Кіріспе

Теодор (Николас) Гобли (11 мамыр 1811, Париж – 1 қыркүйек 1876, Багнерес-де-Лушон) – лецитиннің химиялық құрылымын оқшаулап, оны толық анықтаған алғашқы ғалым. Ол сонымен қатар, ми тіндерінің химиялық құрамын зерттеу және талдау саласындағы пионерлік зерттеуші болды.

Өмірбаян және академиялық курстар

Гоблидің отбасы Бургундияның таулы аймағы Йонне аймағындағы Фулви деген шағын қаладан шыққан. Оның әкесі 18 ғасырдың соңында Парижге шарап брокері ретінде қоныс аударған, Францияның астанасында осы кәсіппен ұзақ жылдардан бері (кем дегенде 17 ғасырдың басынан бері) орныққан отбасының жас қызына үйленген. Бұл Бутрондар отбасы 17-18 ғасырларда патша сарайын шараппен қамтамасыз ететін 12 жеткізушінің бірі ретінде тіркелді. Шарап саудасы алкогольдік дистилляциямен тығыз байланысты болды, Бутрон отбасының кейбір жақын туыстары спиртті сусын шығарушылар болды, және осы орта Гоблиді химия және фармация саласындағы зерттеулерге бастауы мүмкін. Шындығында, 1957 жылы П. және К. Шатагонның ми тіндерінің химиялық құрылымын зерттеудің алғашқы қадамдары туралы тарихи зерттеуінде Гоблидің әкесінің бірі Гереннің дәріханашы ретінде көрсетілгені айтылады (әрине, оның жеңістігі Денис Герен (1798-1888), 1830-шы жылдардың басында бірнеше жыл Парижде дәріханашы болған, бірақ көбінесе 1843 жылдан 1871 жылға дейін 30 жылға жуық Фонтенбло қаласының мэрі ретінде танымал болған, және Бутрон отбасымен байланысы жоқ). Бастапқы бағыты қандай болса да, Гобли одан әрі фармация бойынша толық сыныптық оқуға түсті және 1830-шы жылдардың басында француз фармациясы және химия өнерінің ұлы тұлғаларының бірі Пьер Жан Робике берген лекцияларды тыңдады, ол оның жақын әріптесі болды, соңында оның қызы Лора Робикеге үйленіп, заңды күйеу баласы болды. Робике (1780-1840), Париждегі Фармация мектебінің ұзақ жылдар бойы (1811 жылдан бастап) профессоры, 19 ғасырдың бірінші жартысындағы француз химиктері мен фармацевттері қауымдастығының өте көрнекті, құрметті және беделді мүшесі болды: "Фармация қоғамының" мүшесі, кейіннен "Ұлттық фармация академиясы" (1817) деп аталды, оның Бас хатшысы, содан кейін президенті (1817 жылдан өліміне дейін) (http://www.shp asso. org/)), "Медицина академиясының" (1820) мүшесі, Ғылым академиясының мүшесі, Легион д'Онер орденімен марапатталған, көптеген зерттеулердің және табиғи денелердегі (өсімдіктер немесе жануарлар) күрделі молекулаларды зерттеудегі жаңалықтардың авторы, кофеин, кантаридин және ең бастысы ализарин сияқты негізгі өнімдерді оқшаулаған, күшті және тұрақты қызыл бояу, ол таза химиялық синтез жолымен жаппай өндірілетін алғашқы бояулардың бірі болды. Гобли 1835 жылы фармацевт мамандығын алды, 1837 жылы Лора Робикеге үйленді және Парижде фармацевт ретінде жұмыс істеді (60 rue du Bac; Бульвар Сен-Жермен ашылғаннан кейін 30 жылдан соң бұл орын тоқырады), өзінің кәсібімен қатар, жеке зертханасында зерттеулер жүргізді және қайын атасының (1840 жылы қайтыс болды) жолымен жүрді: ол 1842 жылы Фармация мектебіне профессор ретінде кірді (1847 жылы жұмыстан кетті), 1843 жылы Ұлттық фармация академиясының мүшесі болды, оның президенті 1861 жылы болды, сондай-ақ сол жылы Медицина академиясының мүшесі ретінде қабылданды. 19 ғасырдың көптеген фармацевттері мен химиктері сияқты тақырыптардың кең ауқымында әртүрлі жұмыстар атқарған Гобли тірі жануарлар әлемінде липидтерді зерттеудегі өмір бойы бірегей ізденісімен ерекшеленді, ол лецитин деп атаған негізгі заттың барлық жерде кездесетінін және оның нақты құрамын 30 жыл бойы зерттеді. Гобли сонымен қатар қайырымдылықпен айналысты және "Сен департаментінде" (қазіргі күні 75, 78, 91, 92, 93, 94, 95 аудандарды қамтитын Париж аймағы) кедей адамдарды баптау үшін жергілікті әкімшілік кеңсесін басқаруға қатысты. Гоблидің қызының бірі композитор Пол Коллинге үйленді. Гобли 1876 жылдың 1 қыркүйегінде Пиренейдегі "Баньер де Люшон" демалыс орнында, отбасылық сапарда қайтыс болды. Оның жерленген жері Париждің оңтүстігіндегі "Монпарнас зиратында".

Лецитин мен фосфолипидтерді ашқан

XIX ғасырдың бірінші жартысында бірнеше француз химиктері ми тіндерінің химиялық құрамын зерттеуге тырысты, бірақ талдау құралдары мен әдістері жетілмегендіктен нәтижелер көңілі толықтырмады. Дегенмен, олар әртүрлі әдістер арқылы, көбінесе ми материясын жылы спиртте еріту арқылы, әртүрлі атаулармен белгіленген липидтік затты – Луи Николас Ваукелин "ақ зат" (matière blanche), Ж. П. Куербе "цереброт" (cérébrote), Эдмонд Фреми "ми қышқылы" (acide cérébrique) деп атады. Әрине, ми тіндері тек осыдан ғана тұрмаған, олардың нақты құрамы туралы көптеген түсініксіздіктер болды. Әсіресе Эдмонд Фреми "ми қышқылы" бойынша жұмысына сүйене отырып, олеин және фосфор қышқылы сияқты бейтарап липидтердің қоспасы деп салды. Гобли бұл мәселені бірқатар сақтық қадамдармен шешті. Биологиялық тіндердің модельдеріне сүйене отырып: жұмыртқа сарысы (1846–1847), сазан балығының жұмыртқалары (1850), сазан балығының уылдырығы (1850), тауық сияқты жоғары санаттағы омыртқалылардың ми материясы және соңында адам, адам дене сұйықтықтарындағы майлы заттар: қан (1852), өт (1856) – Гобли 30 жылдан астам уақыт бойы үздіксіз жүргізген зерттеулерінде әртүрлі биологиялық тіндерден алынған майлы заттарды жіктеді, олардың қасиеттерін сипаттады, құрылымын анықтады, әртүрлі санаттар (ұрық зат, ми) мен зоология салалары (құстар, балықтар, сүтқоректілер) арасында байланыс орнатты, тіндердің құрылысындағы ұқсастықтарды анықтады және олардың функциясына байланысты айырмашылықтарын нақтылады (1874).

Фосфолипидтердің алғашқысы лецитинді анықтау және химиялық бөлшектеу, 18481874

Келесі үш жыл ішінде, 1848–1850 жылдары, Гобли өзінің зерттеулерін жұмыртқа сарысы, карп балықтарының жұмыртқалары, балық шабақтары және ми тіндері бойынша параллель түрде жүргізді. 1850 жылы ("Recherches chimiques sur les œufs de carpe") ол өзінің "фосфорлы затының" карп балықтарының жұмыртқаларында бірдей қасиеттерімен бар екенін дәлелдеді; ол оған лецитин деген ат қойды, ол тарихқа кірді, грек тілінен "лекхитос" (жұмыртқа сарысы) (Journal de Pharmacie et de Chimie, Paris, 1850, 17, 401) сөзінен алынған, осылайша оның алғашқы зерттеулерімен тығыз байланысты екенін көрсетті. Содан кейін ол лецитиннің қандай жолмен алынғанына қарамастан (жұмыртқа сарысынан, карп балықтарының жұмыртқаларынан, балық шабақтарынан, адам миынан), тіпті толық тазартылмаған болса да, гидролизденген кезде әрқашан олеин қышқылы, маргарин қышқылы және глицерофосфор қышқылының қоспасын беретінін көрсетті, және ешқандай жағдайда фосфор қышқылына ұқсамайды, егер фосфоолеин қышқылы сияқты қарапайым май қышқылдары қатысқан болса ("Recherches chimiques sur la laitance de carpe." Journal de Pharmacie et de Chimie 1851, t19, 406). Керісінше, ол жұмыртқа сарысының фосфорлы емес фракциясының, оны ол "церебрин" деп атаған, химиялық ыдырауы мен реакциялық қасиеттері бойынша Эдмонд Фреми мен М. Р. Д. Томпсон анықтаған "церебрик қышқылына" толыққанды ұқсас екенін көрсетті. 1852 жылы ол лецитиннің веналық қанда (Recherches chimiques sur les matières grasses du sang veineux de l'homme) және 1856 жылы өтте де (Recherches sur la nature chimique et les propriétés des matières grasses contenues dans la bile) бар екенін дәлелдеді. Дегенмен, лецитиннің құрылымын толық түсіну үшін оған бір элемент жетіспеді. Бұл элемент 1860 жылдары, негізінен Германияда жүргізілген параллель зерттеулер барысында табылды, ол биологиялық майлардың жаңа құраушы бөлігін – холинды анықтады, алдымен бауырда өндірілген өттен неміс химигі Адольф Штрекер (Ann. Chem. Pharm. 1868, 148, 77), содан кейін көп ұзамай Берлиндегі Оскар Либрейх адам миында (алғашқыда оны "неврин" деп атаған, өзге затты анықтағанына сенген) және одан кейін Дибковский, Баер және Вурцтың толықтыру үлестері арқылы анықталды. Осы қосымшаларды өз жұмысына пайдаланып, Гобли 1874 жылы лецитиннің толық құрылымын ұсынды, оның гидролизі дәл бір олеин қышқылын, бір маргарин қышқылын, бір глицерофосфор қышқылын және бір холин береді ("Sur la lécithine et la cérébrine", Gobley J Pharm Chim 1874, 19, 346). Кейінгі зерттеулер жұмыртқа сарысы лецитинін осы құрылымға сәйкес келетін лецитиндердің кең отбасына ұзартты, холин бас бөлігімен және глицерофосфор қышқылымен әртүрлі май қышқылдарын біріктірді. Жалпы алғанда, лецитин немесе дәлірек айтқанда фосфатидилхолин қаныққан май қышқылынан, мысалы, пальмитин қышқылынан немесе гексадеканоид қышқылынан (H3C (CH2)14 COOH) (Гобли жұмыртқа сарысында анықтаған маргарин қышқылы, қазір гептадеканоид қышқылы H3C (CH2)15 COOH деп аталады, осы классқа жатады) және қанықпаған май қышқылынан, олай болса олеин қышқылынан немесе 9Z октадеценол қышқылынан алынады.