Кіріспе

Австрия композиторы, виолончельші және пианист Франц Шмидт, сондай-ақ Ференц Шмидт (22 желтоқсан 1874 – 11 ақпан 1939) – австро-венгр композиторы, виолончельші және пианист.

Өмір

Шмидт Австрия-Мажарстанның (қазіргі Братислава, Словакия) Мажарстан бөлігіндегі Поцони / Прессбург қаласында туған. Оның әкесі жартылай мажар, аты-жөні бірдей, сол қалада туған және Мажарстан анасы Мария Равас. Ол Теодор Лештицкиймен қысқа уақытқа фортепиано сабақтарын алған, бірақ олар арасында келіспеушіліктер туған. 1888 жылы отбасымен Венаға көшіп келді және Вена консерваториясында оқыды (Роберт Фукспен композиция, Фердинанд Хеллмесбергермен виолончель, ал Антон Брукнермен контрапункт – ол сол кезде ауыр сырқатқа шалдыққан еді), 1896 жылы үздік дипломмен бітірді. Вена сотының опера оркестрінде виолончельші болып жұмысқа орналасты, онда 1914 жылға дейін, көбінесе Густав Малердің жетекшілігімен ойнады. Малер Шмидттен барлық виолончель сололарын орындауды талап ететін, тіпті Фридрих Буксбаум бас виолончелист болса да. Шмидт сонымен қатар камералық музыкант ретінде де жиі шақырылатын. Шмидт пен Арнольд Шенберг болашақтағы көзқарастары мен стиліндегі үлкен айырмашылықтарға қарамастан, жақсы қарым-қатынаста болды (Шмидт, әрине, Шенбергтің Verklärte Nacht, Op. 4, оның Венадағы тұңғыш көрсетіліміне виолончелист ретінде қатысты, Камералық симфония No. 1, Op. 9 және алып кантатасы "Gurre Lieder" шығармаларында Шенбергтің ықпалын сезінуге болады. Шенбергке академияда оқытушылық қызмет табуға көмектесе алмаған Шмидт, оның студенттерімен Пьеро Лунаирдің Op. 21 шығармасын репетициялады, ал Шенберг оған ризашылық білдірді). 1914 жылы Шмидт Вена консерваториясында фортепианодан профессорлық қызметке тағайындалды, ол жақында Императорлық музыка және сахна өнері академиясы деп аталды. (Айтуынша, ең ұлы пианист кім деп сұрағанда Леопольд Годовский: "Екіншісі – Франц Шмидт" деп жауап берген). 1925 жылы академияның директоры, ал 1927-1931 жылдары ректоры болды. Академияда фортепиано, виолончель, контрапункт және композициядан сабақ берген Шмидт көптеген аспапшыларды, дирижерлерді және композиторларды тәрбиеледі, олар кейіннен атаққа ие болды. Оның ең белгілі шәкірттерінің арасында пианист Фридрих Вюрер және Альфред Розе (Розе квартетінің негізін қалаушы Арнольд Розенің ұлы, Вена филармониясының концертмейстері және Густав Малердің жеңгесі) болды. Композиторлардың арасында Уолтер Брихт (оның сүйікті шәкірті), Теодор Бергер, Марсель Рубин, Альфред Уль және Ľudovít Rajter есімдерін атауға болады. Ол көптеген құрмет белгілерін алды, соның ішінде Франц-Иосиф орденін және Вена университетінің құрметті докторлық дәрежесін. Шмидттің жеке өмірі оның кәсіби мансабының табысына қарамастан, қиындықтарға толы болды. Оның бірінші әйелі, Каролин Перссин (шамамен 1880-1943 жж.) 1919 жылы Венадағы Am Steinhof психиатриялық ауруханасына жатқызылды, ал оның қайтысынан үш жыл өткен соң нацистік эвтаназия бағдарламасы бойынша өлтірілді. Олардың қызы Эмма Шмидт Холцшух (1902-1932 ж., 1929 жылы тұрмысқа шыққан) алғашқы баласын дүниеге келтіргеннен кейін күтпеген жерден қайтыс болды. Осы оқиғадан кейін Шмидт рухани және физикалық құлдырауға ұшырады, бірақ 1933 жылғы Төртінші симфониясында ("Қызым үшін реквием" деп жазылған) және әсіресе, жеті мөрі бар кітап атты ораториясында көркемдік жаңару мен шешімге қол жеткізді. 1923 жылы жас пианино оқушысы Маргарет Жирасекке (1891-1964) үйленгені, көптеген денсаулық мәселелерімен күресіп жүрген суретшінің жеке өміріне бірінші рет тұрақтылық әкелді. Шмидттің денсаулығының нашарлауы 1937 жылдың басында академиядан зейнеткерлікке шығуға мәжбүр етті. Өмірінің соңғы жылы Австрия Аншлюс арқылы Германия империясына қосылды, ал Шмидт нацистік билік тарапынан Остмарк деп аталатын аймақтың ең ұлы композиторы ретінде құрметке ие болды. Оған "Германияның қайта тірілуі" атты кантата жазуға тапсырыс берілді, ол 1945 жылдан кейін көптеген адамдарды оның нацистік симпатияға бой алғанын айтуға себеп болды. Алайда, Шмидт бұл композицияны аяқтамай қалдырды, ал 1938 жылдың жазы мен күзінде, қайтысына бірнеше ай қалғанда, оны бір қолды пианист Пол Витгенштейнге арналған тағы екі тапсырыс жұмысына жұмсады: сол қол пианиносы, кларнет және саптық трио үшін А мажордағы квинтет; және соло пианино үшін D минордағы Токката. Шмидт 1939 жылдың 11 ақпанында қайтыс болды.

Музыкалық шығармалар

Композитор ретінде Шмидт дамуына біраз уақыт кетті, бірақ оның беделі, кем дегенде Австрияда, 1890 жылдардың соңынан бастап 1939 жылы қайтыс болғанға дейін тұрақты түрде өсті. Музыкасында Шмидт Шуберт, Брамс және Брукнерден мұра еткен Вена классикалық-романтикалық дәстүрлерін дамытуды жалғастырды. Ол сондай-ақ Лист пен Брамстың "цыган" стилін де алға жылжытады. Оның шығармалары формасы жағынан монументалды және тілінде берік тоналды, бірақ пішіндері жиі жаңашыл және Малер мен Шенберг бастаған музыкалық синтаксистегі жаңалықтарға ашық. Шмидт көптеген камералық музыка жазбаса да, Вильгельм Альтман сияқты сыншылардың пікірінше, жазғандары маңызды және жоғары сапалы. Шмидттің орган шығармалары ұзындығы, күрделілігі және қиындығы тұрғысынан сол дәуірдегі басқа шығармаларға ұқсауы мүмкін, бірақ ол қолдаған Orgelbewegung қозғалысының кішкентай, айқын, классикалық стильдегі аспаптары үшін есептелгендігімен ерекшеленеді. Шмидт негізінен ірі формаларда жұмыс істеді, оның ішінде төрт симфония (1899, 1913, 1928 және 1933) және екі опера: «Нотр-Дам» (1904–1906) және «Фредигундс» (1916–1921). «Нотр-Дам» операсының Гвинет Джонс пен Джеймс Кингтің орындауындағы CD жазбасы көп жылдар бойы қолжетімді.

Фредигунд

Шмидттің екінші және соңғы операсы – «Фредигундс» долбарлы түрде жазылған жоқ, оның 1980-жылдардың басында Voce лейблында Австрия радиосының 1979 жылғы Венадағы қойылымынан жасалған бір ғана «ресми емес» жарияланымы бар, оны Эрнст Мартсендорфер басқарған. Сан алуан «патшалық фанфарлардан» (Фредегунд VI ғасырда Франция тағын билеген) өзге, партитурада Шмидттің бұрынғы және кейінгі стильдері арасындағы кезеңдік стилінің көрнекті мысалдары кездеседі. Көп жағдайда Шмидт дәстүрлі тоналдылықтан мұндай қашықтыққа сирек ұмтылды, ал оның үшінші және соңғы кезеңі (өмірінің соңғы он бес жыл ішінде) көбінесе (кем дегенде ішінара) шектеу, жинақтау және оның көркемдікпен әсем әрі әуенді ерте туындыларының стилін (Бірінші симфония, «Нотр-Дам») «Фредигундсте» байқалатын тәжірибелік элементтермен, сондай-ақ өнерлік қамығудың нәтижесінде туған айқындылықпен үйлестіруден тұрды. New Grove энциклопедиясы «Фредигундс» сыншылар мен көрермендер тарапынан сәтсіздікке ұшырағанын мәлімдейді, бұл Фредигундтың (Фредегунд, Шильперик I-нің жесірі) кісі өлтіруге құмар және садистік әйел бейнесімен байланысты болуы мүмкін. Мұны либреттоның құрылымдық кемшіліктерімен толықтырсақ, операның сәттілікке жете алмауы түсінікті болады, тіпті партитурасы тамаша әрі әсерлі болса да.

Жеті мөрі бар кітап

Жетілген симфониялардан (No. 2–4) басқа, Шмидттің ең үлкен жетістігі – Аян кітабынан алынған үзінділерге негізделген "Жеті мөрмен жабылған кітап" ораториясы (1935–37) болды. Оның тақырып таңдауы болашақты болжағандай: кейін қарағанда, бұл шығарма Екінші дүниежүзілік соғыста Еуропаны қампқан апаттарды ең күшті тілмен алдын ала сезінгендей көрінеді. Осы жерде оның шығармашылығы генийлік деңгейге жетеді. Композитор оратория мәтіні бойынша повество жасады. Шмидттің ораториясы Я.С. Бах және Гендель дәуіріне дейін созылатын австро-герман дәстүрінде тұр. Ол Аян кітабы тақырыбында толыққанды оратория жазған салыстырмалы түрде азамат композиторлардың бірі болды (ертерек туындыларға Георг Филипп Телеманнның "Der Tag des Gerichts", Шнайдердің "Das Weltgericht", Луи Спордىڭ "Die letzten Dinge", Йоахим Раффтың "Weltende" және Ральф Воан-Уильямстың "Sancta Civitas" кіретін еді). Бұл тақырыбын дәріптемей, мистикалық ой-толғаныс, қорқынышпен ескерту және құтқарылу үшін тілеу болып табылады. Премьера 1938 жылдың 15 маусымында Венада Освальд Кабаста басқаратын Вена симфониялық оркестрінің орындауында өтті: солистер – Рудольф Герлах (Жохан), Эрика Рокита, Энид Шанто, Антон Дермота, Йозеф фон Мановарда және Франц Шюц (орган).

Симфониялар

Шмидт әдетте консервативті композитор ретінде танылады, бірақ оның музыкасының ритмикалық нәзіктігі мен гармониялық күрделілігі мұны жоққа шығарады. Оның музыкасы композиторлардың австро-германдық дәстүріне деген құрметпен, гармония мен оркестрлеудегі жаңашылдықтарды үйлестіреді (Дебюсси мен Равел сияқты композиторлардың шығармашылығына, олардың фортепиано музыкасын жоғары бағалағандығына, сондай-ақ өзінің неміс тілінде сөйлейтін аймағындағы Шенберг, Берг, Хиндемит сияқты заманауи композиторларға хабардарлығын көрсетеді). Симфония №1 Ми мажор. 1896 жылы 22 жасында жазылған. Шкерцо (Брукнер мен Рихард Штраустың ықпалымен жазылған) ерекше көзге түседі, ал Шмидт Финалдағы контрапункт шеберлігін көрсетеді. Симфония №2 Ми бемоль мажор. 1913 жылы Штраус пен Регердің стилінде, Брукнердің ұлылығына құрметпен жазылған. Бұл Шмидттің ең ұзын симфониясы және онда үлкен оркестр қолданылады. Орталық бөлім (үш бөлімнен тұрады) – баяу бөлім мен шкерцо сипаттарын көрсететін вариациялар жиынтығы. Күрделі оркестрлеуі көптеген оркестрлер үшін қиындық туғызады. Симфония №3 Ля мажор. Шуберт рухындағы күннұрлы, әуенді туынды (оның лирикасы мен тамаша оркестрлеуі композитордың ең гармониялық жетілген шығармаларының бірі екенін жасырады). 1928 жылғы Колумбия халықаралық графофон конкурсының австриялық бөлімінің жеңімпазы (жалпы жеңімпаз – швед композиторы Курт Атерберг, 6-шы симфониясымен), сол жылы (1928) белгілі бір танымалдылыққа ие болды. Симфония №4 До мажор. 1933 жылы жазылған, оның барлық шығармаларының арасында ең танымал туындысы. Композитор оны "Қызым үшін реквием" деп атады. Ол 23 такттан тұратын ұзақ мелодиямен басталады, ол жеке трубада орындалады (симфонияның соңында, арадағылардың бәрінен кейін "өзгертілген" күйде қайта оралады). Адажио – үлкен ABA үш бөлімді құрылым. Бірінші А бөлімі – жеке виолончельдегі кең ауқымды аза тұру (Шмидттің өзінің аспабы), оның үздіксіз лирикасы Штраустың "Метаморфозаларынан" он жылдан астам бұрын жазылған (оның тақырыбы кейін симфонияның шкерцосын құру үшін өңделеді); B бөлімі – бірдей кең көлемді жерлеу маршы (Бетховеннің "Эроикасынан" алынған Марша Фунебрге тікелей сілтеме жасайды), оның драмалық шыңы гонг пен тарелканың соққысымен аяқталатын оркестрлік крещендомен белгіленеді (Брукнердің кейінгі симфонияларындағы ұқсас шыңдарға айқын сілтеме, содан кейін Харольд Трускотт А бөлімінің қайталануына әкелетін "кері шың" деп сипаттаған).

Шмидт пен нацизм

Шмидттің "Жеті мөрі бар кітап" премьерасын нацистер (Аншлюс кезінде Австрияны аннексиялаған) зор мән берді, ал Шмидт нацистік салют бергенін көрді (Георг Тинтнердің баяндамасына сәйкес, ол Шмидтті құрметтеген және оның симфонияларын жазу ниеті ешқашан іске аспаған). Оның дирижері Освальд Кабаста, 1946 жылы нацистік идеологияны тазарту кезінде дирижерлік қызметтен шеттетілген, құлшынысты нацист болған көрінеді. Бұл фактілер Шмидттің өлімнен кейінгі беделін ұзақ уақыт бойы күмәнді жағдайға түсірді. Оның өмір бойы досы және әріптесі Оскар Адлер, 1938 жылы нацистерден қашқаннан кейін, Шмидт ешқашан нацист болған емес және ешқашан антисемит болған емес, бірақ саясатқа қатысты өте наив болған деп жазды. Ханс Келлер де осыған ұқсас пікір білдірді. Шмидттің саяси наивтігі туралы Майкл Штайнберг өзінің "Симфония" кітабында, Шмидттің өзінің шәкірті Израиль Брандманның еврей тақырыбындағы вариацияларын, прото-нацистік Германия Ұлттық партиясымен байланысты музыкалық топқа ұсынғанын айтады. Шмидттің басты музыкалық достарының көпшілігі яһудилер болды және олар оның жомарттығынан үлкен пайда көрді. Шмидттің соңғы тізімделген туындысы – "Deutsche Auferstehung" (Германиялық қайта тірілу) кантатасы, нацистік мәтінге жазылған. Шмидт, Австрияның ең танымал композиторларының бірі ретінде, Гитлерге жақсы таныс болды және Аншлюс кезінен кейін осы тапсырманы алды. Ол оны аяқтамай қалдырды, кейін Роберт Вагнер аяқтады. Бұрыннан ауыр науқас болған Шмидт, оның орнына басқа композициялармен жұмыс істеді, мысалы, Пауль Витгенштейнге арналған А мажордағы квинтет (сол қолға), кларнет және скрипка триосы, Витгенштейннің бұрынғы ұстазы Йозеф Лабордың тақырыбына негізделген вариациялар жиынтығын қамтиды. Оның кантатаны аяқтамауы, оның нацистік идеологияға берілмегенін тағы бір көрсеткісі болуы мүмкін. 1996 жылғы "The Musical Quarterly" журналында Питер Лаки Шмидт нацизммен негізсіз байланыстырылғанын айтты, бірақ Леон Ботштейн оған келіспеді.

Опералар

Нотр-Дам, екі актілі романтикалық опера, Виктор Гюгоның шығармасы негізінде Франц Шмидт және Леопольд Вилк жазған; жазылған 1902–1904, Венадағы тұңғыш қойылымы 1914
Фредигунд, үш актілі опера, Феликс Дахнның шығармасы бойынша de және de жазған; жазылған 1916–1921, Берлиндегі тұңғыш қойылымы 1922

Ораторио

Жеті мөрі бар кітап (Das Buch mit sieben Siegeln) солист, хор, орган және оркестр үшін, Иоанн аянынан алынған мәтін; 1935–37 ж. жазылған; Венада 1938 ж. алғаш рет орындалды.

Кантата

Deutsche Auferstehung – солист, хор, орган және оркестр үшін фестиваль әні, мәтіні Оскар Дитрихтікі; 1938–39 ж. жазылған, аяқталмаған, доктор Роберт Вагнер орындауға дайындаған; алғаш рет Венада, 1940 ж. орындалды.

Симфониялар

Симфония № 1 ми мажор; жазылған 1896–99, Венада алғашқы орындалуы 1902
Симфония № 2 ми-бемоль мажор; жазылған 1911–13, Венада алғашқы орындалуы 1913
Симфония № 3 ля мажор; жазылған 1927–28, Венада алғашқы орындалуы 1928
Симфония № 4 до мажор; жазылған 1932–33, Венада алғашқы орындалуы 1934

Пианинолық концерттер

Концертанттық вариациялар, Бетховеннің піаниноға арналған тақырыбы бойынша (тек сол қолмен), оркестрлік сүйемелдеумен; жазылған 1923 ж., Венадағы тұңғыш орындалуы 1924 ж.; Фридрих Вюрердің екі қолмен орындалатын аранжировкасы (1952)
Ми-бемоль мажордағы фортепиано концерті (тек сол қолмен); жазылған 1934 ж., тұңғыш орындалуы: Вена 1935 ж.; Фридрих Вюрердің екі қолмен орындалатын нұсқасы (1952)

Камералық музыка

Венгриялық ұлттық әуендер бойынша төрт шағын фантазиялық шығарма, фортепианомен сүйемелденетін виолончельге арналған; жаз. 1892; Венада 1926 жылы тұңғыш рет орындалды (үш шығарма)
А мажордағы скрипкалық квартет; жаз. 1925; Венада 1925 жылы тұңғыш рет орындалды
G мажордағы скрипкалық квартет; жаз. 1929; Венада 1930 жылы тұңғыш рет орындалды
Сол қолмен ойналатын фортепиано, екі скрипка, альт және виолончельге арналған квинтет, G мажорда; жаз. 1926; Штутгартта 1931 жылы тұңғыш рет орындалды; Фридрих Вюрердің екі қолмен ойналатын аранжировкасы (1954)
Кларнет, сол қолмен ойналатын фортепиано, скрипка, альт және виолончельге арналған квинтет, B♭ мажорда; жаз. 1932; Венада 1933 жылы тұңғыш рет орындалды
Кларнет, сол қолмен ойналатын фортепиано, скрипка, альт және виолончельге арналған квинтет, А мажорда; жаз. 1938; Венада 1939 жылы тұңғыш рет орындалды; Фридрих Вюрердің екі қолмен ойналатын аранжировкасы (1952)

Трубалар үшін музыка

Ре мажордағы түпнұсқа тақырыпқа арналған вариациялар мен фуга («Фредигундтен» шыққан Король фанфары); 3. Тромпеттер үшін ғана аранжировка; жазылған 1925 ж., алғашқы орындалуы 1925 ж.

Орган мен кернейге арналған музыка

Ре мажордағы түпнұсқалық тақырыпқа арналған вариациялар мен фуга (Фредигундтен шыққан Король фанфары); 4. 14 керней, кеттл барабан және органға аранжировка; 1925 жылы жазылған, Венада 1925 жылы алғаш рет орындалды.
Органға арналған "Құдай сақтасын" хорлық увертюрасы, процессиялық керней хорымен (ad libitum); 1933 жылы жазылған, Венада 1933 жылы алғаш рет орындалды.
6 керней, 6 мүйіз, 3 тромбон, бас туба және кеттл барабандармен органға арналған Салтанатты фуга (Fuga solemnis); 1937 жылы жазылған, Венада 1939 жылы алғаш рет орындалды.