Кіріспе

Румынияда туған австриялық еврей скрипкашы (1863–1946) – американдық социолог және саясаткер. Арнольд Йозеф Розе (туған Розенблум; 24 қазан 1863 – 25 тамыз 1946) – Румынияда туған австриялық еврей скрипкашы. Ол жарты ғасырдан астам уақыт бойы Вена филармониясы оркестрінің концертмейстері болды. Ол Брамс пен Густав Малермен тығыз жұмыс істеді. Густав Малер оның жекжаттысы болды. Халықаралық аренада солист ретінде кеңінен танылмағанымен, ол ұлы оркестр жетекшісі және камералық музыканы шебер орындаушы еді. Ол бірнеше онжылдық бойы танымал "Розе" квартетіне жетекшілік етті.

Ерте өмір

Арнольд Розе қазіргі Румынияның Яссы (Яссы) қаласында дүниеге келген. Ол және оның үш бауыры музыкалық қабілеттерін көрсеткен соң, отбасы Венаға көшіп келді, онда оның әкесі ат шана жасаушы ретінде өркендеген бизнес ашты. Арнольд жеті жасында музыкалық білімін бастады, ал он жасында Вена консерваториясының скрипка класына түсіп, Карл Гейслерден сабақ алды.

Венадағы мансабы

Ол өзінің алғашқы өнерін 1879 жылы Лейпцигтің Гевандхаус концертінде көрсетті, ал 1881 жылғы 10 сәуірде Ханс Рихтер жетекшілігімен Вена филармониясымен Голдмарктің скрипкалық концертін Венада алғаш рет орындады. Ұзақ өтпей ол Хофтеатрдың оркестрінде жеке скрипкашы және оркестр жетекшісі болып тағайындалды. Бұл оркестр, Венаның ерекше дәстүрі бойынша, оркестр орнында да, концерттік сахнада да ойнады және кейін Вена филармониясы деп аталды. Ол осы екі беделді мекеменің жетекшісі қызметін 1930 жылға дейін атқарды. Оркестр жетекшісі ретінде оның абыройы қалыптасты. Сер Адриан Болт үшін ол "өз заманының Еуропадағы ең ұлы оркестр жетекшісі" болды. 1936 жылғы мамыр айында ол Бетховеннің "Афина қирабалары" увертюрасын Бруно Вальтердің орындауындағы "Леонора" увертюрасының үш жақты жазбасының қосымша бөлігі ретінде дирижерлік етті, ол HMV/Gramophone/Gramola/Victor 78 пластинкаларында жарық көрді. Екі орындалу да керемет түсіндіріліп, ойналды, сондай-ақ 1938 жылғы Аншлюсқа дейінгі кезеңдегі VPO-ның көптеген басқа жазбалары да, әсіресе Вальтердің 1936 жылғы Бетховеннің "Пасторальды" және Шуберттің аяқталмаған симфонияларын оқығандары да ерекше көзге түсті. 1882 жылы ол өзінің заманындағы ең жақсы струнный квартеті саналатын Розе квартетін құрды. Басқа мүшелері: Хаммер (екінші скрипка), Сигизмунд Бахрих (альт) және Лохсе (виолончель). 1893 жылдан 1901 жылға дейін Розе Вена консерваториясында оқытты, ол 1908 жылы оқу орнына қайта оралды және 1924 жылға дейін қызмет етті. 1888 жылы Розе Румыния мен Германияда сәтті гастрольдік сапарлар жасады, ал 1889 жылы Байройт фестивальдерінде концертмейстер болып тағайындалды. Әңгімеге сүйенсек, Вагнердің "Валькириясы" операсының қойылымы кезінде оркестр жолдан жаңып, ыдырауға жақын қалғанда, Розе орнынан тұрып, сенімді түрде жетекшілік етіп, оркестрді қайта біріктіріп, ырғақты сақтап қалды. Көрермендердің арасында отырған Малер: "Міне, концертмейстер!" - деп айқайлаған екен. Арнольд пен оның ағасы Эдуард, виолончельші, Малердің әпкелеріне үйленбекші болды (қараңыз төменде). Малер 1897 жылы Гамбургтен Венаға Вена Хофоперасының (кейін Штаатсопер) директоры болу үшін көшіп келді. Бір жылдан кейін оның әпкелері Жюстин мен Эмма оған Венада қосылды. Эдуард сол айда Эммаға үйленді. Жюстин ағасы Густавпен бірге тұрып, оның үй шаруасын жүргізуді жалғастырды. Ұзақ өтпей ол Арнольдпен романтикалық қарым-қатынасқа түсті. Бірақ бұл құпия сақталды, өйткені Жюстин ағасы әйел тапқанша үйленгісі келмеді. Бұл 1902 жылы Густав өзінен 20 жас кіші Альма Шиндлерге үйленгенде орын алды. Ол "Венаның ең әдемі қызы" деп есептелді және пейзаж суретшісі Эмиль Якоб Шиндлердің қызы болды. Олар 1902 жылғы 9 наурызда үйленді, ал Арнольд пен Жюстин келесі күні неке қиды.

Қуғын-сүргін және жер аударылу

Розе отбасы жайлы жағдайда өмір сүрді. Император Франц Иосиф 1867 жылы «дін мен сана-сезім бостандығына» кепілдік бергенмен, шындық көбінесе басқаша болды. Олардың екі баласы болды: Альфред (1902–1975), ол пианист және дирижер болды; және Альма (1906–1944), ол өте табысты скрипкашы болған, бірақ оның мансабы трагикалық жағдайға ұшырады, себебі ол Аушвиц-Биркенау концлагеріндегі тұтқындар оркестрін басқарды және соңында сол жерде қайтыс болды. Жюстин Розе 1938 жылдың 22 тамызында қайтыс болды. Арнольд оның өліміне қатты қайғырды. Нацистік оккупацияда өмір сүре алмай, ол төрт аптадан кейін Венадан шығып, Нидерланды арқылы Англияға сапар шекті, онда ол өмірінің соңғы алты жылын өткізді. Ол Буксбаум және басқа да әріптестерімен камералық музыка ойнауды жалғастырды. Оның соңғы өнер көрсетулері 1945 жылы болды, сондықтан оның мансабы 65 жылдан астам уақытқа созылды. Біркенауда Альманың қазасын естігеннен кейін, ол жұмысын жалғастыруды қиындықпен аткарды. Ол Бах және Бетховеннің скрипкалық сонаталарын, сондай-ақ Бетховеннің алты ерте квартетін Op. 18 түрінде жариялады. 1946 жылдың қаңтар айында Вена филармониясы Розеге концертмейстер лауазымын қайтаруды ұсынды, бірақ ол ақпан айында «Вена филармониясында 56 нацист қалды» деп бас тартты. Оның ұлы бұл санды тым жоғары деп есептеді, бірақ қазіргі кезде нақты саны 50-ге жуық екені белгілі (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 60 адам мүше болған, ал одақтастардың жеңісінен кейін оркестр 10 мүшені нацистік әрекеттері үшін шығарып жіберді). Арнольд Розе 1946 жылдың 25 тамызында 82 жасында жүрек жеткіліксіздігінен ұйқыда қайтыс болды.

Құрметтер

1890 жылы Розе Бавария королі Людвиг II-ден Grosse Goldene Verdienstkreuz орденін алды. 60 жасқа толған күніне орай, ол "Хофрат" (Сот кеңесшісі) құрметті атағын алды, бұл атақ "профессордан" жоғары кәсіби дәреже болды. Ол Габсбургтер, испан және итальяндық сарайлардан, Австрия Республикасынан және Вена қаласынан көптеген басқа да марапаттар алды. Ол патшалық музыкалық мекемеге k. u. k. Hofmusiker (Корольдық және императорлық сарай музыканты) дәрежесімен қабылданды, соның арқасында операға дейін сарай көлігімен жүру құқығына ие болды. Оның басқа концерттерге баратын әдемі ат-көлігі де болды.