Кіріспе

16 ғасырдағы босқындар туралы кітап "Кавеат" немесе "Жалпы курситтерге арналған ескерту" ("Кавеат" деп қысқартылған) алғаш рет 1566 жылы Томас Харман жариялаған. Бұл басылымның түпнұсқасы сақталмағанмен, оның танымал болғаны белгілі, себебі 1567 жылы екі баспагер пираттық басылымдары үшін жазаланды. 1568 жылы екі басылым, ал 1573 жылы қайта жөнделген басылым жарық көрді. Бұл – жалған әдебиеттің негізгі мәтіндерінің бірі. Харман өзінің материалдарын босқындармен тікелей сұхбаттасу арқылы жинағанын мәлімдеді. "Кавеатта" босқындардың өмірі, олардың қоғамы мен әдістері, алаяқтардың жіктемесі және жаргон сөздігі сипатталған, бұл материалдар кейінгі еңбектерде қайта пайдаланылды. Харманның беделі оның еңбегі 20 ғасырдың басында қайта басылғаннан кейін өзгерді. А.В. Джаджес оны "білікті әлеуметтанушының шеберлігіне ие" деп сипаттады, ал "Кавеат" бастапқы дереккөз ретінде қолданылды. Дегенмен, тарихшылар оның босқындар қоғамы және жаргон туралы айтқандарының дұрыстығына күмән келтіреді. Харманның еңбегі Маркс, Фрейд және Фуконың әдеби талдауына тақырып болды, бірақ тарихшы А.Л. Бейер бұл "жемісті қателіктердің пайдалы көзі болып көрінеді" деп санайды. Харман әрине, бейтарап бақылаушы емес еді; ол өзінің тақырыптары туралы жиі нақты моральдық және әлеуметтік баға берулер жасайды. Бұл – жыныстық еркіндіксіздік (яғни, тойғысыздық) жергілікті соттарда, шіркеу соттарында және бейбіт судьялардың төрт айлық отырыстарында жазаланған қоғамды көрсетеді. Сондай-ақ, бұл "басшысы жоқ" адамдардың санының артуына қалай ден қою керектігі туралы пікірталас қозғаған қоғам еді. "Кавеаттың" үлкен бөлігі Уильям Харрисонның 16 ғасырдағы "Англия сипаттамасы" еңбегіне, Холиншедтің жылнамасының бір бөлігі ретінде енгізілді.

Томас Харман

Томас Харманның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол 1557 жылы есквайр дәрежесінде сипатталған, өз тақтасын белгілеген гербі бар дворян тегінен шыққан. Ол Кенттегі бірнеше ауылдық округтерде жерді мұраға алған және 1547 жылдан бастап Дартфорд маңындағы меншікте тұрған. Оның әйелі Энн, королева Елизавета I-нің бас контролері болған сэр Эдвард Роджерстің қызы болды. "Ескертуде" (Caveat) ол өзін бейбіт сот судьясы ретінде көрсеткен, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, 1550 жылы ол Кентте салық жинауға тағайындалды, ал 1554 және 1555 жылдары Саутварк маңынан Грейвсендке дейінгі Темза және оның салалары үшін жауапты маңызды комиссияның мүшесі болды. Комиссияның бір мүшесі Лондондағы Брайдуэлл сарайын салуға жауапты болды, ал Харман сол жердегі құқық қорғау саласындағы жаңалықтармен жақсы таныс болды. "Ескерту" Хардвиктің Бесс-іне арналған, бірақ бұл оның Харманмен жеке таныс екенін білдірмейді. "Ескертуге" әдеби тұрғыдан алғанда, Джон Оуделидің "Көшпенділердің бауырластығы" (1561) сияқты алдыңғы туындылары бар, олармен Харман таныс болған. Бұл Англия үкіметі "еңбексіз адамдар" деп санайтын мәселеге көбірек мән берген кезеңде жазылған. Еңбекке қабілетті кедейлердің мәселесіне шешімдер ізделіп жатты. 1563 жылы "Бос жүруге тыйым салу" мақсатымен "Шеберлер туралы" заң қабылданды. Кедейлерге қатысты заңдар қайта қаралып, кезбелікке қарсы көптеген заңдар қабылданды, олардың жазалары қамшымен ұрудан бастап, тегін белгілеуге дейін жетеді. 1559 жылы комитет (Приви кеңесі) 1547 жылғы актіні қайта жаңарту туралы ұсыныс жасады, ол құлдықты жаза ретінде қарастырған.

Қаңғыбас қоғам

Харман жәбірленушілердің таксономиясын жасады, ол Әудлей жасаған сызбаны кеңейтті. Бұл құрылым мен процестер Тюдор қоғамының иерархиясымен және тұтыну заңдарымен, сондай-ақ шеберханалармен, олардың шәкірттерімен және қабылдау рәсімдерімен үндестік тапты. Мысалы, Харман сипаттаған "алаяқты тоқтату" рәсімі. Онда тура адам жаңадан кіріп келгеннің басына сыра құяды, былай деп айтады: "Мен, Г.П., сені, В.Т., алаяққа тоқтатамын, енді сен өмірің үшін кез келген жерде жалған сөздермен (кант) айналысуға құқылысың". Мұндай рәсім кейінгі алаяқтар әдебиетінде, сондай-ақ Бомонт, Флетчер және Массинджердің "Сұраныштар бұтағы" пьесасында кездеседі, одан Фрэнсис Киркман оны "Зейінділер" еңбегінде алды. Бампфилд Мур Кэру өзінің Қайыршылар патшасы болып тағайындалуы туралы ұқсас оқиғаны келтіреді, ал Босвелл цигандарының мүшелерінің қабірлерін жыл сайын зиярат ету және оларға сыра құю дәстүрі он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда сақталған. Оның таксономиясы осы рөлдердің бекітілгендей түсіндірілгенімен, Харман берген мысалдар осы рөлдердің көпшілігінің сол кезбектің уақыт өте келе қабылдаған қайыр сұрау немесе қылмыс әдістері екенін анық көрсетеді. Сондай-ақ, олардың көпшілігінің заңды жұмыстары болғанын және оларды уақыт-уақытпен іске асырғанын көрсетеді. Бұл тарихи жазбалармен расталады, онда кезбелер ретінде ұсталғандардың көпшілігі өздерінің кінәсіз жұмыссыз қалған. Олардың арасында жұмыстан босатылған үй қызметшілері, жұмыс іздеген жұмысшылар немесе саудасы саяхатты талап ететіндер, мысалы, саудагерлер мен сатушылар (кәсіпкерлер) бар. Харман кезбектермен тікелей байланыста болған сияқты, ал кейінірек алаяқтар әдебиетін жазғандардың көпшілігі әдеби ортада тұратын лондондық жазушылар болды. Харманды дұрыс түсінбеген тағы бір мәселе – бұл кезбе мәдениетінде египеттіктердің орны. Ол кейбір адамдардың египеттіктер екенін атап көрсетсе де, олардың ерекше мәдениеті мен өмір салты бар екенін сипаттайды. Бұл оларға деген жалпы көзқарасқа сәйкес келеді, олар жат, шетелдік, жақсы түсінілмейтін және демек, қылмысты немесе кем дегенде әлеуметтік тәртіпке қауіпті деп есептелді. Ирландиялықтарға деген көзқарас да ұқсас болған сияқты, бірақ одан да күшті емес.

Ән айту сөздігі

Харман кішігірім жаргон сөздігін қамтиды. Оның оған жазған кіріспесі оның әдеби стилі мен қоғамдық көзқарасына сай: «Мұнда мен жақсы оқырманға осы қаңғыбас, жалқау кедейлердің ұятсыз, жаман тілін ұсынамын, олар елді кезіп өтетін қара халықты сатып алып-сатады». Сөздіктің «жақсы оқырманға» тигізген пайдасы шамалы болған сыңайлы. Жаргон сот тізімдерінде тек алты рет кездеседі, бәрі Харман мен Оуделиден кейін, және оның қаншалықты қолданылғаны белгісіз. Дегенмен, ол кейінгі жазушылар үшін алтын кен болды, олар оны түрліше көшіріп, кеңейтіп, немесе памфлеттер мен пьесаларға бояу қосу үшін пайдаланды. Харманның таксономиясы Уильям Харрисонның «Англия сипаттамасында», Холиншедтің «Хроникаларында» (1577, 1587) тарих ретінде жарияланды және Томас Деккердің «Фонарь мен шам» (1608), Ричард Хедтің «Англиялық бұзақы» (1665) және «Бампфилд Мур Кериудің өмірі мен оқиғалары» (1745) сияқты бұзақылар туралы әдебиетте кеңінен көшірілді.

Қарақшылар әңгімелері

Харманның айтуынша, ол Лондонға баратын басты жолда жиырма жыл үй иесі болған және ауру кезінде үйде көп уақыт өткізгендіктен, қайыр сұрап келген шалақ адамдардан ақпарат алудың жолын білген. Оның баяндамалары бейбіт соттардың істерді қарағанда алған жазбаларына ұқсас, және Генри Мейхью сияқты зерттеушілер жинаған алғашқы қолдан келген есептердің сондай түрі деп есептелген. Дегенмен, Харман мүдделі емес бақылаушы немесе тілші емес. Ол өзін тәжірибелі тергеуші деп санайды, ал ақпарат оны бергендердің ынтасына қарсы алынған. Ол жиі істеген деген жоқ, бірақ бір жағдайда мойындау алу үшін зорлық қолданғанын мақұлдап айтады. Ол Оуделидің жұмысын кеңейтуді адамдарды қорғау үшін жеткіліксіз деп түсіндіреді. Оның жұмысы заңды сақшы органдарына көмектесуге және елді алаяқтардан тазалауға бағытталған, соның арқасында ауылдық округтер өз қаражатын мұқтаж жандарға жұмсай алады. Сонымен қатар, ол оны мойындамаса да, стильмен жазады, аллитерацияны жақсы көреді және қарапайым және жыныстық мазмұндағы сілтемелерді қамтитын, шақ кітаптары мен әзіл кітаптарындағы қарапайым жазу дәстүріне жатады. Мұндай жазу сол кезде кеңінен қабылданды; сэр Томас Мор және Эразм әзілдер жазды, соңғысы ішек газы туралы әзілді де қамтыды, ал 1603 жылы өлімі алдында сарайдағылар Елизавета патшайымға «Жүз көңілді әңгіме» (1526) әзіл кітабынан оқыды. «Caveat» кітабының үштен екі бөлігі әңгімелерден тұрады, ал екінші басылымда оған тағы да көп қостым дейді. Әңгімелер көбінесе қызықты, алдаумен байланысты және моральдық мәні бар. Мысалы, бір ер адам «өлген» адамды құтқарып, одан жыныстық қызмет көрсетуді уәде алады. Ол сыйлықты кейінге шегереді, осы уақытта жергілікті «әңгімешілерге» хабарлайды, ал оның әйелі мен достары оны шалбары түсіріліп, жақсы сабап жібереді.

Николас Дженнингс

Харман 215 «Тік адамдар, қарақшылар және паллиардтар» деп аталатын жеке тізімдерді келтіреді. Олардың 18-і Айделоттың замандас сот тіркеулерінде босқындық үшін жазаланған адамдармен анықталған. Одан әрі, ол басқа қылмыстар үшін тағы он шақты адамның жазаланғанын тапты. Кездейсоқтықтар, мүмкіндіктер және жалған аттарды пайдалану ықтималдығын ескере отырып, бұл Харманның ақпаратының бір бөлігінің сенімді екенін көрсетеді. Харманның ең маңызды және егжей-тегжейлі баяндамасы, оның қарақшылар тізімінде «Николас Блант (әлі Николас Дженнингс, жалған қолдан жасаушы)» деп атаған адамға қатысты. Харман Бланттың 1566 жылғы Барлық Әулиелер күнінде Уайтфрайрстегі тұрғын үйіне келіп, белінен жоғары жалаңаш, жыртық-жұпыр киім киіп, бетіне жаңа қанды жағып, «құлау ауруына» (вероятно, паралич не эпилепсия) ұқсатып көрінгенін айтады. Күдіктенген Харман оны сұраққа тартып, Бланттың сегіз жылдан бері осы аурудан зардап шегіп жүргенін және екі жыл түрмеде отырғаннан кейін екі апта бұрын Бедламнан босатылғанын мәлімдеді. Харман аурухана басшысымен тексерді, ол бұл туралы ештеңе білмейтінін айтты, содан кейін Блантты оның баспаханасынан екі жігіт ертіп, оның күні бойы тілеу керегін, көк қуысынан қанды жаңартып, киімдеріне жаңа лайды жағып отырғанын көрді. Олар одан кейін оны өзеннің оңтүстігіндегі Ньюингтонға дейін ұстанды, онда констебль оны ұстады. Тінтеу кезінде ол 13 шиллинг және 3,5 пенни жинағаны анықталды (бір жұмысшы күніне 6 пенни табады). Ол сондай-ақ киімін шешіп, дені сау екені анықталды, бірақ қараңғыда далаға жалаңаш қашып кетті. Кейін ол теңізші кейпінде тілеу керегін өткізді, кемесі мен жүгі теңізде жоғалып кеткен, содан кейін «Николас Дженнингс» ретінде, Лондонға жұмыс іздеуге келген жақсы киінген шляпашы, Блант 1567 жылғы Жаңа жыл күні Харманның баспаханасына келді. Баспахана оны танып, тұтқындады. Блант мойындаудан бұрын және тағы бір қашу әрекеті кезінде, оның Ньюингтонда «жақсы үйі» бар екені анықталды, «жақсы жабдықталған» және әйелі сонда тұрады. Бланттың жазасы ескі жазалау тәсілдерін біріктірді – дене жазасын және қоғамдық әшкерелеуді, сондай-ақ еңбек арқылы түзетудің қазіргі теориясын. Соңғысы үшін ол жаңа Брайдуэлл түрмесіне қамалды. Алғашқысы үшін ол Лондон көшелерінде арбаның құйрығына байланып қамшыланды және Чипсайдтағы бағанаға «жаман және әдемі киімдерімен» киініп отырғызылды. Оның суреті сол жерде қойылды, қамшыланған кезде, сондай-ақ үйінің сыртында және Брайдуэллде «ескерткіш ретінде» сақталды. Біз тұтқындау мен қамшылау орын алғанын білеміз, өйткені ол туралы 1567 жылғы 13 қаңтардағы Алдермендер сотының тізімінде жазылған. Сондай-ақ, 1547 және 1517 жылдары осындай қылмыстарды мойындаған тағы екі адамның жазбалары бар. Кавеатта Бланттың оқиғасының бірнеше иллюстрациялары бар. Бұл иллюстрациялар да, оның оқиғасы да кейінгі қарақшылар әдебиетінде қайталанады. Бұл иллюстрациялар мен кейінгі мәтіндер Блантты көбінесе «Тік адам» деп сипаттайды, бұл Харман мәтінінде жоқ. «тоналды», «сақтады», «соқты», «тоналды». «тілеу» - сұрау немесе талап ету. «сөйлей алмаймын». «саяқ» дегенді білдіреді.

Өмірбаян

Кристофер Берлинсон, "Харман, Томас (өмір сүрген шақ: 1547–1567)", Оксфорд ұлттық өмірбаяны сөздігі, Оксфорд университетінің баспасы, 2004 жылдың қыркүйегі; онлайн нұсқасы, 2006 жылдың қазаны, 2008 жылдың 4 тамызында қарастырылған.

Тарихи контекст

Салгадо, Г., Елизавета заманындағы әлем, (Лондон, 1977)
Бейер, А. Л. Иесіз адамдар: Англиядағы шалақтар мәселесі 1560–1640 (Лондон, 1985)
Бейер, А. Л. "Шалақтар және Елизавета Англиясындағы әлеуметтік тәртіп", Өткен мен қазіргі, LXIV (1974) б. 3–29
Майалл, Д., "Мысырлықтар мен шалақтар: Ерте заманғы ресми және әдебиеттегі цыған бейнелері", Иммигранттар және азшылықтар, 16-том, №3, 1997 жылғы қараша, б. 55–82
Слэк, П. А. "Англиядағы шалақтар және шалақтар 1598–1664", Экономикалық тарих шолуы, 2-ші серия, XXVII (1974) б. 360–79