасап қоймай, Аурангзебтің өзі ұйықтап жатқан шатырын да тонады. Аурангзеб басқа жерде болғандықтан, оның жеке күзеті мен көптеген сақшылары қаза тапты. Бірақ маратха лагерінде де сатқындық орын алды. Раигад Сурьяджи Писалдың сатқындығы салдарынан түсті, Самбхаджидің жесірі Есубай және олардың ұлы Шаху I тұтқындалды. Зұлфиқар Хан бастаған моғол әскерлері осы шабуылды оңтүстікке қарай жалғастырды. Олар Панхала бекінісіне шабуыл жасады. Маратхалар Панхаланың қалмағын қорғап, моғол армиясына ауыр үлкен шығын келтірді. Ақырында Аурангзебтің өзі жеке шайқасқа қатысуға мәжбүр болды және Панхала берілді.

Мараттардың астанасы Жинжиге көшірілді

Маратха әмірлері моғолдардың Вишальгадқа шабуыл жасайтынын түсінді. Олар Раджарамның Вишальгадтан шығып, Шиваджидің оңтүстік жорықтары кезінде басып алған және енді жаңа Маратха астанасы болған Сенжиге (Гинги) (қазіргі Тамил Наду) аттануын талап етті. Раджарам Хандо Баллал мен оның серіктерінің сүйемелдеуімен оңтүстікке сапарлады. Аурангзеб Раджарамның сәтті қашуына ашуланды. Ол күшінің көп бөлігін Махараштрада қалдырып, Раджарамды бақылауда ұстау үшін шағын күш жіберді. Бұл шағын күшті екі Маратха генералы – Сантажи Горпаде мен Дханажи Джадхав шабуылдап жойды, сосын олар Рамчандра Бавадекармен бірге Деканға қосылды. Бавадекар, Витхожи Чаван және Рагхужи Бхосале Панхала мен Вишальгадтағы жеңілістерден кейін Маратха әскерінің көп бөлігін қайта ұйымдастырды. 1691 жылдың соңында Бавадекар, Пралхад Ниражи, Сантажи, Дханажи және бірнеше Маратха сардарлары Мавал аймағында бас қосып, стратегияны жаңартты. Аурангзеб Сахьядраистегі төрт маңызды бекініс басып алды және Зұлфиқар ханға Гинджи бекінісін бағындыруды тапсырды. Жаңа Маратха жоспары бойынша, Сантажи мен Дханажи моғол күштерінің қалған бөлігін тарату үшін шығысқа шабуыл жасайтын болды. Ал қалғандары Махараштраға назар аударып, оңтүстік Махараштра мен солтүстік Карнатакадағы бірнеше бекіністерге шабуыл жасап, моғолдар басып алған аумақтарды екіге бөліп, осылайша жаудың жабдықтау желісіне қауіп төндіретін еді. Шиваджи құрған күшті теңіз флотының арқасында Маратхалар бұл бөліністі теңізге дейін кеңейтіп, Сураттан оңтүстікке қарайғы жабдықтау жолдарын тоқтата алатын болды. Соғыс Малва үстіртінен шығыс жағалауына дейін Маратха қолбасшылары моғолдардың күшіне қарсы тұру үшін жасаған стратегия бойынша жүргізілді. Маратха генералдары Рамчандрапант Аматья мен Шанкараджи Ниражи Сахьядридің қиын-қырсыз аймақтарында Маратха бекінісін сақтап тұрды. Сантажи Горпаде мен Дханажи Джадхав атты әскерлердің көмегімен моғолдарды жеңді. Атани шайқасында Сантажи моғолдың танымал генералы Касим ханнан жеңіске жетті.

Цзинджидің құлауы (1698 жылдың қаңтары)

Ауранзеб бастаған соғыстың күтілгеннен әлдеқайда ауыр екенін енді түсінді. Ол әскерін қайта жинап, стратегиясын қайта қарастыруға бел буды. Зұлфиқар ханға Цинджиді жаулап алу немесе лауазымынан айырылатыны туралы соңғы талапты жіберді. Зұлфиқар хан қоршауды күшейтті, бірақ Раджарам қашып, Дханажи Джадав пен Ширке ағайындыларының көмегімен Деканға қауіпсіз жетті. Хараджи Махадиктің ұлы Цинджиге басшылық етіп, 1698 жылдың қаңтарында қала түскенше Зұлфиқар хан мен Дауд ханға қарсы батыл түрде қорғады. Бұл Раджарамға Вишалгадқа жетуге жеткілікті уақыт берді. Моғолдардың ауыр шығындарынан кейін Цинджи Пирр жеңісімен бағындырылды. Бекініс өзінің міндетін атқарды: жеті жыл бойы Цинджидің үш төбесі моғол әскерлерінің үлкен бөлігін ұстап тұрып, оларға ауыр зиян келтірді. Бұл аймақтағы моғол ресурстарын, қазынадан бастап материалдық заттарға дейін қысқартып жіберді. Мараттар көп ұзамай өздерінің тудырған жағымсыз жағдайларына куә болды. Дханажи Джадав пен Сантажи Горпаде арасында ұзаққа созылған антагонизм болды, оны кеңесші Пралхад Ниражи бақылап отырды. Бірақ Ниражи қайтыс болғаннан кейін Дханажи батылданып, Сантажиге шабуыл жасады. Дханажидің адамы Нагоджи Мане Сантажиді өлтірді. Сантажидің қазасы туралы жаңалық Ауранзеб пен моғол әскерін қуантты. Бірақ сол кезде моғолдар бұрынғыдай қауіпті күш емес еді. Ауранзеб бірнеше тәжірибелі генералдарының кеңесіне қарамастан соғысты жалғастырды.

Мараттар байлығының қайта жаңғыруы

Маратхалар қайтадан бірігіп, қарсы шабуылға кірісті. Раджарам Дханажи Джадавты бас қолбасшы етіп тағайындады және армия үш бөлімге бөлінді, оларды Джадавтың өзі, Паршурам Тимбак және Шанкар Нараян басқарды. Джадав Пандарпур маңында моғолдардың ірі әскерін жеңіске ұшыратты, ал Нараян Пунеде Саржа Ханды жеңді. Джадавтың басшылығындағы бөлімді басқарған Хандерао Дабхаде Баглан мен Нашик қалаларын алды, ал Нараянның қолбасшысы Немажи Шинде Нандурбарда маңызды жеңіске жетті. Осы жеңілістерге ашуланған Аурангзеб жетекшілікті өз қолына алып, тағы бір қарсы шабуылға шықты. Ол Панхала қаласын қоршады және Сатара бекінісіне шабуыл жасады. Маратхалардың тәжірибелі қолбасшысы Праягжи Прабху Сатараны жарты жылдай қорғады, бірақ 1700 жылдың сәуір айында, муссон маусымы басталар алдында берілді. Бұл Аурангзебтің муссон басталар алдында мүмкіндігінше көп бекіністерді басып алу жоспарын қиындатты.

Тарабайдың Маратхалары

1700 жылғы наурыз айында Раджарам қайтыс болды. Оның әйелі Тарабай, Маратхалардың бас қолбасшысы Хамбиррао Мохиттенің қызы, Маратха әскерін басқарып, келесі жеті жыл бойы күресті жалғастырды. 1701 жылдың соңында моғол лагерінде шиеленіс күшейгенін байқауға болады. Асад хан, Жұлфиқар ханның әкесі, Аурангзебке соғысты тоқтатып, кері қайтуға кеңес берді. Бұл жорық империяға алдын ала жоспарланғаннан әлдеқайда ауыр соққы берді, және 175 жылдық моғол билігі жеңіске жетпес соғысқа тартылуы салдарынан құлап кетуі мүмкін еді. 1704 жылы Аурангзеб Торана, Раджгад және тағы бірнеше бекіністерді, көбінесе Маратха қолбасшыларына пара беріп бағындырды, бірақ мұның үшін төрт құнды жыл кетіп қалды. Оған 24 жыл бойы соғысқаннан кейін Маратха мемлекетін жанекелеуге мүмкіндік болмағаны анық болды. Маратхалардың соңғы қарсы шабуылы солтүстікте күш алды, онда моғол провинциялары бірінен соң бірі құлдырады. Олар қорғануға жарамсыз болды, себебі патшалық қазынасы таусылып, әскер де қалмады. 1705 жылы Маратха әскерінің екі тобы Нармада өзенін кешіп өтті. Біріншісі, Немаджи Шинде басқарып, солтүстікке қарай Бхопалға дейін шабуылдады; екіншісі, Хандерао Дабхаде басқарып, Бхароч және батысқа шабуылдады. Дабхаде 8000 әскерімен Махаммед ханның шамамен он төрт мыңдық әскерін талқандады. Осылайша Маратхалар үшін бүкіл Гуджарат жағалауы ашыққа шықты. Олар бірден моғолдық азық-түлік жеткізілім жолдарын бақылауға алды. 1705 жылдың соңына қарай Маратхалар Орталық Үндістан мен Гуджараттың моғолдық иелігіне еніп үлкерді. Немаджи Шинде Малва таулы жазығында моғолдарды жеңді. 1706 жылы моғолдар Маратха жерлерінен шегіне бастады. Махараштрада Аурангзеб көңілсіздікке түсті. Ол Маратхалармен келіссөздер бастады, бірақ оларды күрт тоқтатып, Виджайнагар империясының патшалық отбасынан тегін шығарған Вайканараның кішкентай патшалығына жорық жасады. Оның жаңа қарсыластары моғолдарды жақтырмаған және Маратхалардың жағында болды. Жадав Сахадри тауларына басып кірді және қысқа мерзім ішінде көптеген маңызды бекіністерді қайтарып алды, ал Сатара мен Паралиді Паршурам Тимбак, ал Сингхадты Нараян бағындырды. Содан кейін Жадав кері бұрылып, Вайканарадағы найктарға көмектесу үшін әскерін алып келді. Вайканара құлдырады, бірақ найк патшалық отбасы қашып құтылды.

Аурангзебтің өлімі

Аурангзеб енді барлық үмітінен айырылып, Бурханпурге қайтуды жоспарлады. Жадав оның соңғы жасағына шабуыл жасап, жеңіске жетті, бірақ Аурангзеб Зұлфиқар ханның көмегімен өз мақсатына жете алды. Ол 1707 жылдың 21 ақпанында қызбадан қайтыс болды.