Кіріспе

роман
18 ғасырдағы эротикалық роман

"Кейбір әйелдің естеліктері" (Memoirs of a Woman of Pleasure) – ағылшын жазушысы Джон Клелендтің 1748 жылы Лондонда алғаш жарияланған эротикалық романы. Авторы Лондондағы борышкерлер түрмесінде отырғанда жазылған, бұл кітап "алғашқы түпнұсқа ағылшын прозалық порнографиясы және роман түрінде жазылған алғашқы порнография" саналады. Тарихында ең көп қудаланған және тыйым салынған кітаптардың бірі. Кітап эвфемизмдерді пайдаланудың үлгісі болып табылады. Мәтінде дене мүшелеріне қатысты дөрекі сөздер немесе нақты ғылыми терминдер жоқ, бірақ жыныс мүшелерін сипаттау үшін көптеген әдеби тәсілдер қолданылады. Мысалы, қын кейде "төменгі ауыз" деп аталады, бұл да психологиялық орын ауыстырудың мысалы. Питер Сабордың сындық басылымына библиография және түсіндірмелер енгізілген. "Фэнни Хилл" жинағында романның тарихи, әлеуметтік және экономикалық тақырыптарына арналған бірнеше мақала бар.

Баспа тарихы

Роман екі бөлімде, 1748 жылғы 21 қарашада және 1749 жылғы ақпанда Фентон Гриффитс пен оның інісі Ральф «Г. Фентон» деген атпен жариялады. Романның кем дегенде жартылай 1740 жылы жазылғандығы туралы пікірлер бар, ол кезде Клеланд Бомбей қаласында Шығыс Үндістан компаниясының қызметкері болып жұмыс істеген. Бастапқыда романға үкімет тарапынан ешқандай реакция болған жоқ. Бірақ 1749 жылдың қарашасында, алғашқы бөлімі жарық көргеннен кейін бір жыл өткен соң, Клеланд пен Ральф Гриффитс «Патшаның поддандыларын бұзу» айыбымен тұтқындалды. Сотта Клеланд романнан бас тарды және ол ресми түрде қайтарылып алынды. Кітап танымал бола бастағанда, пираттық басылымдары пайда болды. Бір кезде Фаннидің кітабының соңына жақын, екі жас жігіт анальдық қатынас жасап жатқандағы көрініс, осы пираттық басылымдар үшін қосылған деп есептелген, бірақ бұл көрініс алғашқы басылымда да бар (б. xxiii). 19 ғасырда кітаптың көшірмелері Ұлыбританияда, АҚШ-та және басқа да елдерде жасырын түрде сатылды, бұл бірнеше маңызды саяси тұлғалар ұйымдастырған әдепсіздікке қарсы науқанның бір бөлігі болды. Уайсфелдке тағылған айып апелляциялық сотта күшін жойды және Нью-Йорктегі «Фанни Хиллге» қойылған тыйым алынды. Бірақ анасы штаттың «Әдепсіз әдебиетті бақылау комиссиясына» шағымданғаннан кейін жаңа басылым Массачусетс штатында да әдепсіздік үшін тыйым салынды. Массачусетс штатының жоғарғы соты «Фанни Хиллді» әдепсіз деп таныды, ал баспагердің тыйымға қарсы шағымы Жоғарғы сотқа жолданды. 1966 жылы АҚШ Жоғарғы соты «Меморы v. Массачусетс» ісі бойынша шешім шығарып, «Фанни Хилл» Рот стандартына сәйкес әдепсіз емес екенін мәлімдеді. Өнер тарихшысы Иоганн Йоахим Винкельманн бұл туындыны «нағыз Пиндар стилінде» жазылған «жіңішке сезімталдықтары мен асыл ойлары» үшін мақтап, хатында ұсынған.

Суреттер

Түпнұсқа шығармада суреттер болған жоқ, бірақ осы кітаптың көптеген басылымдарында суреттер кездеседі, көбінесе романның жыныстық мазмұны бейнеленген. Джон Кросби сияқты романды таратушылар "әртүрлі адамдарға әдепсіз және ұятты суреттері немесе гравюралары бар белгілі бір кітапты көрсеткені үшін [сату емес]” түрмеге қамалды. Питер Холмс сияқты роман сатушылар тұтқындалды және оларға "бір [аты] үшін айтылған, жарияланған және жеткізілген; белгілі бір әдепсіз, зұлым, қарапайым емес, жаман атқа ие және ұятты баспа, қағазға басылған, сол кезде айтылған, [2] жарияланған және Питер Холмс айтқан "Қызықты әйелдің естеліктері" атты кітапта жастардың бұзылуын және басқа да жақсы азаматтардың құлауын көрсету үшін" деген айып тағылды.

Оқиғаның ешбір көрінісі суреттен босатылмаған. Бұл романның суреттері алғашқы гомосексуалды тәжірибеден бастап қамшылау көрінісіне дейін әртүрлі. Кітаптың басылымдарында жиі суреттер болғанымен, олардың көп бөлігі сапасыз болды. Бұған ерекшелік ретінде суретші Джордж Морланд жасаған және оның досы Джон Рафаэль Смит гравюралаған мезотиндер жиынтығы жатады.

Сюжет

Роман Франсис "Фэнни" Хиллдің екі ұзын хатынан тұрады (олар түпнұсқа басылымның I және II томдары ретінде пайда болады), ол өзінің сүйікті күйеуі Чарльз және олардың балаларымен қанағаттанған өмір сүретін, орта жастағы бай ағылшын әйел, тек "Мадам" деп аталатын аты аталмаған танысына. Фанниді "Мадам" өзінің ерте өміріндегі "қасіретке толы кезеңдерін" баяндауға көндірді, ол мұны өзінің басқарушы қағидасы ретінде "жасыл шындықпен" жасайды. Бірінші хат Фаннидің Ланкаширдің бір ауылында кедей балалық шағы туралы қысқаша баяндаумен басталады. 14 жасында ол ата-анасынан ақуыздан айырылып, үй жұмысына іздеу үшін Лондонға келеді және жезөкшеханаға тартылған. Ол жағымды жас жұптың арасындағы жыныстық қатынасты көрді және екі жынысты жезөкше Фибимен лесбияндық кездесуге қатысты. Карлос деген клиент Фанниді қашып кетуіне итермелейді. Ол өзінің пәктігін Чарльзге жоғалтып, оның сүйіктісі болады. Чарльз алдау арқылы Оңтүстік теңіздерге жіберіледі, ал Фанни үмітсіздік пен кедейлікпен бай саудагердің әйеліне айналады. Қысқа уақыт тұрақтылықтан кейін ол мистер Х-дің өзінің қызметші қызымен жыныстық қатынаста болғанын көреді және қайырымдылық ретінде Уиллді (Мистер Х-дің жас қызметшісін) азғыруға барады. Ол Уиллмен жыныстық қатынаста болғанда, оны Мистер Х табады. Мистер Х тастап кеткеннен кейін Фанни миссис Коул басқаратын ләззат үйінде бай клиенттер үшін жезөкше болады. Бұл бірінші хаттың аяқталуын білдіреді. Екінші хат жыныстық қатынас туралы жазудың қажырлылығы мен лас тіл мен "жағымсыз метафоралар мен әсерлі айналасулар" арасында орта жолды жүргізудің қиындығы туралы ойланумен басталады. Содан кейін Фанни миссис Коулдың үйіндегі оқиғаларын баяндайды, оның ішінде қоғамдық оргия, бай адам Норбертке "қыздығын" сатудың күрделі ұйымдастырылған жалған сатылымы және бір ер адаммен садо-мазохистік сеанс. Бұл оқиғалар Фанниді тікелей қатырмайтын оқиғалармен араласқан; мысалы, үйдегі басқа үш қыз (Эмили, Луиза және Харриетт) өздерінің пәктігін жоғалтуды сипаттайды, ал нимфоман Луиза өте талантты, бірақ имбецил "жақсы мінезді Дикті" азғырады. Фанни екі үлкен ұлдың анальдық қатынасын да сипаттаған (кейінгі басылымдардан алынып тасталған). Ақырында Фанни жезөкшеліктен бас тартып, 60 жастағы бай және дүниенің дана адамының сүйіктісіне айналады (Фанни оны "рационалды ләззатшыл" деп сипаттады). Фаннидің өмірінің бұл кезеңі оның интеллектуалды дамуына әкеледі және сүйіктісі кенеттен суық тиіп қайтыс болғанда бай болады. Көп ұзамай ол кеме апатынан кейін Англияға кедей адам ретінде оралған Чарльзмен кездесуге мүмкіндік алады. Фанни Шарлға өз байлығын шартсыз ұсынады, бірақ ол оған үйленуді талап етеді. Романның қалыптасқан кейіпкерлеріне Чарльз, миссис Джонс (Фаннидің үй иесі), миссис Коул, Уилл, мистер Х және мистер Норберт жатады. Прозаға көптеген бағынысты сөйлемдермен бірге ұзақ сөйлемдер кіреді. Оның моральдық нормалары сол кездегі әдеттегідей, содомияны айыптайды, азғындықты жек көреді және тек өзара сүйіспеншілікке негізделген гетеросексуалдық одақтарды мақұлдайды.

Талдау

Джон Холландер сюжетті "опералық" деп сипаттап, "кітаптың тілі және оның басты кейіпкерінің мінезі – оның ең бағалы қасиеттері" деді. Әдеби сыншы Фелисити А. Нассбаум миссис Коулдың үйіңдегі қыздарды "махаббаттың шағын тобы" деп сипаттайды, олар өз әріптес жезөкшелерінің эротикалық жетістіктерін мақтап, ласкытап, құттықтайды. Әдебиет сыншысы Томас Холмстің сөзіне сәйкес, Фанни мен миссис Коул гомосексуалдық актіні былай түсінеді: "Бұл акт ер адамның әйелге қатысты билігін ғана емес, сонымен қатар олар табиғат заңы деп санайтын жыныстық қатынас пен ұрпақ тудыру рөлін де құлатып жібереді".

Метонимия

Көптеген ғалымдар Фанни есімі әйелдің жыныс мүшесін, ал Хилл – Монс Пубис, яғни ұршық аймағын білдіреді деген пікірде. Дегенмен, бұл түсіндірмеге нақты дәлелдер жоқ: "Фанни" сөзі әйел жыныс мүшесін білдіру үшін алғаш рет 1830 жылдары қолданылған, ал 18 ғасырдағы ешбір сөздікте "Фанни" осылай түсіндірілмейді.

Мүгедектік

Кейін мәтінде Фанни Луизамен бірге болғанда, олар "Жақсы мінезді Дик" деп аталған, қандай да бір психикалық мүгедектігі/кемістігі бар жігітке кездеседі. Луиза оны әкеліп алады, себебі Диктің денсаулығы нашар психикалық жағдайынан басым. Бұл эпизод мәтінде зорлау мәселесін (Дик пен Луиза үшін) және қарсылықтың ләззатқа ауысуы арқылы зорлау мүмкіндігінің қалай жойылғанын көтеріп, осыған алып келеді.

Фанни Хилл - білім романы

Дэвид МакКракен деген бір ғалым Фанни Хиллді өзін-өзі жетілдіру романы (bildungsroman) ретінде қарастырады. Оның жыныстық дамуы үш өмірлік кезеңді қамтиды: тазалық, тәжірибе жасау және өмірлік тәжірибе. МакКракен Фаннидің фаллосты сипаттағанда қолданатын сөздердің осы кезеңдерде қалай өзгеретініне ерекше назар аударады. Фанни фаллосты қорқыныш пен қуаныш сыйлайтын нысан ретінде көреді. МакКракен оның фаллосқа деген көзқарасының өзгеруін Берктің «ұлығу және әдемі» теориясымен байланыстырады.

Ұят

Патриция Спакс Фаннидің бұрын ауылдық ортада нақты өмір тәжірибесі деп түсінетін нәрседен қалай айырылғанын және оны тәрбиелеуге тырысқан әйелдердің күш-жігерін қалай қуана қарсы алғанын талқылайды. Фанни жаңа өміріне өте тез икемделгендіктен, ол зина жасаған өмірі үшін сезінген ұят пен өкінішін тереңінен ойлауға уақыт таппайды, оның орнына ерлер мен әйелдермен жыныстық қатынас құрудан алатын ләззатқа бөленеді. Бұл сезімдер жойылған немесе ұмытылған болса да, ол өзінің өткені туралы ойлана береді: "Мен енді барға иілгенімде, өзімді басымнан асығып ағып бара жатқан өзенге тастап, ұят немесе ой-толғаныстың бәрін жоюды ойладым". Өзінің өміріндегі өзгерістер туралы ойлануға уақыты жетпегендіктен, ол ойларын жыныстық ләззатпен жабады, бірақ бұл оның эмоцияларын толығымен ұмытуға көмектеспейді.

Баяндаушы дауысы

Андреа Хаслангер өзінің диссертациясында 18 ғасырдағы бірінші тұлға баяндауының қолданылуы "жеке тұлғаны бекітудің орнына, оны күлдіретінін" көрсетеді. Ол, Дэниел Дефоның "Роксана", Фанни Бернидің "Эвелина", Мэри Шеллинің "Франкенштейн" және әсіресе "Фанни Хилл" сияқты классикалық хат романдарында осы мәселені қарастырады. Хаслангер былай деп мәлімдейді: "Порнографиялық баяндаудың парадоксы – ол бірінші тұлғаның белгілі бір аспектілерін (жеке бұлшықеттерді сипаттау) жұмылдырса, басқаларын (келіспеушілік немесе қарсылық таныту) жояды" (19). Осыған байланысты, ол "мен" сананы, денени, әлде олардың екеуін де білдіре ме?" деген сұрақ көтереді (34).

Фанни Хилл дәстүрлі мінез-құлық романымен

18 ғасырдағы Англияда жыныстық қатынас тыйым салынған нәрсе ретінде қарастырылғандықтан, Фанни Хилл сол заманғы басқа туындылармен салыстырғанда қалыптан мүлдем шығып кетті. Жыныстық қатынас тақырыбына арналған көптеген кітаптар мінез-құлық романдары түрінде жазылған: әйелдерге дұрыс мінез-құлықты үйретуге және өмірлерін мүмкіндігінше ізгілікпен өткізуге бағытталған кітаптар. Бұл романдар әйелдерді жыныстық бұзықтан аулақ болуға шақырып, егер олар ізгілікті сақтаса, соңында оларға сыйлық берілетінін айтқан. Мысалы, Сэмюэл Ричардсонның "Памела; немесе, ізгілікке сыйлық" романында Памела кейіпкері жыныстық құштарлыққа қарсы тұрып, өзінің ізгілігін сақтап, соңында өркендеген өмірмен марапатталады. Дегенмен, Фанни Хилл сол заманғы алғашқы туынды болып, жыныстық бұзықшылықты ұятты емес, ләззат әрекеті ретінде қарастырды. Бұл Фанни кейіпкерінің қоғамдық нормалар бойынша жаман деп саналатын іс-әрекеттерге қатысып, бірақ одан кейін ешқандай жаза алмауынан көрінеді. Шын мәнінде, Фанни Чарльзді қайта тауып, оған үйленіп, байлықпен өмір сүре отырып, өзінің бақытты соңына жете алады. Бұл Памела сияқты туындымен қарама-қайшы келеді, онда ізгілікті сақтау үшін жыныстық қатынастан аулақ болу қажет. Ал Фанни Хиллде әдетте жаман деп саналатын іс-әрекеттерге көбінесе ешқандай салдар келмейтін немесе аздаған салдармен жүзеге асырылуы мүмкін.

Комикстердің адаптациялары

Эрих фон Гёта де ла Розье романды комикске бейімдеді.