Кіріспе

1644 жылғы ағылшын азамат соғысы шайқасы

Болдон төбесі шайқасы – 1644 жылғы 24 наурызда Бірінші ағылшын азамат соғысы кезінде қазіргі Тайн мен Уэр аймағында ағылшын роялистері мен шотландтық келісімшарт жасаушылардың, сондай-ақ жақын орналасқан Сандерлендтен келген парламент тараптастарының әскерлері арасында өткен бір күндік шайқас.

Өмірбаян

1643 жылы парламентшілер Шотландияның Одақтастарына Бірінші ағылшын азаматтық соғысында әскери көмек көрсету үшін ұсыныс жасады. 29 қарашада Одақтастар мен парламентшілер әскери шартқа қол қойды, онда шотландтар парламентшілердің одақтасы ретінде соғысқа қатысып, Солтүстік Англиядағы роялистердің бекіністеріне шабуыл жасауға міндеттенді. 1644 жылдың қаңтар айында Одақтастар Александр Лесли, Левеннің 1-ші графы басшылығымен 18 000 жаяу және 3 000 атты әскермен Нортумберлендке енді. Парламентшілердің бірден күткені – Одақтастар стратегиялық роялистік бекініс Ньюкасл-апон-Тайнды басып алады. Алайда, Ньюкасл қаласы ортағасырлық қабырғалы қамалмен толыққан қала еді. Роялистер гарнизоны тек 500 адамнан тұрды, бірақ қала Солтүстік теңізге және халықаралық саудаға, соның ішінде қару-жарақ, оқ-дәрі және астыққа қол жеткізе алатын. Солтүстік Англиядағы және Ньюкаслдегі роялистік күштерді Ньюкасл маркизі басқарды, және шотландтар жақындағанға дейін ол Ньюкаслға тығылып, полковник сэр Томас Глемхэм басқаратын 5 000 сарбаздық роялистік күштерді қосып гарнизонды күшейтті.

Жарыс алдында

Келісімшілер армиясы 2 ақпанда Ньюкасл маңына келуге кірісті. Келісімшілердің мушкетерлері ашық даладан қаланың бекіністеріне атыс жасады, ал роялистер бекіністің ішінде мушкет пен зеңбіректермен жауап берді. Алғашқы атысудан ештеңе шықпады, Келісімшілер кері шегіп, Ньюкаслдан шамалы бір миль қашықтықта түнеді. 3 ақпанда Лорд Левен Шилдфилдтегі сыртқы бекініске шабуыл жасап, Ньюкаслдың қарсылық таныспауын талап етті. Глемхэм, қазір Ньюкаслдың губернаторы, ұсынысты қарастыру үшін бес күн сұрады. Лорд Левен осы өтінішті қабылдады, себебі бұл оған қамау қаруларын жеткізіп, шабуылға дайындалуға уақыт беретін еді. Келесі бірнеше күнде Келісімшілердің толық әскері Ньюкасл маңына жеткенде, олар айналасындағы ауылдарға орналастырылды. Уақыт өтті. Ньюкасл қарсылық таныспады, Лорд Левен шабуылға көшпеді. Ньюкасл қаласында жай ғана отырып, шабуылды күтіп отырмау үшін, 19 ақпанда роялистер өздерінің қамаушыларына күтпеген шабуыл жасауға тырысып, отыз бес атты әскер жіберді. Шабуыл Ньюкаслдан батысқа қарай Корбриджде болды. Шабуыл толығымен күтпеген болмаса да, роялистер жүзден астам шотландты өлтірді немесе тұтқынға алды. Бұл шабуыл Лорд Левенді әрекет етуге итермеледі. 22 ақпанда Левен қамауды тоқтатып, әскерін Тайн өзенінен оңтүстікке қарай Сандерлендке және Дурхамға жылжыта бастады. Ньюкаслде Левен алты полкті сер Джеймс Ламсденге қалдырып кетті. Осы уақытта Ньюкаслдегі роялистер әскеріне сэр Чарльз Лукастың басқаруымен Йоркширден келген он екі атты әскер қосылды. Бұл Ньюкаслдегі роялистердің жалпы санын 14 000-ға жеткізді. Роялистердің санының артуын ескере отырып, маркиз Лорд Левеннің әскерін одан әрі оңтүстікке қарай жылжуына және парламентарийлермен қосылуына жол бермеу үшін оларды қууға шешім қабылдады. Сондықтан роялистер Ньюкаслде 1700 сарбазды қалдырып, Лумсден полкіне қарсы тұру үшін, ал Келісімшілерді 7 наурызда шотландтардан екі шақырымдай қашықтықтағы Болдон төбесіне дейін қуып жетті. Шотландтар қауіпті сезіп, солтүстікке қарай жылжып, роялистерге қарсы шайқасқа дайындалды. Алайда, екі әскер арасындағы алаң көптеген орлар мен қоршаулармен толы болғандықтан, соқтығысу болған жоқ. Осылайша, екі әскер бірнеше сағат бойы бір-біріне қарама-қарсы тұрды, содан кейін роялистер күн батқанда алаңнан кетіп қалды. Келесі күні шағын атты әскерлер арасында ұсақ шайқастар болды, бірақ роялистер алдыңғы күнгідей шотландтарға қарсы шыққан жоқ. Келесі екі аптада екі әскердің басшылары өз күштерін қайта орналастырды. Роялистер Дурхамға сапар шегіп, қосымша күштермен қосылып, шотландтарға қарсы тұру үшін солтүстікке қайтып келді. Келісімшілер Сандерлендте Уэр өзенінің солтүстік жағына сапар шегіп, мүмкіндігінше азық-түлік жинады, содан кейін Ньюкаслдың шығысында Тайн өзенінің сағасына жақын Оңтүстік Шилдстегі роялистер бекінісіне шабуыл жасап, басып алды.

Болдон төбесі шайқасы

22 наурызға қарай екі армия бір-бірінің орналасқан жерін анықтап, келесі шайқасқа дайындық бастады. Келесі екі күнде екі әскер айдың басында кездескен жерге жақын қайтадан орналасты. Корольшілдер Болдон төбесіне қайта орналасты, ал шотландтар үш шақырым қашықтықтағы Уитберн Лизардта (Клидон төбелері) бекінді. 24 наурыз күні жексенбіде шайқас корольшілдер шотландтарға қарай шабуыл жасағанда басталды. Корольшіл мушкетерлер тік тұрақтарға орналасып, олар мен шотландтар арасындағы дала бұрынғыдай өткісіз болғандықтан тоқтады. Шотландтар да өз мушкетерлерін орналастырып, даланың өзіндік бөлігіндегі тік тұрақтардан оқпен жауап берді. Содан кейін екі жақтан да артиллериялық оқ ату басталды және үздірілмей жалғасты. Түстен кейін шотланд драгуннары Шығыс Болдондағы корольшіл мушкетерлеріне шабуыл жасады, бірақ түн ортасына дейін жалғасқан артиллериялық дуэль шайқастың басты бөлігіне айналды. Ақырында корольшілдер Болдон төбесіне, ал шотландтар Уитберн Лизардқа қайтарылды. Бұл шайқастағы мылтық пен артиллериялық оқ атысының алмасуы жер бедеріне байланысты қиынға соқты және тиімсіз болды. Екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Нақты қаза тапқандардың саны белгісіз; корольшілдер 240 сарбазды жоғалтқанын мойындады.

Салдары

Соғыстан кейін роялистер әскері Йоркке жол аша отырып Даремге шегінді. Бес күннен кейін Келісімшілер роялистердің оңтүстігіне ерді. Екі әскер сәуірде Йорк қоршауында және шілдеде Марстон-Мур шайқасында қайтадан кездеседі. Марстон-Мур шайқасында парламентшілердің жеңісінен кейін Левен және Келісімшілер Ньюкаслға қайтады, онда 15 тамызда Ньюкасл қоршауы қайта басталды, нәтижесінде 1644 жылдың 27 қазанында бекініс ресми түрде тапсырылды.