Кіріспе

Рибалдизм немесе көк әзіл – әдепсіздікке жақындаған, тіпті одан да асатын ойын-сауық түрі. Көк әзілді «баяулық» немесе «баяу» деп те атайды. Кез келген әзіл сияқты, рибалдизмді де дәстүрлі немесе бұзып көрсетуші деп қарастыруға болады. Рибалдизм көбінесе жыныстық нормалар мен құндылықтарды білуге негізделеді, ал оның комедиясы осы нормалардың бұзылуын көрсету арқылы туады. Рибалдизмге тән ритуалдық тыйымды бұзу оның даулы болуына себеп болады және оның кейде цензураға түсуын түсіндіреді. Рибалдизмнің мақсаты жыныстық қызығушылықты ғана ояту емес, көбінесе жыныстық құштарлықтан гөрі кең ауқымды мәселелерді қамтиды. Алайда, комедиялық формада ұсынылғандықтан, цензура осы мәселелерге мән бермеуі мүмкін. Рибалдизмде жыныстық қатынас ашық немесе көркем түрде ынталандыру мақсатымен емес, адамдардың жыныстық қатынасындағы кемшіліктер мен әлсіздіктерді әжуалау үшін қолданылады. Сонымен қатар, рибалдизм жыныстық емес мәселелерді бейнелеу үшін жыныстық қатынасты метафора ретінде пайдаланады, мұндай жағдайда ол сатираға жақындасады. Рибалдизм қара әзілден өзгешелігі – қара әзіл әдетте ауыр немесе қорқынышты тақырыптарды қамтиды, ал рибалдизм тек қана ренжітетін тақырыптармен айналысады.

Мысалдар

Рибалдизм әр мәдениетте белгілі бір дәрежеде кездеседі және адамзат тарихы бойында болған. Аристофанның "Лизистратасы", Плауттың "Менахмиі", Петронийдің "Трималхионның кеші" және Апулейдің "Алтын есек" сияқты туындылары ежелгі Грекия мен Римнің классикалық рибалдизм үлгілері болып саналады. Джеффри Чосердің "Кентербери ертегілерінен" "Дегерменшінің әңгімесі" және ең көне ағылшын халық балладаларының бірі – "Кребфиш" классикалық мысалдардың қатарында. Француз Франсуа Рабле өзінің "Гаргантуа" және басқа да шығармаларында рибалдизмнің шебері екенін көрсетті. Лоуренс Стерннің "Тристрам Шэндидің өмірі мен ойлары, джентльмен" және Джонатан Свифттің "Ханшайымның киім бөлмесі" де осы жанрға жатады, сондай-ақ Марк Твеннің ұзақ уақыт жасырылған "1601" шығармасы да осылай. Рибалдизмнің тағы бір мысалы – "De Brevitate Vitae" әні, ол көптеген еуропалық университеттерде студенттердің сыра ішуге арналған ән ретінде де, ресми университет хорларының бітіру салтанаттарында орындалатын әнұран ретінде де танымал. Әннің жеке және қоғамдық нұсқаларындағы мәтіндер мүлдем өзгеше. "Candy", "Barbarella", "L'Infermiera", Расс Мейердің комедиялық туындылары, "Little Annie Fanny" және Джон Барттың "The Sot Weed Factor" сияқты жаңа туындыларды порнография немесе эротика деп қарауға қарағанда, рибалдизм ретінде жіктеген дұрыс.

Әншілік ән

Әдепсіз ән – жыныстық тақырыптарды күшейтіп көрсететін, әзіл-қалжыңға толы және жиі ишараларға бай ән. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай әндер көбінесе студенттер немесе алкоголь көп ішілетін ортадағы жас еркектер тобы арасында орындалған. Осы жанрдың алғашқы жинағы – Томас Д’Урфей редакциялаған және 1698-1720 жылдар аралығында жарық көрген «Зейін мен қуаныш немесе Меланхолияны жою таблеткалары». «Зейін мен қуаныш» жинағынан таңдамалы әндер City Waites және басқа әншілермен жазылған. Теңізшілер әндері ерлер мен әйелдер арасындағы қанаушылық қатынастың ашық айтылуымен ерекшеленеді. Халық әндерінде ер адамның ауылда әйелмен кездесуінің көптеген мысалдары бар. Бұған қысқа әңгіме және одан кейін жыныстық қатынас жатады, мысалы, «Барлық төрт ойын». Екі тарап та ұят немесе өкініш білдірмейді. Әйел жүкті болса, ер адамның қатысы болмайды. Регби әндері көбінесе әдепсіз болады. Әдепсіз халық әндерінің мысалдары: «Жексенбі күні он жетіге дейін» және «Эскимо Нелл балладасы». Роберт Бернс «Каледонияның қуанышты музалары» жинағын жасаған (атауы Бернске тиесілі емес), бұл 20 ғасырға дейін Шотландияның музыка залдарында танымал болған әдепсіз әндер жинағы. Қазіргі уақытта Hash House Harriers осы әндер дәстүрін сақтап жүр. «The Unexpurgated Folk Songs of Men» (Arhoolie 4006) – 1959 жылы жазылған американдық әдепсіз әндер жинағын қамтитын граммофондық жазба.

Көк комедия

Көк комедия – негізінен жыныстық қатынас туралы, шектен шыққан, ұятсыз, әдепсіз немесе лас әңгімелерден тұратын комедия. Онда жиі болатын дөрекі сөздер мен жыныстық суреттер кейбір көрермендерді таңқалдырып, ренжітуі мүмкін. "Көк әңгіме айту" – дегеніміз, адамдардың "әдепті қоғамда" талқыламайтын нәрселерін ашық айту. "Көк комедияшы" немесе "көк комик" – көбінесе дөрекі сөздермен толық, ұятсыз номерлер орындайтын комедияшы. Бұл тура емес, себебі Оксфорд ағылшын сөздігінде "көк" сөзінің ұятсыз мағынаны білдіретін ертерек мысалдары бар: 1890 жылы "Sporting Times" газетінде жарияланған мақалада: "Шифтер осы қыздың жаңа, көк әңгімелер білуі мүмкін бе екен деп ойлады." және 1900 жылы "Bulletin" (Сидней) газетінде: "Кімде-кім Шосерді оның ең ұятсыз туындыларын түзетусіз оқып, тойлауды ұсынсын. Оқырман, әдетте, түрмеге қамалады." "Маскалар" сияқты шоу-бизнес клубтарындағы жеке шараларда, әдетте, таза бейнелі комедияшылардың да ұятсыз жағы көрінетін. 1950 жылдардан сақталған "Маскалар" клубындағы бір шараның жазбасында Джек Бенни, Джордж Джессел, Джордж Бернс және Арт Линклеттердің барлығы өте ұятсыз материалдар мен дөрекі сөздер қолданған. Көптеген комедияшылар, әдетте отбасылық аудиторияға арналған өнер көрсететін болса, камерадан тыс немесе ересектерге арналған ортада көк әңгіме айтуға бейім. Боб Сагет осы қарама-қайшылықтың жарқын мысалы. Билл Косбидің 1969 жылғы "8:15 12:15" альбомында оның отбасылық кешкі комедиялық шоуы және түн ортасындағы көк шоуы жазылған, онда әйеліне "түн ортасындағы ескі трамплин арқылы" (оның диафрагмасы) жүкті болғаны туралы әзіл және басқа да жыныстық мазмұндағы сілтемелер бар. Кейбір комедияшылар өмірін көк комедияға арнайды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Редд Фокс, Лаванда Пейдж және Лерой мен Скиллет тобы, олар кейіннен отбасылық "Санфорд пен Ұлы" телешоуында өнер көрсеткен. Пейдж, Лерой және Скиллет афроамерикалық мәдениетіндегі көк әңгіме айтудың ерекше түріне – "сигнифаинг" немесе "тостингке" маманданған. Дейв Аттл да әріптестерімен қазіргі заманғы ең ұлы көк комиктердің бірі деп аталған. Америка Құрама Штаттарында және басқа елдердегі радиода көк комедия шок-джокерлердің репертуарының маңызды бөлігі болып табылады. Америка радиосында көк комедияны қолдану әдептілік ережелерімен қатаң шектеледі; Федералды байланыс комиссиясы ұятсыз мазмұнды эфирге шығаратын радиостанцияларға айыппұл салуға құқылы.

Көк әдебиет

Ағылшын әдебиетінің бір бөлігі ретінде, «көк әдебиет» кем дегенде орта ағылшын тіліне дейін жетеді, ал әдепсіз әзіл Шекспир мен Чосер сияқты авторлардың туындыларындағы маңызды элемент болып табылады. «Көк әдебиет» мысалдары түрлі мәдениеттерде, әртүрлі әлеуметтік топтар мен гендерлік белгілерде кездеседі. 1940 жылдарға дейін ағылшын тіліндегі «көк әдебиеттің» авторлары негізінен ер адамдар болған, бірақ содан бері әйелдерге осы саладан коммерциялық табыс табуға мүмкіндік туды. «Көк әдебиеттің» барлық мәдениеттерде кездесетінін дәлелдеу үшін кең ауқымды салыстырмалы зерттеулер жүргізілмегенімен, әлемдік ауызша дәстүрлер осының мүмкін екенін көрсетеді.