Кіріспе

Белфаст Солтүстік Ирландияның астанасы және қазіргі тарихында маңызды сауда және өнеркәсіп орталығы болып келді. 20 ғасырдың соңында бірнеше ғасыр бойы болған өндіріс салалары, әсіресе кеме жасау, төмендеді. Қала тарихында Ирландия мен Ұлыбритания арасындағы саяси құрылымдарға қатысты әртүрлі пікірдегі саяси топтардың арасында қақтығыстар жиі болған. Ұлы жұма келісімінен кейін қалада салыстырмалы түрде бейбітшілік орнады және қаланың орталық бөлігі мен доктар аймағында кең ауқымды жаңарулар жүргізілді.

Ерте тарих

Тұрақты қоныстар темір дәуірінде салынған. Қалаға жақын жерде 5000 жылдық "Гигант сақинасы" орналасқан, ал айналасындағы төбелерден қола және темір дәуірінде адамдар қоныстанғандығына куәліктер табылған. Мысалы, қаланың солтүстігіндегі Кавехилл төбесінде темір дәуіріне жататын McArt's Fort орналасқан. Белфаст Лаган және Фарсет өзендерінің қиылысқан, батпақты жерінде пайда болды (қазіргі Хай-стрит және Виктория-стрит көшелерінің орны). Белфаст атауы – бұл ежелгі ирланд тіліндегі "Beal Feirste" сөзінің ағылшыншаға аудармасы, яғни "Фарсет өзенінің сағасы" деген мағынаны білдіреді. Белфаст шамамен 500 жылдан 700 жылдардың соңына дейін Дал-Риата патшалығының құрамында болды. Белфаст форды 665 жылға дейін бар еді, сол жерде шайқас болғандығы жазылған. Ирландияның Киелі Георгий шіркеуі ежелгі капелланың орнында салынған, оны өзендерден өтетін паломниктер пайдаланған. Форд капелласы туралы ең алғашқы жазба 1306 жылғы папалық салық тізімінде кездеседі.

Орта ғасырлар

1177 жылы нормандердің Ирландияға шапқыны кезінде Джон де Курси Ольстердің шығысында жер алып, оған Белфаст деген шағын ауыл да кірді. Бұл аймақтағы билігін нығайту үшін де Курси Белфаст пен жақын маңдағы Каррикфергуста бекіністер салуға бұйрық берді, нәтижесінде Белфаст және Каррикфергус қамалы салынды. Белфаст қамалының алғашқы орны қазіргі заманғы Белфаст қаласының орталығындағы Касл Плейс пен Хай-стрит кездесетін жерде болды. Қамалға көп рет шабуыл жасалып, қайта қалпына келтіріліп, қиратылып, қайта салынды. Шотландияның патшасы болу үшін Роберт Брюс ағасы Эдвард Брюспен бірге Ульстерді басып алып, ағылшын әскерінің күштерін сол жаққа аударуды жоспарлады. Эдвард 1315 жылы Каррикфергусқа келіп, қаланы және оның қамалын басып алды. Ольстердің кейбір иелері мен басшылары, соның ішінде Ольстер графы (О'Нилл әулетінің басшысы және Роберт Брюстің қайнағасы) шапқындауды қолдап, Эдвардқа құрмет көрсетіп, оған адалдықтарын білдірді және оған Ирландия королі деген атақ берді. Сол жылы Эдвард Белфаст қамалын қоршап алып, кейін оны қиратты. Эдвардтың Ирландияның патшасы болуға тырысуы аштықтан әлсіреген әскерінің салдарынан біртіндеп күйреп кетті. Оның жорығы 1318 жылы Фохарт шайқасында қаза тапқаннан кейін аяқталды. Белфаст қамалының орнына жаңа ғимарат салынды, бірақ оны 1503 жылы Ирландияның Лорд-депутаты, 8-ші Геральд, Кильдар графы бұзды. Содан кейін жергілікті тұрғындар жаңа құрылыс салса, оны Лорд Кильдер 1512 жылы тағы да қиратты. Касл-плейс маңындағы бұрынғы Вулворт дүкенінің орнында жүргізілген археологиялық қазбалар ортағасырлық керамика қалдықтары бар "траншеяны" тапты. Бұл қаланың ортағасырлық кезеңдегі тұрғын үйлерін анықтау үшін алғашқы физикалық дәлелдердің бірін ұсынды. Ғимараттың Энн көшесі жағынан 16 ғасырға жататын ағаш бұйымдары табылды. 16 ғасырдың соңына дейін Белфастты қоршаған жердің көп бөлігі Брайан Макфелим О'Нилл бастаған О'Нилл кланының қолында болды. 1571 жылы "Ульстер кәсіпорны" кезінде бұл жерді королева Елизавета I сэр Томас Смитқа берді. Бірақ Смит аймақты бағындыра алмағандықтан, уақыт өте келе оның жері Джеймс I кезінде тәжге қайта оралды. Есекс графының 1-ші графы Елизаветаға Ольстердің бір бөлігін өз есебінен жаулап алатынына уәде берді. 1573 жылы ол Ливерпульден экспедицияға аттанды, бірақ оның кемелері Ирландия жағалауындағы дауылда ұшырап, тарап кетті. Лорд Эссекс қысты Белфастта өткізуге мәжбүр болды. 1574 жылдың қазан айында Эссекс сер Брайан Макфелимді және оның сүйіктілерін (оның ішінде әйелін де) келіссөздер мен Макфелимнің құрметіне арналған тойға шақырды. Содан кейін Эссекс Макфелимнің қызметшілерін өлтіріп, Макфелимді, оның әйелін және бауырын тұтқынға алып, оларды кейіннен өлім жазасына кесілген Дублинге жіберді. 1597 жылы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Белфаст қамалындағы ағылшын гарнизоны Ульстер көтерілісшілерімен тұтқындалып, өлтірілді. Қамал, ауыл және Лэган аңғары бүлік кезінде қирады.

Ольстердің плантациясы

1603 жылы көтерілістен кейін, Гелл басшысы Конн О’Нилл (Тайрон графы Хью О’Ниллдің ұлы) өзінің Кастлерег бекінісінде Рождество тойын өткізді. Үш күндік тойдан кейін, ол және қонақтары шараптан қалды, сондықтан ол адамдарын Белфаст ауылына ішімдік ұрлауға жіберді. О’Ниллдің адамдары дауға түсіп, ағылшын сарбаздарымен жолда қақтығысқа қатысып, біреуін өлтірді. О’Нилл кейіннен «патша сарбаздарына қарсы соғыс жариялағаны» үшін тұтқындалып, Каррикфергус қамалына қамалды. О’Нилл шарап оқиғасы үшін өлім жазасына кесілді. О’Нилл, Ричард Гамильтон және шотланд лорды Хью Монтгомери арасындағы құпия келісім О’Ниллдің түрмеден қашуына көмектесті. Гамильтон О’Ниллдің түрме бастығының қызын азғырып алды, ал Монтгомери Леди О’Ниллге үлкен ірімшік дөңгелегінің ішінде арқанды жасырып әкелді. О’Нилл арқанды пайдаланып, қамалдың теңіз жағалауынан қашып кетті, онда қайық күтіп тұрды. Оның батылдығына таң қалған, жаңадан таққа отырған король Джеймс I О’Ниллге, қашуға көмектескен шотланд лордтарымен келісімін орындап, Ольстердегі жерлерін өзі, Монтгомери және Гамильтон арасында бөлісу шартымен кешірім берді. О’Нилл Белфаст жерін сақтап қалды. Монтгомери Шотландиядан Ольстерге қарапайым халықтың көшіп келуін ынталандырды. Король Джеймс осы халық қозғалысын естіген соң, монархияны ресми түрде қатыстырды. Джеймс қазіргі көші-қонды патшалық саясатына айналдырып, оның қарқынын арттырды. 1605 жылы сэр Артур Чичестер Джеймс I-нің Ирландияның лорд-депутаты болып тағайындалды. Ол 1598 жылы ағасы сэр Джон Чичестер Каррикфергус шайқасында қаза тапқаннан кейін Каррикфергустың губернаторы болып қызмет еткен. Кейіннен Чичестерге Каррикфергус, Белфаст және Лаган аңғарына кіретін жерлер берілді. Белфаст әлі де тоғыз жылдық соғыстың салдарынан зардап шеккен кішкентай ауыл (бір қонақ үйі бар) еді. Сол кезде Белфаст көбінесе ағаш үйлерде тұратын шотландтар, ағылшындар және мэнктіктерден тұратын. Чичестер ауылды лайықты қалаға айналдыруға бел буды және осы аймақты дамытудың жолдарын іздестіруге кірісті. Ол Ұлыбританиядан тас қалаушылар мен теміршілерді алып келіп, жаңа құрылыстар үшін миллионнан астам кірпіш жасауға бұйрық берді. Джеймс өзіне адал болғандарға, сондай-ақ Ирландиядағы адал гаэль лордтарына жерлер мен атақтар берді. 1611 жылы Чичестер ескі қаланы бұрынғы бекіністердің орнында салынған тас және ағаштан жасалған қамалмен алмастырды. Бұл Белфаст қамалының түпнұсқалық орнындағы соңғы нұсқасы болды; ғимарат 1708 жылдың 25 сәуірінде өртеніп қирады. Бұл жерде тағы бір құрылыс салудың орнына 1870 жылы солтүстік Белфастағы Кев Хиллде жаңа тас сарай салынды және оны Белфаст қамалы деп атады. Бұл қамалдың қазіргі нұсқасы әлі де тұр және танымал туристік орын болып табылады. Белфаст қамалы үңгір төбесіне апаратын жаяу жолдардың кіреберісінде орналасқан және көбінесе тойлар мен басқа да ресми шаралар үшін қолданылады. Оның еңбегін мойындау үшін король Джеймс Белфаст қаласын және оның қамалын, сондай-ақ бірнеше ірі иеліктерін Чичестерге патент арқылы Барон Чичестер титулын берді. Белфасттың жаңа маңызы 1613 жылы қала он екі буржмен және парламентке екі өкілді жіберу құқығымен егеменді корпорация ретінде құрылғанда көрсетілді. Белфастта тағайындалған алғашқы билік иесі Томас Вези болды, ал парламентке жіберілген алғашқы өкілдер – Джон Бленнерхассет, казна бароны және Джордж Тревильян. 1612 жылғы патентте бұл орын қала немесе ауыл деп аталады. Сол кездегі Ирландияның лорд-депутаты Томас Уэнтуорт Каррикфергустың сауда монополиясын сатып алды (яғни патшалықтың басқа жерлері төлеген импорттық баждың үштен бір бөлігін төлеп) және оны Белфастқа берді. Осы кезеңде кеден үйі де Белфастқа көшірілді. Кеден үйінің көшірілуімен сауда тиімді түрде Каррикфергустың есебінен Белфастқа бағытталды. Діни қызметкерлер жалпы дұғалар кітабы мен басқа да әдет-ғұрыптар Рим католиктігіне және «папалыққа» тым жақын деп мәлімдеді. Епископтың шараларын орындаудан бас тартқан көптеген дін қызметкерлері кейіннен Америка колонияларында діни еркіндік табуға тырысты, бірақ Ньюфаундленд маңындағы дауылдан кейбіреулері Шотландияға қайтып оралды. Нәтижесінде, қарапайым Ольстер шотландтары мен олардың ирланд көршілері арасындағы қарым-қатынас нашарлай бастады, бұл Үш патшалық соғысы деп белгілі соғысқа әкелді. Белфаст Лиссбурннан шабуылдаушыларды ығыстырғанда құтқарылды. Одан әрі қорғау үшін қаланың пресвитериандары Англиядағы жаңа парламенттік режимге емес, Шотландияға жүгінді, оның парламенты әлі де Стюарт әулетін мойындады. 1644 жылы қала Роберт Монро басқаратын шотланд армиясымен басылып алынды, ол көтерілісшілермен күресіп, Антирим мен Даунның көп бөлігін қиратты. 1649 жылы Белфаст пресвитериясы Лондон үкіметінің шотландтармен жасаған Соғыс және келісім туралы қасиетті шартын бұзғаны және корольді өлімге кесіп тастағаны үшін айыптады. Ол Белфастқа дейін ешқашан «естімеген» Джон Мильтонның ашуын қоздырды. Осы «жалған пайғамбарлардың» және «қияметтік дін қызметкерлерінің» «Англияның ең жоғары билігіне» қарсы шығуына ашуланған Мильтон қаланың шотланд тұрғындарын «алғыссыз және опасыз қонақтар» деп айыптады. 1649 жылдың 30 қыркүйегінде төрт күндік қарсылықтан кейін Белфаст Оливер Кромвельдің лейтенанты Роберт Венаблс басқаратын ағылшын армиясына түсті. Ол қаланың шотланд және пресвитериан тұрғындарын мәңгілік жер аударуды қысқа ғана уақытқа қарастырды. Көптеген шотланд сарбаздары кейін Белфастта қоныстанды, Стюарттардың қайта орналасуынан кейін қала салыстырмалы бейбітшілік пен өркендеуге ие болды.

Вильям соғысы

1667 жылға қарай Белфаст Ирландияның сары май өнімдерінің жартысын өндіріп, ирландтар оны кеңінен қолданды. Сары май Еуропада да жоғары бағамен сатылды, голландтар ең жоғары төлем жасады, ал француздар ең көп көлемде тапсырыс берді. Ирландиядағы Вильгельм соғысы кезінде Белфаст Джеймс II және Вильгельм Оранның әскерлері арасында екі рет қол ауысты. 1689 жылы католик Джеймс II билігіне қарсы көтеріліс кезінде протестанттар басып алғаннан кейін, Ричард Гамильтон мен негізінен католик Ирландия армиясы Дромордың бұзылуынан кейін оны күресусіз басып алды. Сол жылы үлкен Вильгельм экспедициялық күштері Белфаст-Лоугқа келді, Каррикфергусты қоршап алды. Белфастты Генри Уортон басқарған жасақ жауынгерлері, жауынгерлер оны қарсылықсыз тастап кеткеннен кейін басып алды. Фредерик Шомберг қонып, оңтүстікке қарай жүріп, ақырында Дундалк лагерін құрды. Дерри қоршауындағы Джейкобиттердің бұрыңғы сәтсіздіктерімен бірігіп, Джеймстің әскерлері Ольстердің көп бөлігінен кетуге мәжбүр болды. Белфаст соғыстың соңына дейін Вильгельмнің қолында қалды. Шомберг Дундалк қаласында әскери лагерьін құрған кезде, оның әскері шатырларын батпақтың қасына тігіп отырды. Сулы батпақтың қышқыл ауасы оның көптеген сарбаздарына дизентерия сияқты ауруларға шалдықты. Көптеген әскерлер емдеу үшін Белфасттағы "үлкен ауруханаға" жіберілді, ал олардың көпшілігі жол жүрісінде қайтыс болды. Сол кездегі жазбаларда кемелердің тек өлі адамдармен ғана толы екені, ал кейбір сарбаздардың аяқтары қатты шіріп, оларды байлап жатқанда құлап кеткені айтылады. Дундалк лагерінің апаты 3762 адамның өліміне әкелді. 1690 жылы 14 маусымда Орандық Вильгельм голландиялық, неміс, даниялық және француз гугеноттық сарбаздардың үлкен күшімен Каррикфергусқа қоныс аударды және ағылшындық жауынгерлер мен Ольстердің шабуылшылары оны нығайтты. Вильгельмнің әскеріне қосылған олстерлік протестанттар өте нашар қаруланған еді, бір генерал олардың "жартылай жалаңаш" екенін, тапаншалары белдерінен ілінгенін айтты. Қоныс көшкеннен бірнеше сағат өткен соң, Вильям Белфастқа күттірместен келді, көрермендер таң қалды. Бастапқыда көптеген адамдар Вильям мен оның әсем серіктеріне үреймен қарап, олардың көбісінен қорқып, үндемеді. Қатысушылардың біреуі дауыстап қошеметтегенде ғана, алғыс дауысы көпшілік арасында тез естіліп, Вильямның тобының көңілі көтерілді. Вильямды Белфаст корпорациясының өкілі кездестіріп, "әрбір папизмнің өрескел мойнын түсіруді" өтінді. Вильям сынды ағылшын тілінде "Айрландия халқының тұрақты бейбітшілік орнағанын көруге келдім" деп жауап берді. Ұлыбританиядан тауарлар әкеліп, зығыр өнімдерін экспорттау көлемі артады. Ол кезде зығыр матасын ауылдағы шағын өндірушілер жасап шығаратын. Белфаст қаласын 1740 жылы Ирландияда болған қатты мұзды және соңынан келген құрғақшылықты да бастан кешірді. Сол жылы қыс кезінде Белфаст қаласын қатты қарлы дауыл басып, қар басып кеткен еді. 1771 жылы 23 желтоқсанда жоғары жалға алу және үйден шығарудан қапаланып, тек протестанттық "Сталь жүректері" тобы Templepatrick-тегі кездесу үйіне жиналды. Олардың басым көпшілігі шаруалар, олар мылтықпен қаруланды, отқа арналған мылтықтар мен тапаншалар және жақын маңдағы Белфастқа қарай бет алды. Бір мың екі жүз адам Белфаст қаласына солтүстік қақпасынан кіріп, жер жалдау ақысын төлемеген үшін ұсталған шаруаның казармасын қоршап алды. Көпшілік арасында болған Александр Хабердей тұтқынның босатылуын келісу үшін бейбіт жолмен барарға барды. Кенеттен қақпалар ашылып, сарбаздар тобы жиналған халыққа атқылап, бес адамды өлтіріп, тоғыз адамды жарақаттады. Бұл өлімдер Белфаст бойынша зорлық-зомбылыққа әкелді, ол Уэдделл Каннингхэм мен Геркулес Лэйннің үйіне (қазіргі Роял авеню) көшті. Белфаст қаласының билеушісі (мэрі) бүкіл қала өртеніп жатыр деп сенді және тұтқынды босатты, өйткені ол одан әрі жойылады деп қорықты. Көтеріліс Ольстердің ортасына дейін жайылды, онда Дуб жүректері Болат жүректермен күш біріктірді. Ақырында, Ирландия парламенті арнайы заң қабылдап, толқындарды басу үшін Ольстерге әскер жіберді. 1778 жылы 13 сәуірде Америка революциясы кезінде Джон Пол Джонс басқарған "Рейнджер" атты жекешелік кемесі Белфаст көлінің бойында пайда болды. Америкалық кеме сол жерде орналасқан Корольдік әскери-теңіз кемесін басып алды. Белфаст билеушісі Стюарт Бэнкс Дублин қасабасына әскери көмек сұратып хабар жіберді. Көмек болмаған соң, ирландтар өздерінің жерлерін қорғау үшін үкіметке тәуелсіз өздерінің әскери құрамын құра бастады. Көптеген Ольстер шотландтарының американдық колонияларда туыстары болды, бұл оларды олардың мүддесіне бейімдеді; Джон Хэнкок графтық Дауннан шыққан ата-аналары болды, ал АҚШ-тың Ұлы Морының дизайнын жасаған Чарльз Томсон Магхерадан шыққан. Бірақ олар Ирландияны мүмкін болатын шапқыштардан қорғау үшін әскери құрамдар құрды. 1778 жылы Белфаста құрылған еріктілер корпусы өз қаржысымен қамтамасыз етілді және әскери басшылық тізбегінен тәуелсіз болды. Бастапқыда шапқыншылықты тойтару үшін құрылған, ешқандай әрекет болмағандықтан, еріктілер корпусы Ирландия парламентіне реформа жасау үшін қысым көрсетуге көшті. Сенімсіз дерек көзі: күні=2021 жылдың қарашасы Салыныс жұмысы 1788 жылға дейін аяқталды. 18 ғасырдың екінші жартысында қала көп өзгерді. Ол Каррикфергусты аймақтағы басты елді мекен ретінде басып өтті, сондықтан Каррикфергус көлі кейбір сәттерде Белфаст көлі деп аталды. Өнеркәсіптер Белфаста құрылып, шоғырланды, бұл қалаға ішкі көші-қонның жоғары деңгейіне әкелді, бірақ Белфаст бұрын да өсімді көрген. Көші-қондардың көп бөлігі Ольстердің батысынан келген католиктер болды, олар негізінен Белфасттың батысында қоныстанды. Осы уақытқа дейін Белфаст басым түрде протестанттық болған. 18 ғасырдың соңына қарай қаланың пресвитериан және Ирландия шіркеуінің қауымдарынан жиналған ақшалар, сондай-ақ протестант бизнесмендерінен түскен қаржылар Белфастағы алғашқы католик шіркеуін – Чапел Лейндегі Әйес Марияны салуға жеткілікті болды: 1784 жылдың 30 мамырындағы алғашқы миссада, басым түрде пресвитериандық 1-ші Белфаст еріктілер компаниясы шіркеу ауласына шеру тартты және приходқа сақшылар тобын ұсынды, Белфасттың көптеген протестанттары да оқиғаға қатысып, оны бөлісті. Ол кезде Белфасттағы католиктердің саны шамамен төрт жүзге жетеді. 1886 жылға қарай ол шамамен 45 000-ға жетеді. 1786 жылы Фарсет өзені Жоғары көшені жасау үшін жабылды, ал Лаган арқылы өтетін брод алынып тасталды. 1789 жылы Франциядағы көтерілістің алғашқы толқындары туралы білгеннен кейін, Белфаст жаңалықтары Франция революциясы мен оның идеалдарын мақтайтын редакциондық мақала жариялады. 1790 жылы Франциядағы оқиғалардан шабыттанған, пресвитериандар басқаратын қозғалыс Ирландия парламентінен реформа талап етті; Солтүстік Уиг партиясы құрылды. 1791 жылдың шілде айында еріктілер Уорринг Стриттегі Биржада Бастилияның құлауын тойлау үшін жиналды. Олар Ақ зығыр залына (қазіргі Белфаст қалалық әкімдігі) шеру тартты, онда француз революционерлеріне салют берді. Француз халқына мақтау айтатын және Ирландияда революцияны қолдауын сұрайтын декларация ұсынылды. Бұл Теобальд Вольф Тон, Генри Джой МакКракен және басқалардың Біріккен ирландтық қоғамын құруына әкелді. Біріккен ирландтық қоғамының алғашқы отырысына тек протестанттар қатысты. Біріккен ирландтық қоғамы көбірек тәуелсіздік, діни дискриминацияны жою және Ирландиядағы католиктерге тең өкілдік құқығы үшін күрескен радикалды ұлтшыл топ болып шықты. Франциядағы Террор режимі 1793 жылы басталғанда, ол Біріккен ирландтықтарды бөліп тастады, кейбіреулері зорлық-зомбылықты айыптады, ал басқалары революцияны ілгерілету үшін қолданылып жатқан шараларды мақұлдады. Ольстердегі протестанттар, Эмансипацияны қолдағандар, өздерінің Ка...

Одақ актісі, тікелей басқару және жылдам өсу

1798 жылғы көтерілістің және Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдікке қайта ұйымдастырылуының салдарынан Ирландия Парламенті өзін таратуға мәжбүр болды. Осыдан бастап Ирландия өкілдері Вестминстерге жіберілетін болды және тікелей басқару орнатылды. Ирландияда көптеген адамдар осы оқиғаларға күмәнмен қарады, әсіресе католиктерге тең құқықтар берілмегеніне. Пресвитериандар да жаңа Біріккен Корольдікке күмәнмен қарады, бірақ бір ұрпақ ішінде осы протестанттардың көпшілігі экономикалық пайда көріп, одақтың жақтастарына айналды. 19 ғасырда Белфаст Ирландияның ең дамыған өнеркәсіптік қаласына айналды, саудада зығыр, ауыр машина жасау, темекі және кеме жасау салалары гүлденді. Белфаст, Белфаст шығанағының батыс жағасында және Лаган өзенінің сағасында орналасқан, кеме жасау өнеркәсібі үшін өте қолайлы орын болды, ол ақырында Харланд пен Вольф компаниясында көрініс тапты. Харланд пен Вольф әлемдегі ең ірі кеме жасаушылардың бірі болды, онда 35 000-ға жуық жұмысшы жұмыс істеді. 19 ғасырдың басында жұмыс іздеген мигранттар Белфастқа Ирландия, Шотландия және Англиядан келді, әсіресе діни шиеленістердің күшті болған Ольстердің ауылдық аймақтарынан. Сол кезеңде діни қақтығыстар алғаш рет орын алып, содан бері үнемі қайталанып келеді. Белфаст – аралдағы өнеркәсіптік революцияның тұрақты әсерін тигізген жалғыз қала. Белфаст шығанағы әртүрлі өнеркәсіптер үшін отын мен шикізатты теңіз арқылы алды. Мақта иірімі бу машиналарымен немесе су энергиясымен жасалып, содан кейін Лаган өзенінің бойындағы Баллимакарет және Шығыс Белфастағы католиктер тұратын Шорт Стрэнд сияқты жерлердегі қол тоқымашыларына жіберілетін. 1811 жылы 150 мың қуатты тігіш бар екені, олар 70 миллионнан астам иірім жіп өндіріп, 30 мыңға жуық адамды жұмыспен қамтығаны анықталды. Жыл сайын 10 мың тонналық кемелер 6 мың тонна көмір әкеліп, диірмендерді қуатпен қамтамасыз ететін. Белфаст мақта өнеркәсібі 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін сұраныс азайған соң қарқынын жоғалта бастады. Содан кейін 1825 жылы Англияның Престон қаласында терең сіңген зығырдан электрлік тоққылау машинасымен жіп жасауға болатыны анықталды. 1828 жылдың 10 маусымында Йорк көшесіндегі Мулхолландтың мақта зауыты кездейсоқ өртеніп, қайта құрылып, терең сіңген зығыр иіру үшін жаңартылды. Бұл бес қабаттан тұратын, үш бу машинасы, 15 300 тігіш және 6 метрлік мұржасы бар үлкен зауыт болды. Зауыт жыл сайын зығырдан 700 тонна жіп өндіріп, үлкен пайда тапты. Кейіннен Белфасттың барлық жерінде зығыр өңдейтін тағы бірнеше зауыт салынды. Өнеркәсіп Белфасты Ұлыбританиядағы ең жылдам өсіп келе жатқан қалалық орталыққа айналдырды, оның халқы 1801 жылы 19 000-нан 1841 жылы 70 000-нан астамға дейін өсті. 1836 жылы Белфастта белсенді сауда палатасы және жоғары деңгейдегі банктік желі болды, оған Солтүстік банк, Ольстер банкі және Белфаст банкі кірді. Бұл Белфаст пен оның айналасындағы аймақтардың өркендеуіне септігін тигізгенімен, Англиядан импортпен біріктірілген бұл механикаландырылған өндіріс Ирландияның бәсекеге қабілетсіз қолөнер өндірісін жойды. Бұл кейінірек ауылдық отбасылардың картопқа тәуелділігіне әкелді. Бұл 1840 жылдардағы Ұлы ашаршылықта апатты нәтижелерге әкелді. 1829 жылдың 12 шілдесінде Бойн шайқасын еске алуға арналған Белфасттағы Оранж институтының шерулеріне тыйым салынды, бұл қалада демонстрациялар мен үлкен тәртіпсіздіктерге әкелді. Бұл оқиғалар Армаг және Тайрон округтеріне таралып, бірнеше күнге созылып, кем дегенде 20 адамның өліміне әкелді. 1837 жылдың шілдесінде "Экспресс" және "Фьюри" бу локомотивтері Манчестерден Белфаст портына жеткізілді және Белфаст доктарынан атпен тартылып, ақырында Белфаст пен Лизберн арасында салынған жаңа теміржол желісіне орналастырылды. Сағат 4-те 1600-ға жуық адам жиналып, әр машинаның сынақ жұмысын тамашалады. Кейіннен жергілікті пресвитериан дінбасылары пойыздардың жексенбіде жүруін айыптап, "олардың жұмысы жанды шайтанға 6 пенс мөлшерінде жіберу" деді. Жалпы халық министрлердің наразылығын елемей, пойызға отырды. Дэниел О'Коннелл 1840 жылы "Одақ актісін жою" қозғалысын бастады және 1841 жылдың қаңтар айында Белфастта сөйлеуге шақырылды. Қасиетті Генри Кук, солтүстік пресвитериан қауымының өкілі, "асылу" сөзі "Рим билігін және протестантты жоюды білдіретін қарапайым сөз" екенін айтты. Ол О'Коннеллдің "жаман мақсатқа ұмтылған, жаман адам" екенін айтты. О'Коннелл көптеген жақтастарының арасында Белфастқа кіру жоспарларын тоқтатты. Қайта оқиғаларға дайындалып, қалаға тәртіпсіздіктерді басу үшін әскер мен артиллерия шақырылды. О'Коннелл 16 қаңтарда киім ауыстырып, Белфастқа жасырын кірді. Ол Донегалл Плейс көшесіндегі қонақүйінен шығып, шіркеуге бармады. 19 қаңтарда ол Керн қонақүйінің балконына шығып, ақ самсыт жеңі және зығырдан тігілген үшбұрыштармен безенген киімдерін киіп, көпшілікке сөйледі. Көпшілік арасында О'Коннеллді мақтап, айыптағандар болды, оның сөзін естіп түсіну мүмкін болмады. Сол түні О'Коннелл Мэй Стрит музыкалық залында болды, ал Белфаст тұрғындары бір-біріне тас лақтырып, терезелерді сындырды. Бір тас Керн қонақүйінің терезесінен өтіп, үлкен люстраны қиратты. Белфасттағы "The Vindicator" басылымында тәртіпсіздік жасағандардың барлық терезелерді сындырғаны және полиция оларды тоқтатуға мәжбүр болғаны хабарланды. О'Коннелл ертесіне күні полициямен сүйемелдеп Белфасттан кетті. Бірнеше күннен кейін Генри Кук жақтастарына сөз сөйлеп, Белфасттағы өнеркәсіп пен халықтың өсуін мақтап, оның гүлденуін Біріккен Корольдіктің құрамында болуымен байланыстырды. Ол ашаршылықтың Ирландия халқына, әсіресе ауылдық аймақтарға тигізер зиянын болжады. 1845 жылы картоп егіні Ирландияның көп бөлігінде, батыс жағалауы мен Ольстердің кейбір аймақтарын қоспағанда, құлап кетті. Егістің үштен бірі жеуге жарамсыз болды және сақталып тұрған картоптың да заластануы ұзаққа соқпады. 1846 жылдың қазанында Белфаст журналы "The Vindicator" ашаршылықта қалғандар атынан үндеу жасап, "бізге тамақ беріңдер немесе біз өліп қаламыз" деді. Басылым Біріккен Корольдіктің халқының ең қарапайым қажеттерін қанағаттандырмағаны үшін сөккен. 1847 жылға қарай британ үкіметі күніне үш миллион ашаршылықтан зардап шеккендерді тамақтандырды, бірақ көптеген адамдар нашар тамақтанудан туған аурулардан қайтыс болды. Көптеген кедей адамдар ауылдық аймақтардан Белфастқа және Дублинге көшіп келді, соның салдарынан ашаршылыққа байланысты аурулар тарады. Белфастта жұмыс істеген Эндрю Малькольм ашаршылықта қалғандардың қалаға ағылып келуі, олардың қорқынышты сыртқы түрі және "ауру тынысы" туралы жазды. Белфаст жаңалықтары 1847 жылдың шілдесінде қалалық ауруханалардың толып кеткенін және кейбір әлсіз адамдардың көшеде жатқанын, өлгендер мен өлмегендердің арасында екенін хабарлады. Бұл жаңа арна Белфаст өнеркәсібінің өсуіне көмектесті, Ұлы ашаршылықтың соңғы жылдарында дамып келе жатты. Виктория патшайымы мен Альберт ханзадасы, сондай-ақ Уэльс ханзадасы 1849 жылдың тамызында Белфастқа келді, Виктория каналымен жүзіп қалаға кірді. Белфаст халқы оларды қуанышпен қарсы алды, көшелерді әшекейлермен безенді. Патшайым отбасысы High Street көшесімен жүріп өтті, олардың айналасында шапалақтаған және тілектерін білдірген көпшілік болды. Сол көшенің бойында ирланд тіліндегі сәлемдеме "Céad Míle Fáilte" (жүз мың сәлем) дұрыс жазылмаған 32 футтық арка орнатылған. White Linen Hall-да патшайым Белфаст өнеркәсіптік тауарларының көрмесін тамашалады. Патшайым отбасы Лизберн жолына және Малоун Тёрнпайкке барып, Виктория жаңа королева колледжін (кейіннен Королева университеті) тексерді. Соң...

Солтүстік Ирландияның астанасы

1922 жылы Солтүстік Ирландия үкіметі өзінің билігін орнатуға тырысты; ол 21 ұлттық жергілікті билікті таратудан бастады, олар Dáil-ге адалдықтарын серт еткен. Шілде айында жергілікті өкімет сайлауларында пропорционалды өкілдікті жою туралы заң асығыс түрде қабылданды. Бұл Вестминстердің бақылауынан тыс қалды, өйткені премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж өзінің коалициялық үкіметіндегі дау-жанжалдармен айналысты және араласуға ниеті болмады. Ұлттық топтар Солтүстік Ирландия үкіметімен ынтымақтастық жасаудан бас тартқандықтан, юнионистер сайлау округтерін сынға алынбай-ақ анықтауға мүмкіндік алды. Бұл еркіндік юнионист партиясының пайдасына ашық түрде округтерді қайта бөлуге әкелді. Мысалы, бір округте ұлтшылдар юнионистерге қарағанда 5,381 дауыс артық жинады, бірақ сайлау шекаралары юнионистерге ұлтшылдардан 18 орынға артық басымдық берді. Батыс Белфасттан депутат Джозеф Девлин ұлтшылдардың орындарынан бас тартуға шарасы жоқ екенін, яғни юнионистерге толық еркіндік беріп отырғанын мәлімдеді және одан әрі зиянды азайту үшін Солтүстік Ирландия Парламентіне қатысуға шешім қабылдады. Бірақ 12-баптың мағынасы тым тұйық болды, ол халықтың еркімен қатар экономикалық және географиялық байланыстарды да қамтыды. Содан кейін Дерри мен Ньюридің Белфастқа қаржылық жағынан тым байланысты болғандықтан, оларды бөлуге болмайды және алты округте қалуға тиіс деген аргумент келтірілді. 1925 жылдың 7 қарашасында Morning Post газетінде жарияланған құпия есеп комиссияның қорытындыларын көрсетті. Донегал мен Монаханның бір бөлігі Солтүстік Ирландияға берілді, тек Кросмаглен қаласы ғана еркін мемлекетке өтті; Солтүстік Ирландия халқының саны ақырында 1,8% ғана азайды. Бұл есепке католик депутаты наразылық білдіріп, ресми айыптау талап етті. Католик депутаты Джеймс Крейгке жүгінген кезде премьер-министр юнионист депутатының пікірлерімен келіспейтін бірде-бір адамды білмейтінін айтты. Крейгавон өзінің "бірінші - апельсиншіл, содан кейін - саясатшы және осы Парламент мүшесі" екенін мәлімдеді. "Құрметті депутаттың Оңтүстікте католик мемлекетінің бар екендігімен мақтанатынын есіне алуы керек. Мен тек біздің протестант парламенті және протестант мемлекеті екенімізбен мақтанамын". 1935 жылы тағы бір шиеленіскен жаз болды, өйткені Ирландия шіркеуінің Даун епископы жұртшылықты "қасіретті өткенді" ұмытып, бірлесіп жұмыс істеуге шақырды. Жауап ретінде Белмонт алаңында Апельсин орденінің бас шебері сэр Джозеф Дэвидсон риторикалық сұрақ қойды: "Империяның туын шетелдік ту деп ұмытамыз ба? Ал біздің сүйікті Патшамызды мырза Де Валера қорлады ма? Бұл адамдардың мақсаты бүкіл Ирландияны, Рим католик мемлекетін құру, онда протестантизмді жою екенін ұмытамыз ба?" Британ үкіметі Солтүстік Ирландияның неміс позицияларынан алыста болғандықтан, неміс бомбалауынан қауіпсіз болады деп ойлағандықтан, Белфасты әуе шабуылдарына дайындау үшін аз жұмыс істеді. Аз ғана бомбалық сарайлар салынды және қалада болған бірнеше әуе шабуылына қарсы қару Англияға жіберілді. Белфаст шабуылы 1941 жылдың 15 сәуірінде Пасха сейсенбісінде болды. Екі жүз неміс Люфтваффе бомбалаушылары қалаға шабуыл жасап, Белфасттың жұмысшы сыныптарының аудандарын, әсіресе кеме жасау орындарының маңында және солтүстік Белфастта, Нью-Лодж және Антрим-роуд аудандарында қиратты. Шамамен мың адам қаза тауып, тағы да көп адам жарақат алды. Белфасттың тұрғын үй қорының 52% -ы қирады. Бұл Лондоннан тыс жерлерде соғыс кезінде бір шабуылда ең көп адамның қаза болуы болды. 415 мың халқының шамамен 100 мыңы үйсіз қалды. Майкл Коллинстің Англия-Ирландия соғысы кезінде Белфаст үкіметін құлдыратуға бағытталған Солтүстік ИРА науқанын мысалға келтіре отырып, 1960 жылдары протестанттар католиктердің Солтүстік Ирландия үкіметін құлатуға тырысады деп қорқып, елдің сәтсіз мемлекетке айналуы, Ұлыбританиядан бөлініп, содан кейін Ирландия Республикасымен қосылуы мүмкін деп үміттенді. Бұл қорқыныш бүкіл елде ұйымдастырылған наразылық шерулері мен демонстрацияларға байланысты күшейе түсті. 1968 жылдың тамызында Дерридің маңындағы шерудің бірі Корольдік Ольстер полициясының күштерімен таратылды, ал қақтығысты фильмге түсіріп, кешкі жаңалықтарда көрсетті. Осыдан кейін бүкіл елде зорлық-зомбылық, ал Белфаст қаласында діни топтар арасында тәртіпсіздіктер орын алды. Дерридің сыртындағы RUC іс-шараларына жауап ретінде Куинс университетінің католик және протестант студенттері және басқа да азаматтық құқық белсенділері полицияның қатыгездігіне қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды, бірақ шеруді пастор Ян Пейслидің ынталандыруымен лоялистер тоқтатты, ол "қозғалысқа" қарсы тұруға шақырды. Бірақ 2011 жылға қарай бұл көрсеткіш шамалы теңгерілді. Бұл негізгі демографиялық өзгеріске католиктердің жоғары туылу деңгейі және өркендеуі, сондай-ақ протестанттардың эмиграциясы, ішкі, мысалы, Солтүстік Даунға және сыртқы эмиграциясы жатқызылды. 1971 жылы МакГерк барындағы жарылыста Ылғалды күштер 15 адамды өлтірді. Тәртіпті сақтау үшін Британ үкіметі қайтадан интернментті енгізді; 1971 жылдың тамызында Британ армиясы "Деметриус" операциясын бастады, ол 343 күдікті республикалық террористтерді ұстады. Олар лоялистік тараптан ешкімді ұстамады. "Қанды жексенбі" оқиғасына және NICRA-ның ақырына әкелген оқиғаларға жауап ретінде PIRA 1972 жылдың шілде айында Белфаст қаласының орталық бөлігіндегі шектеулі аумақта жиырма екі бомба жарылды, нәтижесінде тоғыз адам қаза тауып, "Қанды жұма" деп аталды. Он күннен кейін британдық қауіпсіздік күштері Белфаст пен Дерридегі "өтпес аймақтарды" қайта басып алу мақсатымен "Моторман" операциясын жүргізді. 1980 жылдардың басындағы Еуропалық өндірістің жалпы төмендеуі, саяси зорлық-зомбылықпен күшейтілген, қала экономикасын қиратты. 1981 жылы Ұлы Белфасттан шыққан Бобби Сэндс саяси мәртебе алу үшін аштықпен күресіп өлген он республикалық тұтқынның біріншісі болды. Бұл оқиға қаланың ұлтшыл аудандарында үлкен тәртіпсіздіктерге әкелді. Азаматтық дау-жанжалдарға, сәтсіз үкіметтік бастамаларға және бейбітшілік принциптеріне итермеленген католик дін қызметкерлері әке Алек Рейд және Клонард монастырының әке Герри Рейнольдс халықтың арасында бейбіт процесті бастауға шешім қабылдады. Көптеген маңызды басшылар олардың келіссөздер жүргізіп жатқаны белгілі болса, өз сайлау округтерінің қолдауын жоғалтатынын түсінгендіктен, болашақ бейбіт процесті құпия ұстады. Клонардта Джон Хьюм (SDLP-ны және одан да умеренный ұлтшылдарды ұсынып) мен Gerry Adams (Sinn Féin және одан да радикальды республикалық қозғалыстың атынан) арасында құпия кездесулер ұйымдастырылды. Католик тарапынан шарттарға келісімге келгеннен кейін, юнионист басшылары келіссөздерге шақырылды. Католик мекемесінде кездесуге ыңғайсыздық сезінген юнионист және лоялистік басшылар Рейд пен Рейнольдспен Спрингфилд-роудтағы аралас аудандағы жеке үйde кездесті. Құпия бейбіт келіссөздер 1988 жылы екі апта ішінде болған бірқатар жаман оқиғалар кезінде белгісіз жолмен бұзылу қаупіне тап болды. Біріншіден, үш IRA мүшесі Гибралтарда SAS армиясымен өлтірілді, республикалықтар бұл оқиғаны қастандық деп атады. Олардың денелері Белфастқа қайтарылды, онда қаза тапқан IRA мүшелерінің жерлеу рәсіміне лоялистік Майкл Стоун шабуыл жасады (Milltown Cemetery шабуылына қараңыз). Стоунның құрбандарының жерлеу рәсімі кезінде екі демалыстағы әскер қоршауда қалды және "корпоралдардың өлтірілуі" оқиғасы болды. Әке Алек Рейд олардың өмірін сақтау үшін тапанша ұстаған адамға жалбарынып, соңғы рәсімдерді орындады. Алайда, бұл оқиғалар бейбіт келіссөздерді бұзған емес, керісінше, лидерлерді келісімге келуге ынталандырып, 1994 жылғы уақытша атысты тоқтатуға және 1998 жылғы Жұма күнгі келісімге әкелді. 2021 жылы Солтүстік Ирландия протоколына байланысты Белфаст пен басқа да аймақтарда спорадикалық тәртіпсіздіктер болды, бұл Brexitтің нәтижесі болды. Солтүстік Ирландияның сауда мәселесінде Ұлыбританиядан өзгеше қаралатынынан қорқып, лоялистік блогерлер жастарды тәртіпсіздікке шақырып, демонстр...